Amerika Birleşik Devletleri-Türkiye ilişkileri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Türkiye-ABD ilişkileri sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
ABD-Türkiye ilişkileri
Haritada gösterilen yerlerde Turkey ve USA

Türkiye

Amerika Birleşik Devletleri

Amerika Birleşik Devletleri-Türkiye ilişkileri, Amerika Birleşik Devletleri ile Türkiye'nin Osmanlı İmparatorluğu döneminde başlayan ve 1947 yılından bu yana[1] aktif sürdürdüğü uluslararası politikaları içerir.

İlişkilerin tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1795 yılında Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika Eyaletleri (Fas Sultanlığı, Cezayir, Tunus ve Trablusgarp)[2] ABD'yi Trablusgarp ve Cezayir de yenmiş, eyalet gemileri Cezayir'de ABD bayrağını taşıyan gemiyi ele geçirmişlerdir. 1796 yılında Osmanlı Devleti Eyaletleri-ABD ile Trablus Antlaşması yapılmıştır. Birinci Berberi Savaşı 1801 yılında ABD ile Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika eyaletleri arasında karşılıklı savaş ilan edilmiş[2] savaş 4 yıl sürmüştür. ABD bu savaşta bazı haklar elde etmiştir.[3]

Cumhuriyet öncesi dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

ABD'nin 150. yıldönümü nedeniyle Türkiye'de 1926'da basılan posta pulu. Sol tarafta dönemin Türkiye Devleti Başbakanı İsmet İnönü, sağda ABD başkanı Franklin D. Roosevelt.

Kurtuluş Savaşı sırasında, işgalci devletlerin yanında yer alan ABD, işgale donanmasıyla destek vermiştir. İşgal boyunca ağırlıklı olarak tarafsız bir rol oynadığını söylese de Samsun gibi deniz kıyısındaki kentler, bu donanmaya ait gemilerce bombalanmıştır. Ayrıca İttihat ve Terakki yönetimi tarafından Birinci Dünya Savaşı'nın başında tek taraflı olarak kaldırılan kapitülasyonların devam etmesi için 19 Ocak 1919 tarihinde İstanbul'da bulunan İngiliz, Fransız ve İtalyan Yüksek Komiserlerinin Türk yönetimine vermiş oldukları nota ABD tarafından desteklenmiştir.[4] 1919-1927 döneminde Amerikan Yüksek Komiseri sıfatıyla Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyetinde görev yapan Amiral Bristol, ilişkinin ilk yıllarında da etkili olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti kurulurken ABD ile sıkı ekonomik ilişkiler geliştirmek isteyen ve Lozan Antlaşması sırasında ABD'nin politik desteğini arayan TBMM ve hükumet, 1923 yılı başında Türkiye'de yatırım yapacak Amerikan şirketlerine teşvikler içeren Chester Teşvikleri yasasını kabul etti.

Cumhuriyetin ilk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Lozan Barış Konferansı sırasında 6 Ağustos 1923 tarihinde imzalanan ikili antlaşma iki devletin ilk diplomatik ilişkisi olmuştur. İki devlet arasında siyasal ilişkilerin devletler hukuk kapsamında kurulmasını, konsoloslukla açılmasını ve kapitülasyonların kaldırılmasını öngören bu antlaşma Amerika Birleşik Devletleri Senatosunun Ermeni Sorununun yarattığı hava, Türkiye'deki Amerikan okullarının durumu ve azınlıkların korunmasına dair oluşan yanlış izlenimler nedeniyle onaylanmamış, bu durumda Türkiye Büyük Millet Meclisi de antlaşmayı onaylamamıştır. 24 Aralık 1923 tarihindeki iki ülke vatandaşlarının hak ve çıkarlarına ilişkin nota verişimi ile yapılan anlaşma ve 20 Temmuz 1926 tarihindeki iki ülke ticari ilişkilerini düzenleyen nota verişimi ile geçici olarak düzenlenen Amerikan-Türk ilişkileri 17 Şubat 1927 tarihindeki nota verişimi ile modus vivendi olarak da olsa normal siyasi kurulması ile olağan duruma gelmiştir.[5]

Türkiye II. Dünya Savaşı'nın son aylarında Amerika Birleşik Devletleri ve müttefiklerinin yanında yer alarak Almanya'ya savaş ilan etti. II. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ile birlikte Soğuk Savaş yılları başladı. ABD Senatosu 1947 yılında Sovyetler Birliği'ne karşı Batı blokunu yardım etmek üzere[6] Truman Doktrini'nin bir parçası olarak Türkiye için bir ekonomik ve askerî yardım paketini onayladı.

