Ali Fuat Cebesoy

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Ali Fuat Cebesoy
6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
Görev süresi
30 Ocak 1948 – 1 Kasım 1948
Yerine geldiği Kâzım Karabekir
Yerine gelen Şükrü Saracoğlu
Türkiye Ulaştırma Bakanı
Görev süresi
9 Mart 1943 – 7 Ağustos 1946
Başbakan Şükrü Saracoğlu
Yerine geldiği Fahri Engin
Yerine gelen Şükrü Koçak
Türkiye Bayındırlık Bakanı
Görev süresi
3 Nisan 1939 – 9 Mart 1943
Başbakan Refik Saydam
Şükrü Saracoğlu
Yerine geldiği Ali Çetinkaya
Yerine gelen Sırrı Day
Türkiye Büyük Millet Meclisi
1., 2., 4., 5., 6., 7., 8., 9., 10. ve 11. dönem milletvekili
Seçim Bölgesi 1920 – Ankara
1923 – Ankara
1931 – Konya
1935 – Konya
1939 – Konya
1943 – Konya
1946 – Konya
1950 – İstanbul
1954 – İstanbul
1957 – İstanbul
Kişisel bilgiler
Doğum Ali Fuad
23 Eylül 1882
İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm 10 Ocak 1968 (85 yaşında)
İstanbul, Türkiye
Yattığı yer Merkez Camisi (Alifuatpaşa, Geyve, Sakarya)
Partisi Halk Fırkası (1923-1924)
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924-1925)
Cumhuriyet Halk Partisi (1931-1948)
Demokrat Parti (1948)
İmzası
Askerî hizmeti
Bağlılığı 1317-P.28[1]
 Osmanlı (1902–1919)
 Türkiye (1919-1927)
Hizmet yılları 1902-1927
Rütbesi Birinci Ferik
Komutası 25. Tümen, 14. Tümen, 5. Tümen, 20. Kolordu, Batı Anadolu Kuva-yi Milliyesi, 2. Ordu
Çatışma/savaşları Trablusgarp Savaşı
Balkan Savaşları
I. Dünya Savaşı
Türk Kurtuluş Savaşı
Ödülleri İstiklâl Madalyası

Ali Fuat Cebesoy (23 Eylül 1882[2][3], Salacak, Üsküdar, İstanbul – 10 Ocak 1968, İstanbul), Türk asker ve siyasetçi.

Türkiye'nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ile Harp Okulu yıllarında sınıf arkadaşı idi. Türkiye'nin işgali sırasında İzmit'ten Ankara'ya ilerleyen İngiliz birliklerine ateş açma emrini vererek, şimdiki adı Alifuatpaşa tren istasyonu olan mahalde durdurması nedeniyle Kurtuluş Savaşı'nı fiilen başlatan ilk komutan oldu ve savaş boyunca önemli görevler üstlendi. Yine Kurtuluş Savaşı yıllarında üstlendiği Moskova Büyükelçiliği görevini başarıyla yürüttü ve Türkiye'nin kuzeydoğu sınırlarını belirleyen Moskova Antlaşması'nı imzaladı. Milletvekili olarak başladığı siyasi yaşamında Türkiye'nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucularından birisi oldu, ve sonrasında İzmir Suikastı sanığı olarak Orgeneral rütbesindeyken İstiklal Mahkemeleri tarafından yargılandı.

1931'de siyasete dönerek TBMM başkanlığı, Bayındırlık Bakanlığı ve Ulaştırma Bakanlığı yaptı. 1948'den itibaren siyasete Demokrat Parti'de devam etti. 27 Mayıs Darbesi'nden sonra Yassıada Mahkemeleri'nde yargılandı.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

23 Eylül 1882 tarihinde Salacak, İstanbul'da doğdu. Babası, sonradan Türkiye'nin ilk Bayındırlık Bakanı olan İsmail Fazıl Paşa idi. İlk öğrenimini Erzincan'da, orta öğrenimini İstanbul'da Saint Joseph Lisesi'nde yaptı. Babasının gönülsüzlüğüne rağmen 13 Mart 1899’da, Harp Okulu’na girdi. Harp Okulu'nda Mustafa Kemal ile aynı sınıfa düşmesi bir bakıma gelecekteki kaderini çizmiş oldu. Selanikli olan Mustafa Kemal, İstanbul'da Ali Fuat'ın ailesinin yanında kalıyordu. 1902 yılında Harp Okulu’nu bitirdi; 11 Ocak 1905 tarihinde Harp Akademisi’nden sekizinci olarak[4] mezun oldu.

Askerlik Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Harp Okulu öğrencileri (1901). Soldan sağa: ön sıra; Kâzım (Özalp), Mustafa Kemal (Atatürk), Ali Fuad (Cebesoy) ve Sedat (Doğruer), arka sıra; Abdi (Pandır), Mehmet Hayri (Tarhan) ve Nusret (Başaran)

Ali Fuat Bey'in Beyrut'ta başlayan kıta hizmetleri, 1908'deki Roma Askeri Ataşeliği dışında, çok hareketli geçti.

