Türk Kurtuluş Savaşı İç Cephesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Ayaklanmalar
Türk Kurtuluş Savaşı
Tarih 11 Mayıs 1919 - Şubat 1923
Bölge Anadolu
Sonuç Türk Ulusal Hareketi'nin kesin zaferi
Tüm iç isyanlar bastırıldı
Taraflar

Türkiye Türk Ulusal Hareketi

Başlıca:
Osmanlı İmparatorluğu İstanbul Hükûmeti

Osmanlı İmparatorluğu Milli aşireti
Tr ponto2.gif Pontus Rum Çeteleri
Flag of Administration of Western Armenia.svg Ermeni İntikam Alayı

Irak Kürdistanı Koçgiri aşireti
Komutanlar ve liderler

Türkiye İsmet Paşa
Türkiye Refet Paşa
Türkiye Ali Fuat Paşa


Düzenli Ordu kurulmadan önce
Türkiye Çerkez Ethem
Türkiye Demirci Mehmet Efe

Osmanlı İmparatorluğu Ahmet Anzavur
Osmanlı İmparatorluğu Çopur Musa
Osmanlı İmparatorluğu Delibaş Mehmet


Düzenli Ordu kurulduktan sonra
Osmanlı İmparatorluğu Çerkez Ethem
Osmanlı İmparatorluğu Demirci Mehmet Efe
Güçler
Ethem İsyanı: 15.392[1]
Anzavur İsyanı: 2.000[2]
Hart Olayı: 700[2]
Yozgat İsyanı: 3.470[2]
Pontus İsyanı: 10.000-20.000[3]
Koçgiri İsyanı: 3.161[4]
Osmanlı İmparatorluğu Anzavur, Ethem ve Kuva-i İnzibatiye: 17.000
Osmanlı İmparatorluğu Diğer isyanlar: 15.000
Flag of Administration of Western Armenia.svg Ermeni Alayı: 6.000[5]
Tr ponto2.gif Rum Çeteleri: 25.000
Toplam: +60.000[2][3][6]
Kayıplar
Tr ponto2.gif Rum Çeteleri: 11.188
Flag of Administration of Western Armenia.svg Ermeni Alayı
Osmanlı İmparatorluğu Anzavur: 4.508

Türk Kurtuluş Savaşı boyunca Anadolu’nun çeşitli yerlerinde birçok ayaklanmalar çıkmıştır. Bu ayaklanmaların bir bölümü, Anadolu topraklarının bir bölümü üzerinde yeni bir devlet kurmayı amaçlayan, diğer bölümü ise, saltanat ve hilafete geleneksel ve dinsel bakımdan bağlı olanlarca çıkarılmış isyan hareketleridir. Hıyanet, kin ve taassubun yarattığı isyanların amacı; milli hareketi boğmaktır. Atatürk, öncelikle iç isyanların bastırılmasına, ülkede iç güvenliğin sağlanmasına son derece önem vermiştir. Bir yandan vatana ihanet yasası çıkarılırken, öbür yandan da iç isyanları bastırmada kullanılmak üzere Seyyar Jandarma Müfrezeleri kurulmuştur. Ayaklanmalar Milli Mücadele'yi geciktirmiştir.

İstanbul Hükümeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Ahmet Anzavur Ayaklanması (2 Kasım 1919-16 Nisan 1920) Manyas –Susurluk-Gönen –Ulubat dolaylarında Anzavur’un çıkardığı ayaklanmayı önce Milli kuvvetler, sonra’da Çerkez Ethem bastırmıştır. Halifelik ordusu (Kuva-i İnzibatiye) İstanbul yönüne geçişi sağlayan Geyve ve çevresinde iyi donatılmış Kuva-i Milliye’ye karşı İngilizlerin desteği ile kurulan Halifelik Ordusu. Milli Kuvvetler tarafından dağıtılmıştır.

İstanbul Hükümeti ve İşgal Güçleri[değiştir | kaynağı değiştir]

. İşgalcileri kendi etki alanlarındaki milli uyanışı ezmek için her çareye işbirliği yapıp din sömürücülanüzceı elacıyla çırtılan ayaklanma. Kuvayı Milliye kuvvetlerince bastırılmıştır. Yozgat Ayaklanması; Bu ayaklanmayı bastırmakta milli kuvvetler yetersiz kaldığı için, kuvay-ı seyyare bastırmıştır. Afyon Ayaklanması; Kuvayı Milliye tarafından bastırıldı. Konya Ayaklanması; Din duygusu kullanılarak kışkırtmalarla çıkmıştır. Milli kuvvetlerce bastırılmıştır. Milli Aşireti Ayaklanması; Urfa’da yaşayan bu aşiret Fransızlarla işbirliği yaparak ayaklanmıştır. Milli kuvvetlerce bastırılmıştır. Milli Aşireti Ayaklanması (1 Haziran-8 Eylül 1920)

