Çanakkale Krizi

Çanakkale Krizi
	Türk Kurtuluş Savaşı
	; 203 Filosu'nun İngiliz pilotları, 1922'de Gelibolu'ya gönderilen filonun Nieuport Nightjar avcı uçaklarından birinin motoruna bakım yapan yer personelini izliyor.
Tarih	Eylül – Ekim 1922
Bölge	Çanakkale, Türkiye
Sonuç	Ankara Hükûmeti'nin zaferi Kanada-Birleşik Krallık ilişkileri Birleşik Krallık'ın aleyhinde etkilendi.; Mudanya Mütarekesi imzalandı.; İngiliz iç siyasetinde gerginlik yaşandı; Birleşik Krallık başbakanı Lloyd George istifa etti.; İngilizler Anadolu'dan geri çekildi.; Lozan Antlaşması imzalandı.; İngilizler İstanbul'dan geri çekildi.;
Taraflar
Ankara Hükûmeti	Birleşik Krallık; Fransa; İtalya; Yunanistan
Komutanlar ve liderler
Mustafa Kemal Paşa; İsmet Paşa; Fevzi Paşa; Fahrettin Paşa	David Lloyd George; Winston Churchill; Raymond Poincaré
Güçler
28,000	İstanbul ve Çanakkale'deki tüm İtilaf kuvvetleri 27.419; 19.069; 3.992; 795; Toplam: y. 51.300 asker (411 makineli tüfek, 57 top) (Fransız ve İtalyan kuvvetleri, ültimatom verilir verilmez geri çekilmiştir.)
Kayıplar
Yok	Yok

Çanakkale Krizi (İngilizce: Chanak Crisis), Çanakkale Meselesi ve Çanakkale Hadisesi olarak da adlandırılır; Eylül 1922'de Birleşik Krallık ile Ankara Hükûmeti arasında vuku bulan bir savaş tehlikesidir. İngilizce kaynaklardaki Chanak ismi, Çanakkale Boğazı'nın Anadolu yakasında bulunan bir şehir olan Çanakkale'ye atıfta bulunmaktadır. Kriz, Türklerin Yunan ordularını Türkiye'den çıkarma ve başta İstanbul ile Doğu Trakya olmak üzere İtilaf Devletleri işgalindeki topraklarda Türk hâkimiyetini yeniden tesis etme teşebbüsleri neticesinde ortaya çıkmıştır. Türk birlikleri, Çanakkale Boğazı tarafsız bölgesindeki İngiliz ve Fransız mevzilerine doğru yürüyüşe geçmiştir. Bir süreliğine Britanya ile Türkiye arasında savaş ihtimali belirmişse de Kanada, Fransa ve İtalya gibi muvafakat vermeyi reddetmiştir. Britanya kamuoyu bir savaş arzu etmemiştir. Britanya ordusu da keza aynı görüştedir ve sahadaki en kıdemli general olan Sir Charles Harington, müzakere yoluyla bir çözüme güvendiği için Türklere bir ültimatom iletmeyi reddetmiştir. Britanya koalisyon hükûmetindeki Muhafazakârlar, Winston Churchill ile birlikte savaş çağrısında bulunan Liberal Başbakan David Lloyd George'u takip etmeyi reddetmişlerdir.^[2]

Kriz, Yunanları mağlup eden Türkiye'nin, arzu ettiği toprakları kendisine veren müzakere edilmiş bir çözümü kabul etmesiyle süratle nihayete ermiştir. Lloyd George'un krizi hatalı yönetmesi, Carlton Kulüp toplantısı vasıtasıyla iktidardan düşmesine sebebiyet vermiştir. Ayrıca bu kriz İngiliz Milletler Topluluğu'na üye devletlerin dış işlerinde serbest bırakılmasının önünü açan 1931 Westminster Yasası'nın oluşmasında en önemli etkenlerden biri olmuştur.

