Türk Kurtuluş Savaşı Doğu Cephesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Doğu Cephesi
Türk Kurtuluş Savaşı
Tarih1919–1921
Ermenistan ile 24 Eylül 1920–2 Aralık 1920[1]
BölgeDoğu Anadolu ve Güney Kafkasya
SonuçTürk zaferi
Coğrafi
Değişiklikler
Doğu Anadolu Türkler tarafından yeniden alındı
Taraflar
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Ermenistan DC
Flag of Georgia (1918–1921).svg Gürcistan DC
Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic.svg ESSC
Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg GSSC
Türk Ulusal Hareketi
Azerbaycan Azerbaycan DC
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Rusya SFSC
Komutanlar ve liderler
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Drastamat Kanayan
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Harutün Hovsepyan
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Movses Silikyan
Flag of Georgia (1918–1921).svg Noe Zhordania
Kâzım Karabekir
Rüştü Paşa
Osman Nuri Koptagel
Cavit Erdel
Halit Karsıalan
Kâzım Orbay
Güçler
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti 20.000[2]
Milisler dahil: 50.000[3]
Sovyet milisleri 15.000-20.000[3][4]
Diğer kaynaklara göre:
50.000[5][6]-60.000[7][8]
Kayıplar
Askerî:
Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti 1.100 ölü[9],
1.500 esir[9]
Ermeni harekatı:
Askerî: 46 ölü[10],
76 yaralı[10]

Doğu Cephesi, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında 1919–1921 yılları arasında Türk–Ermeni Savaşı (24 Eylül–2 Aralık 1920) dahil olmak üzere, Doğu Anadolu ve Güney Kafkasya'da gerçekleşen muharebelerden meydana gelen cephe.

Tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı'nda, Kafkas Cephesi'nin açılması üzerine Ermeniler'le Ruslar işbirliğine yönelmişler ve Rusların kışkırtmalarıyla Osmanlılara saldırmaya başlamışlardır. Rusya’da ihtilal gerçekleşince Ruslar, Doğu Anadolu’da işgal ettikleri yerleri Türklere bırakarak geri çekildiler. Bu arada merkezi Erivan olan bir Ermeni devleti kuruldu (28 Mayıs 1918). Ruslar çekilirken daha Türk ordusu bölgeye ulaşmadan Ermeniler, Rusların yerini aldı ve Doğu Anadolu’nun kendilerine ait olduğunu ileri sürüp, Gümrü, Iğdır, Arpaçay ve Aras’a kadar ilerlediler.

I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve bölgede bulunan Türk 3. Ordusu'nun 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi gereğince Kafkasya'yı boşaltması sonucu Kafkaslar'da, Ermenistan başta olmak üzere Gürcistan, Azerbaycan ve Nahçıvan Cumhuriyetleri kuruldu. Bu boşaltma sırasında muhtemel Ermeni saldırı ve tecavüzlerine karşı da Türk halkını korumak maksadıyla Ardahan, Batum bölgesinde Acara Şura Hükûmeti, Kars-Oltu-Sarıkamış-Kağızman bölgelerinde ise Güneybatı Kafkas Geçici Milli Hükûmeti kuruldu. Ancak bu iki hükümet 3 ay sonra İngilizler tarafından dağıtıldı. Bu olaydan sonra bölgenin Ermeni saldırılarına karşı savunulması, karargahı Erzurum'da bulunan 15. Kolordu tarafından sağlandı.

10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması hükümlerine dayanarak Büyük Ermenistan'ı kurmak isteyen Ermeni tedhiş hareketleri sonunda bölgedeki durum giderek gerginleşti. İtilaf Devletleri, Akdeniz ve Karadeniz’e çıkış kapıları olacak ve sınırları Wilson tarafından çizilecek Büyük Ermenistan düşünü gerçekleştirmek için Sevr Antlaşması’na bir madde koydular.

Savaş düzeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu cephede bulunan Türk 15. Kolordusu dört tümen ile süvari ve topçu alaylarından oluşmaktaydı. Muharip personel sayısı, 15.000 ile 20.000 kişi arasında idi.[3][4] Ermeniler ise toplam 12 alaydan oluşan dört tümene sahiptiler. Ermeni kaynaklarına göre askeri personel mevcutları 20.000 kadar idi.[11] Milislerle beraber muharip personel sayısı 50.000'e kadar çıkıyordu.[3]

Cephe hattı Osmanlı-Rus Savaşı (1877-78) sonrasındaki Osmanlı-Rus sınırını olan Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit olarak belirlenmişti.

TBMM Hükûmeti ile Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti arasındaki savaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Kars'tan göç eden Ermeni sakinleri

Kurtuluş Savaşı başlamadan önce Doğu Anadolu'nun Ermenilerin eline geçmesine mani olmak için Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla bir örgüt kurulmuştu. Bu kuvvetler Ermenilerle Oltuda çatışma haline girmişlerdi.