Trablusgarp Savaşı başlar başlamaz oraya ilk gidenler arasındaydı. Balkan Savaşı sırasında Karadağ'da, Yanya Kalesinde, Pista ve Pisani muharebelerinde, I. Dünya Savaşı'nın başında tümen komutanı olarak katıldığı Kanal Harekatı'nda büyük başarılar gösterdi. Kanal Harekatında 8. Kolordu kurmay başkanlığı; Doğu Anadolu cephesinde Mustafa Kemal Paşa'nın emrindeki 16. kolorduda 5. Tümen komutanlığı yaptı.

Liman von Sanders komutasındaki Yıldırım Orduları Grubunun, Edmund Allenby komutasındaki İngiliz ordusu karşısında hezimete uğramasından sonra Yıldırım Orduları Halep'in kuzeyine kadar çekilmek zorunda kaldı. Bulgaristan'ın 29 Eylül'de savaştan çekilmesi sonucu Osmanlı Devletinin müttefikleriyle karayolu bağlantısı kopmuş, İtilaf Devletlerine Balkanlardan İstanbul'a yürüme imkanı doğmuştu.Bunun üzerine Osmanlı İmparatorluğu 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi'ni imzalamak zorunda kaldı. Mondros Mütarekesi gereği Osmanlı Ordusundaki Alman subaylarının ülkelerine dönmeleri gerekiyordu. 31 Ekim'de Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Liman von Sanders, görevini Mustafa Kemal Paşa'ya devretti. Mustafa Kemal Paşa İstanbul'a dönmeden önce Ali Fuat Paşa'nın komutasındaki 20. Kolordu'yu terhis etmedi. Ali Fuat Paşa teçhizatlı 20. Kolordu'yu, Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle önce Konya'ya sonra da Ankara'ya getirdi.

1919 yılında Türkiye işgal edilirken Anadolu'da bağımsız olan iki kolordu'dan biri Ankara'da Ali Fuat Paşa komutasında, diğeri ise Erzurum'da Kâzım Karabekir komutasındaydı. Ali Fuat Paşa'nın emriyle 20. Kolordu birlikleri İzmit ve Adapazarı üzerinden Bilecik ve Eskişehir istikametine ilerleyen İngiliz kuvvetlerine Geyve yakınlarında, halen adı Alifuatpaşa, Geyve istasyonu olan mevkide ateş açarak onları durdurup geri püskürttü ve Türk Kurtuluş Savaşı'nı fiilen başlatan ilk komutan oldu. Daha sonra Mustafa Kemal Paşa Samsun'a çıktıktan sonra Erzurum Kongresine gitmeden Amasya'da Ali Fuat Paşa ile görüşerek Amasya Tamimini birlikte imzalayıp ilan ettiler.

Kurtuluş Savaşı'nın ilk döneminde 20. Kolordu ve Garp Cephesi komutanlığı yaptı. İzmit ve çevresinde Yunan ve İngilizlere karşı savaştı. İstanbul Hükümeti'nin Dahiliye Nazırı Ali Kemal, Mustafa Kemal Paşa'nın yetkisiz olduğunu bir genelgeyle açıklayınca Ali Fuat Paşa da kendi bölgesindeki valilere ve mutasarrıflara kendisinden gelecek emirlere göre hareket edilmesini bildirdi. Ayrıca, her tarafta Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak Cemiyetlerinin kurulacağını ilgililere hatırlattı. Bu çabaları takdirle karşılandığı için, Sivas Kongresi sonrasında, Umum Kuva-yi Milliye komutanı olarak görevlendirildi.

Büyükelçilik görevi[değiştir | kaynağı değiştir]

"Umum Kuva-yi Milliye Komutanı" olarak Kuva-yi Seyyare Komutanı Çerkez Ethem ile birlikte Yunan işgaline karşı 1920 Ekim ayı sonunda Gediz harekatını yaptı. Taarruz planını Genelkurmay Başkanı Miralay İsmet Bey kabul etmese de, TBMM kuvvetleri ağır zayiatlar verdikten sonra Gediz'i geri alarak, İzmir'in İşgalinden sonra ilk defa Yunanların işgal ettikleri bir bölgeden geri çekilmelerini sağladı. Harekâtın bitiminde Kuva-yi Milliye Komutanlığı lağvedildi ve Umum Kuva-yi Milliye Komutanı olan Mirliva Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliği'ne tayin edildi. Yerine kurulan iki komutanlıktan "Batı Cephesi Komutanlığı"na Albay İsmet Bey, "Güney Cephesi Komutanlığı"na ise Mirliva Refet Paşa tayin edildi.