Tarihçi Robert Blake, Çanakkale Krizi'nin Arthur Balfour'un Britanya ve dominyonlar hakkındaki şu tanımına önayak olduğunu belirtmektedir: "Britanya İmparatorluğu bünyesinde muhtar topluluklar; statü bakımından eşit, iç veya dış işlerinin hiçbir veçhesinde birbirine tabi olmayan, ancak Taht'a ortak bir sadakatle bağlı ve İngiliz Milletler Topluluğu üyeleri olarak hür bir şekilde birleşmiş." 1931 yılında Birleşik Krallık Parlamentosu, Balfour'un bu formülünü 1931 Westminster Yasası ile kanunlaştırmıştır.^[3]

Olayların gidişatı

Türk birlikleri, Yunan kuvvetlerini mağlup ederek 9 Eylül'de İzmir'i geri almış ve Mondros Mütarekesi ile Sevr Antlaşması uyarınca tesis edilen tarafsız bölge dahilindeki İstanbul üzerine ilerlemeye başlamıştı. 10 Eylül'de Savaş Ofisi (War Office), Yunan Ordusu'nun mukavemet kabiliyetine dair endişelerini dile getirmeye başlayarak İngilizlerin Gelibolu'ya çekilmesi hususunda ısrar etmiş; ancak Harington, böyle bir taarruzun muhtemel olmadığına ve eldeki küçük kuvvetin etkili bir caydırıcı güç teşkil edebileceğine inandığı için bu tavsiyeyi reddetmiştir.^[4] 15 Eylül 1922 tarihinde Daily Mail gazetesinde mülakatı yayımlanan Türk milli hareketinin lideri Mustafa Kemal Paşa şu beyanatta bulunmuştur: "Son zaferimizden sonraki taleplerimiz, öncesiyle aynıdır. Asya-yı Suğra'yı, Meriç Nehri'ne kadar Trakya'yı ve İstanbul'u talep ediyoruz... Başkentimize sahip olmalıyız ve bu durumda ordumla İstanbul üzerine yürümek mecburiyetinde kalırım ki bu sadece birkaç günlük bir mesele olacaktır. Her ne kadar doğal olarak süresiz bekleyemeyecek olsam da, mülkiyeti müzakere yoluyla elde etmeyi çokça tercih ederim."^[5]

Britanya Kabinesi aynı gün toplanarak İngiliz kuvvetlerinin mevzilerini muhafaza etmesi kararına varmıştır. Ertesi gün, Dışişleri Bakanı Lord Curzon'un gıyabında, bazı Kabine bakanları Türkiye'nin Sevr Antlaşması'nı ihlal ettiği gerekçesiyle Birleşik Krallık ve Dominyonlar tarafından Türkiye'ye savaş ilan edileceğine dair tehdit içeren bir tebliğ yayımlamıştır. 18 Eylül'de Londra'ya dönen Curzon, bu durumun Fransa Başbakanı Raymond Poincaré'yi hiddetlendireceğini belirterek meseleyi yatıştırmak üzere Paris'e hareket etmiştir. Ancak Poincaré, Çanakkale'deki Fransız müfrezesinin geri çekilmesi emrini çoktan vermiş, fakat Türkleri tarafsız bölgeye hürmet etmeleri hususunda ikna etmiştir. Curzon 20 Eylül'de Paris'e ulaşmış ve Poincaré ile vuku bulan birkaç sert görüşmenin ardından Türklerle bir mütareke müzakere edilmesi hususunda mutabakata varmıştır.^[6]

Bu esnada İstanbul'da mukim Türk ahalisi, Ankara Hükûmeti tarafından şehre yönelik muhtemel bir taarruz için teşkilatlandırılmaktaydı. Misal olarak, o dönemde savaş muhabiri sıfatıyla The Toronto Daily Star adına bildiren Ernest Hemingway, muayyen bir hadiseyi şöyle nakletmiştir:

Başka bir gece bir muhrip... Asya-yı Suğra'dan geçmekte olan bir tekne dolusu Türk kadınını durdurdu... Silah araması yapıldığında bütün kadınların erkek olduğu ortaya çıktı. Hepsi silahlıydı ve bilahare Kostantiniyye'ye yapılacak bir saldırı durumunda banliyölerdeki Türk ahalisini teşkilatlandırmak üzere gönderilmiş Kemalist subaylar oldukları anlaşıldı.^[7]
— Ernest Hemingway, The Toronto Daily Star

Britanya siyasetinde Lloyd George, Winston Churchill ve Muhafazakârlardan Lord Birkenhead ile Austen Chamberlain Yunan taraftarı bir tutum sergileyerek savaşı arzularken; hükûmet koalisyonundaki diğer tüm Muhafazakârlar Türk taraftarı olmuş ve savaşı reddetmiştir. Lloyd George'un koalisyon başkanı sıfatıyla konumu sürdürülemez hale gelmiştir.^[4]^[8] Lloyd George kabinesi, Türkiye'nin Sovyet Rusya ile askeri bir ittifak akdedeceği ihtimali de dahil olmak üzere asılsız istihbaratların tesiri altında kalmıştır. MI6, Türkiye ile Sovyet Rusya'nın halihazırda birbirinden uzaklaştığını rapor etmesine rağmen Kabine, bir Sovyet Donanması müdahalesine dair endişelerini dile getirmeye devam etmiştir. Churchill, Avrupa'ya yönelik kitlesel bir Türk taarruzunun savaşın neticelerini boşa çıkaracağı uyarısında bulunan savaş yanlısı bir manifesto yayımlamış; bu metin yaygın bir şekilde tenkit edilmiş ve Britanya hükûmetini müşkül mevkide bırakmıştır. Lloyd George, Dışişleri Ofisi, İmparatorluk Genelkurmayı ve eski Müttefik Yüksek Komutanı Ferdinand Foch tarafından Yunanları desteklememesi hususunda ikaz edilmiş ancak bunları dikkate almamıştır.^[4] Dahası, Britanya kamuoyu Çanakkale hadisesinden ve yeniden savaşa girme ihtimalinden ötürü infial halindedir. Lloyd George'un Dominion başbakanlarına tam manasıyla danışmamış olması da konumunu sarsmıştır.

I. Dünya Savaşı'nın patlak verdiği 1914 yılının aksine, bilhassa Kanada kendisini bu ihtilafta kendiliğinden taraf addetmemiştir. Bunun yerine Başbakan William Lyon Mackenzie King, ülkenin izleyeceği hareket tarzına Kanada Parlamentosu'nun karar vermesi hususunda ısrarcı olmuştur. King, Churchill'den gelen ve Britanya'yı desteklemek üzere Çanakkale'ye kıtaat gönderilmesini talep eden telgraftan rencide olmuş; cevaben Kanada milliyetçisi bir üslupla kaleme alınan ve Türkiye ile bir savaş çıkması durumunda Kanada'nın Britanya'yı otomatik olarak desteklemeyeceğini bildiren bir telgraf göndermiştir.^[9] King'in Liberal Parti milletvekillerinin ekseriyetinin ve King'in azınlık hükûmetini destekleyen İlerici Parti mebuslarının Türkiye ile savaşa girilmesine muhalif olduğu dikkate alındığında, krizin savaşa tahavvül etmesi durumunda Kanada'nın muhtemelen tarafsızlık ilan edeceği aşikardır. Çanakkale meselesi, Kanada kamuoyunu şiddetle bölmüş; Fransız Kanadalı ve İngiliz Kanadalı Profesör Oscar D. Skelton gibi Kanada milliyetçileri, Kanada'nın Britanya'ya 1914'te olduğu gibi "açık çek" vermemesi gerektiğini savunarak King'in zımni tarafsızlık kararını desteklemiştir.^[9] Buna mukabil Muhafazakâr lider Arthur Meighen, Toronto'daki bir nutkunda King'i tenkit ederek şöyle demiştir: "Britanya'nın mesajı ulaştığında Kanada, 'Hazırız, daima hazırız, yanınızdayız' demeliydi."^[9]^[10] Mesele Kanada Avam Kamarası'nda müzakere edilene kadar Çanakkale'deki tehdit bertaraf edilmişti. Yine de King rüştünü ispat etmişti: Kanada'nın dışişlerinde oynayacağı role Kanada Parlamentosu karar verecek ve Britanya hükûmetinden farklılaşabilecekti.^[11] Diğer dominion başbakanları, her biri birer tabur teklif eden Newfoundland ve Yeni Zelanda müstesna olmak üzere^[4], müttefiklerden Yugoslavya, İtalya ve Romanya hiçbir destek vermemiştir.^[6]