Güneydoğu Anadolu’da Fransa, İngiltere ve Ermeni faaliyetlerinin artması, bölgede yaşayan Kürt aşiretlerini de kışkırtmaları sonucunda Milli Aşireti de ayaklanmıştır. Aşiret liderlerinden Mahmut, İsmail, Halil ve diğer şahıslar Fransız ve İngilizlerle temasa geçerek Siirt’ten Tunceli’ye kadar olan bölgeyi idareleri altına almak için harekete geçtiler. Milli Aşireti’nin ayaklanmasının bastırılması için 13. Kolordu görevlendirildi. 18 Haziran 1920’de asilerle çarpışma başladı. Viranşehir bölgesine kadar saldıran asilere nasihat heyetleri gönderilmiş ise de olumlu bir netice alınamadı. Fransız işgali altındaki bölgeden aldıkları “üç bin atlı ve develi ile bin kadar piyadeden ibaret bir kuvvetle” 25 Ağustos 1920’de Viranşehir asiler tarafından işgal edildi. Atatürk Nutuk’ta konuyu şöyle açıklar. “Asiler, aman dilemek maksadıyla geldiklerini söyleyerek o bölgedeki komutanlarımızı kandırarak tedbir almakta ihmale sevk ettiler. Bu sırada, o civarda dağınık halde bulunan müfrezelerimize hücum ederek Viranşehir’i işgal ettiler. Haberleşme ve bağlantımıza engel olmak üzere de, o bölgedeki bütün telgraf hatlarını kestiler.” Viranşehir’i işgal eden asiler devlete bağlı olan Karakeçili Aşireti mensuplarını öldürdükleri gibi, askerlerin, subayların mallarını da yağma ettiler.

Asilerin temizlenmesi için 13. Kolordudan Beşinci Tümen görevlendirildi. Devlete bağlı vatansever aşiretlerin de desteği ile isyancılar yenilerek güneye çöl tarafınan (Suriye'ye) kaçtılar...

Azınlıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Fransızların desteğiyle 10 Temmuz 1920’de Adana’ya giren Ermeni İntikam Alayı’nın ayrıca doğu illeri sınırında bulunan diğer Ermenilerin ayaklanma kışkırtma ve savaş açma şeklindeki baskılarıdır. Yunan desteğini alamayan Doğu Karadeniz Rumlarının Pontus devletini kurma amacıyla çıkarttığı ayaklanmalardır. Aralık 1920'de başlayan ayaklanmalar kesin zaferin kazanılmasından sonra 1923’de tam olarak bastırıldı.Azınlıklara karşı osmanlıdevleti biran önce savaşı bitirmek istiyordu

Düzenli Ordunun kurulmasına tepki[değiştir | kaynağı değiştir]

Demirci Mehmet Efe Aralık 1920’de ayaklanmış, Refet Bey tarafından bastırılmıştır. Çerkez Ethem Ayaklanması; I. İnönü Muharebesi sırasında bastırılmıştır. Kuva-yi Milliye döneminde oldukça başarılı hizmetler veren Çerkes Ethem bu yenilgi sonunda, silahlarını TBMM kuvvetlerine bıraktıktan sonra Yunan ordusuna teslim olmuş ve TBMM tarafından vatan haini ilan edilmiştir.

Çerkez Ethem T.B.M.M. Reisliğine Meclisi de aşağılayan ve Mustafa Kemal'in Bilecik'ten dönerken Ankara'ya götürdüğü İstanbul Hükümetinin temsilcilerinin hemen serbest bırakılmasını isteyen bir telgraf çekti. Bunu üzerine Meclis'de Kuvayi Seyyareye karşı çıktı. Batı Cephesi komutanlığı Ethem ve Tevfik Beylerin vatana ihanet suçu işlediklerini öne sürerek teslim olmalarını istedi. Fakat mebus Reşit Bey'in de kendilerine katılmasıyla üç kardeş Uşak'ta Yunanlarla görüştüler. Düzenli ordu İsmet Bey ve Refet Bey'in komutasında 1921 yılı ocak ayında Kuvayı Seyyare'nin tuttuğu Gediz-Kütahya üstüne yürüdü. Çerkez Ethem'in yanındaki kuvvet iyice küçülmüştü.1.Süvari Grubu komutanı binbaşı Derviş Bey takip ediyordu. Derviş Bey Ethem'in arkadaşı olduğu için, Yunanlara sığınmadan önce tüm silahlarını ve cephanesini TBMM kuvvetlerine bırakmasını sağladı.