TBMM Hükümeti artan Ermeni sorunlarına ve yayılmacılığına son vermek amacıyla 20 Eylül 1920'de bölgede bir askeri harekat yapılmasına karar verdi. 15. Kolordu Komutanı Musa Kâzım Karabekir'i tam yetkiyle Doğu Cephesi Komutanlığına atadı.

29 Eylül 1920'de saldırıya geçen Kâzım Karabekir kuvvetleri, birkaç gün içerisinde Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattını aşarak Drastamat Kanayan komutasında Ermeni kuvvetleriyle çatışmaya girdi. İlk cephe Oltu Muharebesi oldu. Daha sonra Simon Vratsiyan ve Artaşes Babalyan komutasında olan Ermeni güçleriyle Sarıkamış Muharebesi (1920) ve Kars Muharebesi yapıldı. 30 Ekim 1920'de Kars'tan çıkarılan ve Kars'ın doğusuna çekilen Ermeniler Bolşevik Rusya'dan ve ABD'den yardım istedi. Bolşevik Rusya bu Kafkasya'yı kendi nüfuz alanı olarak gördüğünden dolayı ve Türk Kurtuluş Savaşı'nı desteklediği için yardım etmeyi reddetti. ABD'den de olumlu yanıt alamayan Ermeniler, işgal ettikleri Erzurum, Kars ve çevresini Kâzım Karabekir kuvvetlerine bıraktı ve bugünkü Ermenistan'ın batısına çekildi. Ancak henüz barış antlaşması imzalanmamıştı. Kasım 1920'de Karakoyunlu'daki Yarmalar geçidini aldıktan sonra Iğdır'ı da Anadolu'ya dahil eden Kâzım Karabekir'in kuvvetleri Ermeni birliklerini daha ileri giderek Gümrü'ye kadar takip etti. Burada Gümrü Muharebesi yapıldı. 7 Kasım 1920'de Türk ordusunun Gümrü'ye girmesi üzerine yenilen Ermeniler barış istedi.

Gümrü Antlaşması[değiştir | kaynağı değiştir]

Kâzım Karabekir Gümrü Antlaşması imza töreni öncesinde

Barış isteğini kabul eden TBMM Hükümeti 2 Aralık 1920'de Ermenistan'la Gümrü Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşmaya göre Batum, Sarıkamış, Kars, Ağrı, Erzurum, Artvin, Oltu ve çevresi TBMM Hükümeti bırakılırken savaş esnasında Kâzım Karabekir kuvvetlerinin eline geçen Gümrü kenti ise Ermenistan'a bırakıldı. Ayrıca, Mondros sonrasında Ermenistan'a bırakılan Tuzluca (Kulp) kazası da TBMM Hükümeti kontrolüne kaldı. Gümrü Antlaşması'na göre:

TBMM Ordusu'nun Gürcistan Seferi[değiştir | kaynağı değiştir]

General Hüseyin Yalabık yönetmiştir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Dr. Andrew Andersen, Ph.D., Atlas of Conflicts: Turkish-Armenian War
  2. ^ Anahide Ter Minassian: La république d'Arménie. 1918-1920 La mémoire du siècle., éditions complexe, Bruxelles 1989 ISBN 2-87027-280-4, p. 220
  3. ^ a b c d [1] Makedonya Türkleri (makturk.com), Galip Baysan: Büyük Yunan Zaferleri (Temmuz-Ağustos 1921), (Haber Arşivi), 19.07.2009.
  4. ^ a b [2] News Times, Şubat 2011, Sayı 6, Sayfa 8.
  5. ^ Kadişev, A.B. (1960), Интервенция и гражданская война в Закавказье [Güney Kafkasya'da müdahale ve iç savaş], Moskova, s. 324 
  6. ^ Andersen, Andrew. "TURKEY AFTER WORLD WAR I: LOSSES AND GAINS". Centre for Military and Strategic Studies. 
  7. ^ Guaita, Giovanni (2001), 1700 Years of Faithfulness: History of Armenia and its Churches, Moskova: FAM, ISBN 5-89831-013-4 
  8. ^ On the right of self-determination of the Armenian people of Nagorno-Karabakh
  9. ^ a b [3] kurtulussavasi.org, Savaşlar ve Antlaşmalar: Doğu Cephesi
  10. ^ a b [4] Sabah, Mehmet Barlas, Kurtuluş Savaşı'nın bazı önemli rakamları!.., 28.08.1997.
  11. ^ Anahide Ter Minassian: La république d'Arménie. 1918-1920 La mémoire du siècle., éditions complexe, Bruxelles 1989 ISBN 2-87027-280-4, sayfa 220