23 Eylül'de Britanya kabinesi Doğu Trakya'yı Türklere vermeye karar vermiş, böylece Yunanları burayı savaşsız tahliye etmeye mecbur bırakmıştır. Bu durum Mustafa Kemal Paşa'yı mütareke görüşmelerine başlamaya ikna etmiş ve 28 Eylül'de İngilizlere, birliklerine Çanakkale'de herhangi bir hadiseye mahal vermemeleri emrini verdiğini bildirerek barış müzakereleri için mahal olarak Mudanya'yı teklif etmiştir. Taraflar 3 Ekim'de orada mülaki olmuş ve İngiliz kuvvetlerinin saldırıya geçmesine iki saat kala, 11 Ekim'de Mudanya Mütarekesi şartları üzerinde mutabakata varmışlardır.

Sonuçlar

Lloyd George'un fevriliği, 19 Ekim 1922 tarihinde Carlton Kulübü'nde Muhafazakâr milletvekillerinin toplandığı bir oturuma sebebiyet vermiş ve bu oturumda Muhafazakâr Parti'nin bir sonraki genel seçime müstakil bir parti olarak girmesi yönünde bir önerge kabul edilmiştir. Bu karar Lloyd George açısından vahim neticeler doğurmuştur; zira Muhafazakâr Parti, 1918-1922 yılları arasındaki savaş sonrası koalisyonunun kahir ekseriyetini teşkil etmekteydi. Filhakika, Avam Kamarası'nda mutlak çoğunluğa sahiptiler ve arzu ettikleri takdirde tek başlarına bir hükümet kurabilecek mevkideydiler.

Lloyd George, kendisinin arkasından iş çevirdiğini düşünen nüfuzlu Lord Curzon'un desteğini de kaybetmiştir. Carlton Club kararının ardından Lloyd George başbakanlıktan istifa etmiş ve bir daha asla bu makama gelememiştir.^[12] Pek çok kişi Muhafazakâr bir başbakan idaresinde yeni bir koalisyon kurulmasını beklese de, partinin başına dönen liderleri Andrew Bonar Law yönetimindeki Muhafazakârlar, müteakip 1922 genel seçimlerini mutlak çoğunlukla kazanmıştır.

İngiliz ve Fransız kuvvetleri, Lozan Antlaşması'nın onaylanmasını müteakip 1923 yazında tarafsız bölgeden nihai olarak geri çekilmiştir.

Çanakkale Krizi, Dominyonların Birleşik Krallık'ın peşi sıra otomatik olarak savaşa gireceği yönündeki teamülü kökten sarsmıştır.^[10] İngiliz gazeteci Mark Arnold-Forster bu hususta şöyle yazmıştır: "1922, kabul görmüş doktrinlerin birer birer devrildiği bir yıldı... O zamana kadar Britanya İmparatorluğu'nun parçaları olan Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada ve Güney Afrika'ya kendi yönetimlerini kurma hakkı verilmiş olsa da, tüm İmparatorluk'un Londra'daki Britanya hükümetinin münasip veya zaruri gördüğü her türlü savaşta ana vatanı otomatik olarak destekleyeceği varsayılıyordu... Ancak Çanakkale hadisesi, Britanya bünyesinde onu zayıflatan bir aile kavgasının başlangıcı oldu. Ana vatanın evlatları artık sadece 'anne öyle dedi' diye savaşa gitmeye hazır değillerdi."^[13] Kriz, Dominyonlar ile Londra arasındaki münasebetleri değiştirmiş ve altı Dominyonun muhtariyetine kanuni statü tanıyan 1931 Westminster Yasası'na giden yolu açmıştır.