Sovyetler Birliği lideri Stalin'in Türkiye'den toprak talepleri[7] karşısında Türkiye de Kore Savaşı'nda (1950-1953) Birleşmiş Milletler'in yanında yer aldı, 1952 yılında NATO'ya katıldı ve 1955 yılında CENTO'nun kurucu üyeleri arasında yer aldı. 1954 yılında ABD'ye İncirlik Hava Üssü'nü kurma izni verildi. Bu üs Soğuk Savaş, I. Körfez Savaşı ve Irak Savaşı'nda Türkiye'nin izni ile kullanıldı.

Kıbrıs Harekatı ve silah ambargosu[değiştir | kaynağı değiştir]

1 Temmuz 1974 tarihindeki Resmî Gazete'de yayınlanan habere göre Türkiye'nin haşhaş ekimini durdurmadığı için Amerika'nın ambargo koyduğu şeklindedir. Kıbrıs Harekâtı'ndan sonra dönemin ABD hükûmeti ambargoya Kıbrıs Harekatı'nı da eklemiş, Türkiye'den Kuzey Kıbrıs'taki askerleri geri çekmesini talep etti. Türkiye ise bu haksız kararı tanımayarak Kıbrıs Harekatı'na devam etti. Silah ambargosu 1978 yılında ABD Kongresi'nin kararıyla kaldırıldı. Ambargonun kaldırılmasına rağmen ancak 1980 Türkiye'ye yapılan silah yardımı 1974 öncesindeki düzeye ulaşabildi. Bu silah ambargosu nedeniyle Türkiye'de ABD'den alınan silah ihtiyacı gözden geçirildi ve Türk Savunma Sanayi'nin kurulmasına karar verildi. Aselsan ve Roketsan gibi önemli Türk Savunma Sanayi firması bu dönemde kuruldu.

1980 ve 1990'lı yıllar[değiştir | kaynağı değiştir]

Özal ve Bush boğaz turunda, 1991

1980'li yıllarda Türkiye hükûmetleriyle ABD hükûmetleri arasında genel anlamda sıcak ilişkiler gözlendi. Bu dönemde Ermeni Sorunu ve Kıbrıs Sorunu Türkiye-ABD ilişkilerine gölge düşürdüyse de ilişkiler genel olarak olumlu düzeyde gelişti. Başbakan ve Cumhurbaşkanı Turgut Özal I. Körfez Savaşı sırasında ABD Başkanı George H.W. Bush'la çok yakın bir dayanışma politikası izledi. Türkiye, Irak petrollerini taşıyan Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Hattını kapattı. Ayrıca Demirel ve Çiller hükûmetleri savaştan sonra NATO tarafından Kuzey Irak'ta uygulanan uçuş yasağına destek verdiler.

Irak Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerikan başkanı Barack Obama, TBMM'de konuşuyor, 6 Nisan 2009