Ayaklanmaların listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurtuluş Savaşı sırasında yaşanan iç ayaklanmaların kronolojik sıralaması aşağıdaki gibidir[2][7]:

  1. Ali Batı Olayı (11 Mayıs 1919 – 18 Ağustos 1919)
  2. Ali Galip olayı (20 Ağustos 1919 – 15 Eylül 1919)
  3. Birinci Bozkır Ayaklanması (29 Eylül 1919 – 4 Ekim 1919)
  4. İkinci Bozkır Ayaklanması (20 Ekim 1919 – 4 Kasım 1919)
  5. Birinci Ahmet Anzavur ayaklanması (25 Ekim 1919 – 30 Kasım 1919)
  6. Birinci Düzce Ayaklanması (13 Nisan 1920 – 31 Mayıs 1920)
  7. İkinci Düzce Ayaklanması (19 Temmuz 1920 – 23 Eylül 1920)
  8. Şeyh Eşref Ayaklanması (Hart Olayı) (26 Ekim 1919 – 24 Aralık 1919)
  9. Kızılkuyu Olayı (28 Ekim 1919 - 29 Ekim 1919)
  10. Apa Çarpışması (28 Ekim 1919)
  11. Dinek Çarpışması (1 Kasım 1919)
  12. Demirkapı Çarpışması (15 Kasım 1919)
  13. İkinci Ahmet Anzavur Ayaklanması (16 Şubat 1920 – 19 Nisan 1920)
  14. Kuva-i İnzibatiye (18 Nisan 1920 - 25 Haziran 1920)
  15. Üçüncü Ahmet Anzavur Ayaklanması (10 Mayıs 1920 – 22 Mayıs 1920)
  16. Birinci Yozgat Ayaklanması/Birinci Çapanoğlu Ayaklanması (15 Mayıs 1920 – 27 Ağustos 1920)
  17. İkinci Yozgat Ayaklanması/İkinci Çapanoğlu Ayaklanması (5 Eylül 1920 – 30 Aralık 1920)
  18. Zile Ayaklanması (25 Mayıs 1920 – 21 Haziran 1920)
  19. Aynacıoğulları Ayaklanması (1918 - 21 Kasım 1923)
  20. Milli Aşiret Olayı (1 Haziran 1920 – 8 Eylül 1920)
  21. Cemil Çeto Olayı (20 Mayıs 1920 – 7 Haziran 1920)
  22. İnegöl Olayı (20 Temmuz 1920 – 20 Ağustos 1920)
  23. Çopur Musa Ayaklanması (Afyon'da) (21 Haziran 1920)
  24. Kula Olayı (27 Haziran 1920 – 28 Haziran 1920)
  25. Konya Ayaklanması (2 Ekim 1920 – 22 Kasım 1920)
  26. Demirci Mehmet Efe Ayaklanması (1 Aralık 1920 – 30 Aralık 1920)
  27. Çerkez Ethem Ayaklanması (27 Aralık 1920 – 23 Ocak 1921)
  28. Koçgiri/Koçkiri İsyanı (6 Mart 1921 – 17 Haziran 1921)
  29. İntikam Alayı Ayaklanması (Temmuz 1920)
  30. Pontus Ayaklanması (Aralık 1920 - 6 Şubat 1923)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Türk İstiklal Harbi, VI. Cilt, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, Ankara 1974, sayfa 236-237
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Dr. Yunus Kobal: Milli Mücadelede İç Ayaklanmalar, Hacettepe Üniversitesi
  3. 3,0 3,1 [1] kurtulussavasi.org, Savaşlar ve Antlaşmalar: TBMM'ne karşı ayaklanmalar
  4. ^ Hüseyin Rahmi Apak, Türk İstiklâl Harbi – İç ayaklanmalar: 1919-1921, 1964, C.VI, Genelkurmay Basımevi, sayfa 163-165
  5. ^ Millî Mücadelede Develi, Metin Ayışığı, T.C. Balıkesir Üniversitesi
  6. ^ Turgut Özakman, Vahidettin, Mustafa Kemal ve Milli Mücadele, Bilgi Yayınevi, ISBN 9754946698 , sayfa 449
  7. ^ mevzuvatan.com, TÜRK İSTİKLAL HARBİ SIRASINDA MEYDANA GELEN AYAKLANMALAR, 06 Mayıs 2011