Kaynakça

^ Zekeriya Türkmen, (2002), İstanbul'un işgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918 – 16 Mart 1920), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XVIII (53): s. 338–339.
^ Taylor, A. J. P. (1965). English History 1914–1945. Oxford University Press. ss. 190-92. ISBN 9780191501296.
^ Blake, Robert (2013). The Decline of Power, 1915–1964. Faber & Faber. s. 68. ISBN 9780571298259.
^ ^a ^b ^c ^d Steiner, Zara (2005). The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-151881-2. OCLC 86068902.
^ Eleftheria Daleziou, Britain and the Greek-Turkish War and Settlement of 1919–1923: The Pursuit of Security by 'Proxy' in Western Asia Minor
^ ^a ^b Macfie, A. L. "The Chanak Affair (September–October 1922)", Balkan Studies 1979, Vol. 20 Issue 2, pp. 309–341.
^ Ernest Hemingway, Hemingway on War, p 278 Simon and Schuster, 2012 1476716048,
^ Alfred F. Havighurst (1985). Britain in Transition: The Twentieth Century. University of Chicago Press. ss. 174-75. ISBN 9780226319704.
^ ^a ^b ^c Levine, Allan (2001). William Lyon Mackenzie King: a Life Guided by the Hand of Destiny. Toronto: Douglas & McIntyre
^ ^a ^b "Çanak (Chanak) crisis (1922)". Dictionary of Canadian Biography. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2024.
^ Dawson, Robert MacGregor (1958). William Lyon Mackenzie King: 1874–1923. pp. 401–416.
^ Darwin, J. G. "The Chanak Crisis and the British Cabinet", History, Feb 1980, Vol. 65 Issue 213, pp 32–48.
^ Arnold-Forster, Mark (1973). The World At War. Londra: William Collins & sons. ss. 17-19.

[1] Zekeriya Türkmen, (2002), İstanbul'un işgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918 – 16 Mart 1920), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XVIII (53): s. 338–339.

[2] Taylor, A. J. P. (1965). English History 1914–1945. Oxford University Press. ss. 190-92. ISBN 9780191501296.

[3] Blake, Robert (2013). The Decline of Power, 1915–1964. Faber & Faber. s. 68. ISBN 9780571298259.

[:0-4] Steiner, Zara (2005). The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-151881-2. OCLC 86068902.

[5] Eleftheria Daleziou, Britain and the Greek-Turkish War and Settlement of 1919–1923: The Pursuit of Security by 'Proxy' in Western Asia Minor

[Macfie-6] Macfie, A. L. "The Chanak Affair (September–October 1922)", Balkan Studies 1979, Vol. 20 Issue 2, pp. 309–341.

[7] Ernest Hemingway, Hemingway on War, p 278 Simon and Schuster, 2012 1476716048,

[8] Alfred F. Havighurst (1985). Britain in Transition: The Twentieth Century. University of Chicago Press. ss. 174-75. ISBN 9780226319704.

[Levine,_Allan-9] Levine, Allan (2001). William Lyon Mackenzie King: a Life Guided by the Hand of Destiny. Toronto: Douglas & McIntyre

[:12-10] "Çanak (Chanak) crisis (1922)". Dictionary of Canadian Biography. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2024.

[11] Dawson, Robert MacGregor (1958). William Lyon Mackenzie King: 1874–1923. pp. 401–416.

[12] Darwin, J. G. "The Chanak Crisis and the British Cabinet", History, Feb 1980, Vol. 65 Issue 213, pp 32–48.

[13] Arnold-Forster, Mark (1973). The World At War. Londra: William Collins & sons. ss. 17-19.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]