11 Eylül saldırıları sonrasında Türkiye, ABD'ye terörizme karşı yaptığı mücadelede destek vermeye devam etti. Ancak ABD'nin 2003 yılında Irak'ı işgal etmek istemesi Türk kamuoyunda büyük bir tepkiyle karşılandı. ABD'nin bu işgal sırasında Türk topraklarını kullanmasına izin vermek için TBMM'ye sunulan 1 Mart tezkeresi'nın reddedilmesi ABD'de büyük bir hayal kırıklığına yol açtı ve Türkiye-ABD ilişkilerinin soğumasına neden oldu. 4 Temmuz 2003 günü Kuzey Irak'ın Süleymaniye kentinde karargâh kurmuş bulunan bir binbaşı komutasında 11 Türk Silahlı Kuvvetleri mensubunun ve Türkmen mihmandarlarının Irak'taki işgal kuvvetlerinin bir parçası olan Amerikan 173. Hava İndirme Tugayı'na bağlı askerlerce ve yanlarında peşmergelerin de bulunduğu bir ortamda, bir baskın sonucu başlarına çuval geçirilmek suretiyle götürülüp, alıkonularak sorguya çekilmeleri olayı ilişkileri daha da gerginleştirdi. Çuval Olayı olarak 2003 yılınan bu kriz, ABD'nin Türkiye Devletinden; dönemin Başbakanı ve cumhurbaşkanını arayarak özür dileyerek ve birçok görüşmeden sonra Türkiye'nin çıkarları doğrultusunda ilişkiler iyimser düzeye ulaşmıştır.[8] Ancak buna karşılık olarak 2014 yılında Türkiye İstanbul-Sarayburnu'nda USS ROSS adlı Amerikan gemisi askerlerinin başına Türkiye Gençlik Birliği (TGB) üyesi bir grup tarafından Çuval Olayı'na misillime olarak çuval geçirilmiş ve üzerlerine boyalar atılmıştır.[9] Olaylar siyasi alanada sıçrayınca daha da büyümeden çözüme kavuşmuştur. Bu olaylar misilleme olarak algılanmıştır.[10]

Filistin sorunu[değiştir | kaynağı değiştir]

G-20 zirvesinin yapıldığı Pittsburgh kentinde görüşen Türkiye Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ile Amerika Başkanı Barack Obama

İsrail-Filistin arasındaki sorunda Türkiye, Filistin Devleti'ni desteklemiş ancak ABD bu olaylarda İsrail'i savunmuştur. Ayrıca Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki sorunda ise Türkiye Karabağ Savaşı'ndan bu yana Azerbaycan yanlısı politikasıile soruna müdahil olmuş, Ermenistan sınır kapısını kapatmış ve Ermenistan'a kısmi ambargo uygulamıştır. ABD ise müdahil olmamıştır.

2011 yılından beri devam eden Suriye İç Savaşının başlangıcında iki müttfefik de birbirini destekler niteliktedir. Türkiye, Suriye topraklarında güvenli bölge kurmak istemiş Amerika bu durumu önceleri sıcak bakmamış fakat sonraları Türkiye'yi destekler açıklamalar yapmıştır. Suriye'deki iç savaşa müdahil olan AB ve ABD Cidde şehrinde toplanarak Cidde Bildirisi yayınlamıştır.[11] Fakat Türkiye Devleti bu anlaşmayı imzalamamıştır.[12]

Ermeni soykırımı iddiaları[değiştir | kaynağı değiştir]

10 Ekim 2007 tarihinde ABD Temsilciler Meclisi'nin Dışişleri komisyonu, 1915 olaylarını "soykırım" olarak nitelendiren tasarıyı 21'e karşı 27 oyla kabul etti[13]. Bu karar Türkiye tarafından tepkiyle karşılandı. Kararın yasalaşması halinde ABD'nin Türkiye'deki askeri etkinliklerinin kısıtlanabileceği belirtilmiş ancak tasarı Temsilciler Meclisi'nin genel kuruluna sunularak kabul edilmedi.

PYD ile YPG Krizi[değiştir | kaynağı değiştir]

ABD yetkililerinin PYD'yi terör örgütü olarak görmediği yönündeki açıklamalarına karşı dönemin Türkiye Başbakanı Ahmet Davutoğlu Kuzey Suriye'de Türkiye'ye komşu bir Kürt Devleti kurulmasına müsamaha göstermeyeceğini açıklamış, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da tepki göstererek PYD'nin PKK'dan bir farkı olmadığını Türkiye'nin gözünde YPG'nin de terör örgütü olduğu söylemiş ve ABD'ye "Bu nasıl ortaklık?" çıkışında[14] bulunmuştur.[15] Yine Erdoğan, ABD ile PYD'nin ilişkisine işaret ederek "Ben miyim senin ortağın, yoksa Kobani'deki teröristler mi?" çıkışına ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü John Kirby, YPG'nin IŞİD ile mücadelede başarılı olduğunu, ABD'nin YPG'yi terörist örgüt olarak görmediği ve kendilerini desteklemeyi sürdüreceğini söylemiştir.[16] PKK ile PYD tarafından düzenlenen 2016 Ankara saldırısı sonrası Erdoğan ABD'ye yönelik "PYD'ye silah yardımı yaptığını açıkla" eleştirisinde bulundu.[17]