Mustafa Kemal Paşa'nın talimatını yerine getirmek ve halen gizli tutulan ve onun Lenin'e yazdığı mektubu vererek Sovyetler Birliği ile sınır tespit etmekle yükümlü olduğu bu zor görevi sırasında Kâzım Karabekir komutasındaki TBMM orduları Eylül 1920'de Sarıkamış, Kars, Ardahan, Artvin ve Batum'u geri alırken Moskova'da Lenin ve Stalin'e, Türk Ordusunun Menşeviklere karşı savaşarak aslında Bolşeviklere de yardımcı olduğunu söyleyip teskin ediyordu. 16 Mart 1921 tarihinde TBMM sefiri olarak Sovyetler Birliği ile Moskova Antlaşması'nı imzaladı; böylece hem TBMM ilk defa bir yabancı devlet tarafından tanınmış oldu, hem de Türkiye'nin kuzeydoğu sınırları tespit edildi.

Siyasi hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ali Fuat Paşa, mensubu olduğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın liderleri Adnan Adıvar, Kazım Karabekir, Rauf Orbay ve Refet Bele ile birlikte

10 Mayıs 1921 tarihinde Ankara'ya dönerek TBMM'de siyasi çalışmalarına başladı. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti başkanlığını yaptı. 1923 yılında Konya'da 2. Ordu müfettişliği görevine getirildi (bu dönemde meclisteki görevinden süresiz izinli sayıldı). Bir yıl sonra Ordu müfettişliği görevinden istifa ederek meclisteki görevine Ankara milletvekili olarak devam etti.

1925 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. 1926 yılında İzmir Suikastı dolayısıyla İstiklal Savaşını birlikte başlattıkları Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Refet Bele Paşalarla birlikte tutuklandı, yargılandı ve beraat etti. 1 Ekim 1927 tarihinde TBMM'nin ikinci dönemi sona erince milletvekilliği de sona erdi. Ayrıca ordu açığında iken 5 Aralık 1927 tarihinde askerlikten de emekliye sevk edildi.

İkinci dönem siyasi hayatı Mustafa Kemal ile barışmasından sonra 1931 yılında Konya milletvekili seçilmesiyle başladı. İsmet İnönü cumhurbaşkanı olduktan sonra 1939-1943 yılları arasında Bayındırlık Bakanlığı, 1948 yılında TBMM Başkanlığı ve 1943-1946 yılları arasında Ulaştırma Bakanlığı yaptı.

Aynı yıl TBMM Başkanlığından ve Cumhuriyet Halk Partisi'nden istifa ederek Demokrat Parti'ye geçti. 1950 seçimlerinde Eskişehir'den 1954 ve 1957 seçimlerinde de İstanbul'dan milletvekili seçildi. 27 Mayıs Darbesi sırasında tutuklanarak Yassıada mahkemelerinde yargılandı. Serbest kaldı.

I., II. Dönem Ankara, IV., V., VI., VII., VIII. Dönem Konya, IX. Dönem Eskişehir, X., XI. Dönem İstanbul Milletvekilliği yaptı.

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

10 Ocak 1968 tarihinde İstanbul'da hayatını kaybetti. Hiç evlenmemişti. Geyve civarındaki Alifuatpaşa beldesinde Merkez Camii'nin avlusunda gömülüdür. Ailesi yerinde kalmasını istediğinden, Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakledilmemiştir. Aynı beldedeki müzede kendisine ait kişisel eşyalar, fotoğraflar ve dokümanlar mevcuttur.

Yazdığı eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Birüssebi - Gazze Meydan Muharebesi ve 20. Kolordu (1938)
  • Milli Mücadele Hatıratı (1953)
  • Moskova Hatıraları (1955)
  • Siyasi Hatıralar (I. cilt: 1957, II. cilt: 1960)
  • Mektep Arkadaşım Atatürk (1967)
  • Mustafa Kemal - Milli Lider

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 154.
  2. ^ Ayfer Özçelik, Ali Fuad Cebesoy, Akçağ Yayınları, 1993, ISBN 975-338-006-2, s. 1.
  3. ^ Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi, 114/54682, s. 1.
  4. ^ Cebesoy, Ali Fuat, Sınıf Arkadaşım Atatürk, Cilt 1-2, Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık, 1997, S.91
Siyasi görevi
Önce gelen:
Kâzım Karabekir
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
30 Ocak 1948 - 1 Kasım 1948
Sonra gelen:
Şükrü Saracoğlu
Önce gelen:
Fahri Engin
Türkiye Ulaştırma Bakanı
9 Mart 1943 - 7 Ağustos 1946
Sonra gelen:
Şükrü Koçak
Önce gelen:
Ali Çetinkaya
Türkiye Bayındırlık Bakanı
3 Nisan 1939 - 9 Mart 1943
Sonra gelen:
Sırrı Day
Askerî görevi
Önce gelen:
Yakup Şevki Subaşı
2. Ordu Komutanı
21 Ekim 1923 - 1 Kasım 1924
Sonra gelen:
Fahrettin Altay
Önce gelen:
Önce gelen yoktur.
Batı Cephesi Komutanı
26 Haziran 1920 - 10 Kasım 1920
Sonra gelen:
İsmet İnönü
Önce gelen:
İsmet İnönü
20. Kolordu Komutanı
30 Haziran 1917 - 26 Haziran 1920
Sonra gelen:
Sonra gelen yoktur.