Fethullah Gülen'in iadesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fethullah Gülen

2016 Türkiye askerî darbe girişimi sonrası Yıldırım, ABD Başkanı Barack Obama'ya seslenerek ABD'nin Pensilvanya eyaletinde yaşayan Fethullahçı Terör Örgütü (FETÖ) lideri olmakla suçlanan Fethullah Gülen'in terör örgütü lideri sıfatıyla Türkiye'ye iade edilmesi çağrısında bulundu.[18] ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Mark Toner, incelemenin halen devam ettiğini ve bu konuda henüz herhangi bir sonuca varılmadığını belirtti.[19] Yıldırım tarafından kurulan hükümette Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı görevine devam eden Mevlüt Çavuşoğlu, Fethullah Gülen'in iadesiyle ilgili ikamet ettiği ABD'den yanıt gelmemesi halinde iki ülke ilişkilerine zarar vereceğini ifade ederek ABD'nin bu tutumunu eleştirmiştir.[20]

Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanı Bekir Bozdağ ise Fethullah Gülen'in iadesi gerçekleşmediği takdirde 'ABD'nin Türkiye'yi bir teröriste feda etmiş olacağını' belirtmiştir.[21]2017 Türkiye anayasa değişikliği referandumu sonrası ABD Başkanı Donald Trump, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ı telefonla arayarak, Pazar günü düzenlenen ve Cumhurbaşkanlığı sistemine geçişin oylandığı anayasa değişikliği 'referandumunda elde ettiği zaferden dolayı' tebrik etti.[22]

Türkiye'deki Amerikan okulları[değiştir | kaynağı değiştir]

2010 yılından beri düzenlenmekte olan Türki Amerikan Birliği Kurultayı'ndan bir kare.
Şehir Kurum adı Başlangıç Bitiş Açık
Bursa Bursa Amerikan Kız Koleji 1854 1928 Hayır
İstanbul İstanbul Amerikan Robert Lisesi 1863 - Evet
Kayseri Talas Amerikan Okulu 1871 1968 Hayır
Amasya Merzifon Amerikan Koleji 1886 1924 Hayır
İstanbul Üsküdar Amerikan Lisesi 1876 - Evet
Mersin Tarsus Amerikan Lisesi 1888 - Evet

Türkiye'deki Amerikan üsleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin toplamda 16 noktasında ABD Silahlı Kuvvetleri'ne ait askeri üsleri yer almakta, yine 15 farklı noktada ise NATO radarları vardır. Ayrıca 5 farklı noktada da ABD'nin füze ve nükleer bomba kontrol merkezleri[23] konuşlanmıştır. İzmit, Balıkesir, Eskişehir, Konya, Ankara, Malatya ve Erzurum'da ise ABD'ye ait nükleer silah depoları yer alıyor. ABD'nin Türkiye'de bulunan en büyük askeri üssü İncirlik Hava Üssü'dür.[24]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Akdes Nimet Kurat. "Türkiye ile Amerika Birleşik Develetleri Arasındaki Münasebetlere ait Arşiv Vesikaları". http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/818/10381.pdf. 
  2. ^ a b Cemal Tunçdemir (7 Haziran 2013). "ABD’deki laikliğin en temel belgelerinden birinde Türk imzası var". 18 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141218225541/http://amerikabulteni.com/2013/06/07/abddeki-laikligin-en-temel-belgelerinden-birinde-turk-imzasi-var/. 
  3. ^ "Birinci Berberi Savaşı". 9 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141209185247/http://www.turkcebilgi.org/bilim/savaslar/birinci-berberi-savasi-24170.html. 
  4. ^ Yasin Coşkun, "Mondros'tan Mudanya'ya Kadar Olan Dönemde Genel Hatlarıyla ABD'nin Türkiye Politikası ve Türk-Amerikan İlişkileri", Yeni Türkiye Dergisi, Misak-ı Millî Özel Sayısı, yıl: 23, sayı: 93, Ocak-Şubat 2017, s. 515.
  5. ^ Soysal, İsmail (2000). Türkiye'nin Siyasal Andlaşmaları. 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ss. 328-329. ISBN 9751601851. 
  6. ^ "Türkiye-ABD ilişkileri tarihçesi". TÜSİAD. 13 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20120813175557/http://www.tusiad.us:80/Content/uploaded/TURKIYE-ABD_ILISKILERI-UPDATE2.PDF. 
  7. ^ "Boğazlar-Kars ve Ardahan Üzerine ABD-Türkiye Dezenformasyonu". 17 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20140117201109/http://www.ozgurlukdunyasi.org:80/arsiv/151-sayi-196/420-bogazlar-kars-ve-ardahan-uzerine-abd-turk-dezenformasyonu. 
  8. ^ "İşte Çuval Olayındaki Tüm Gerçekler". 19 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141219200727/http://www.habername.com/haber/iste-cuval-olayindaki-tum-gercekler-23876.htm. 
  9. ^ "Amerikayı Kızdıran Çuval Olayı". Sözcü. 2014. 5 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141205205022/http://sozcu.com.tr/2014/yazarlar/rahmi-turan/amerikayi-kizdiran-cuval-olayi-649680/. 
  10. ^ "ABD askerine çuval geçirildi, ABD kınadı". Hürriyet. 13 Kasım 2014. 19 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150419113824/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/27563546.asp. 
  11. ^ Uğur Ergan (12 Eylül 2014). "Türkiye IŞİD bildirisini imzalamadı". 4 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141204210545/http://www.hurriyet.com.tr/dunya/27188025.asp. 
  12. ^ "Türkiye ABD-Arap ortak bildirisini imzalamadı". NTV.com.tr. 11 Eylül 2014. http://www.ntvmsnbc.com/id/25537279/. 
  13. ^ "Temsilciler Meclisi Oturumu (video)". 31 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20090531143917/http://www.hairenik.com:80/HairenikTV/HA_TV_Clip117.htm. 
  14. ^ "Erdoğan'dan ABD'ye 'PYD' tepkisi: Bu nasıl ortaklık?" (Türkçe). BBC. 10 Şubat 2016. 11 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160211090929/http://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/02/160210_erdogan_abd. 
  15. ^ "Erdoğan'dan ABD'ye 'PYD' tepkisi: Bu nasıl ortaklık?". BBC Türkçe. 10 Şubat 2016. 11 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160211090929/http://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/02/160210_erdogan_abd. 
  16. ^ "ABD: Biz YPG'yi terörist örgüt olarak görmüyoruz". Milliyet. 8 Şubat 2016. 10 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160210094821/http://www.milliyet.com.tr/abd-biz-ypg-yi-terorist-orgut/dunya/detay/2191462/default.htm. 
  17. ^ "Erdoğan: 'Sabır sınırının sonuna gelindi'". Deutsche Welle. 18 Şubat 2016. http://www.dw.com/tr/erdoğan-sabır-sınırının-sonuna-gelindi/a-19053997. 
  18. ^ "Binali Yıldırım: Gülen'in iadesi için ABD'ye 4 dosya gönderildi" www.haberturk.com. Erişim tarihi: 6 Eylül 2016.
  19. ^ http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/dunya/579718/ABD_den_Fethullah_Gulen_in_iadesiyle_ilgili_son_aciklama.html
  20. ^ http://www.aksam.com.tr/siyaset/bakan-cavusoglundan-feto-elebasi-gulenin-iadesiyle-ilgili-flas-aciklama/haber-541321
  21. ^ http://www.hurriyet.com.tr/bozdag-abd-guleni-iade-etmezse-turkiyeyi-bir-teroriste-feda-etmis-olacaktir-40186322
  22. ^ http://www.bbc.com/turkce/39620431
  23. ^ "İstanbullular nükleer bomba üstünde oturuyor". NTV.com.tr. 5 Nisan 2010. http://www.ntv.com.tr/dunya/istanbullular-nukleer-bomba-ustunde-oturuyor,auisyoGEBU2QvU7R9X_pLg. 
  24. ^ Richard Outzen (Temmuz 2012) (İngilizce). From Crisis to Cooperation Turkey’s Relations with Washington and NATO. The Washington Institute. http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyNote12.pdf.