Pontus

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Anadolu'daki Pontus Bölgesi'nin konumu

Pontus (Yunanca: Πόντος, Pontos) antik Yunanca "deniz" anlamına gelmesi ve Yunan mitolojisinde Gaia'nın oğlunun adı olmasının yanı sıra Amasyalı Strabon'dan itibaren antik yazarlarca Karadeniz'in güney kıyısında Halys ırmağının (Kızılırmak) doğusunda yer alan Kuzey Anadolu sahillerini hinterlandıyla birlikte tanımlamak için kullanılmıştır. Yine aynı dönemden itibaren bu topraklarda yaşayanlar ve Pontus kıyısında doğan kişiler için Pontuslu anlamına gelen Pontikos terimi kullanılmıştır[1] Pontus günümüz Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesine denk düşmektedir. Bu yüzden siyasi bir terim olmaktan çok coğrafik ve kültürel bir terimdir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti delegasyonunun 1919 Paris Barış Konferansına sunduğu "Birleşik Ermenistan" haritasında Pontus bölgesi de içindedir.

Ön Yerleşimciler[değiştir | kaynağı değiştir]

Pontus, en yakını Hattiler olmak üzere, Bronz Çağı medeniyetlerinin uzağında yer almıştır. Bölgenin kontrolü, Hattilerin doğudaki komşuları olan Hurri devletleri Azzi ve Hayasa gibi devletlerin varlığıyla daha da zorlaştı. O zamanlarda, bölge dışındakilerin bu bölgeden tek umudu bölgedeki güç sahibi bir liderle geçici bir ittifak olabilirdi. Hattiler, kuzeydoğudaki düzensiz yerleşimcilerine Kaşkalar adını vermişlerdir. 2004 yılında haklarında arkeolojik olarak, az da olsa bulgulara rastlanmıştır.[2]

Hattilerin yıkılışından hemen sonra, Asur meclisi, Kaşkaların o zamana kadar adı bilinmeyen bir kavim olan Muşkiler ile birlikte topraklarına girdiğini kaydetmiştir.[3] Bölgenin Demir Çağı ziyaretçileri olan Grekler, bölgenin çoğunlukla birbirinden ayrı bulunan kabilelerden oluştuğunu ve isimlerinin: (Muşkiler ile bağdaştırılan) Moskhlar[4], Levkosuriler [5], Mareler, Makronlar, Mosinikler, Tibarenler [6], Tzanlar[7] ve Çalibler ya da Çaldlar[8] olduğunu belirmiştirler.

Pontus Bölgesi.

Ermeni dili, Hattiler, Asurluluar, ve hiçbir Hatti sonrası kavim arasında kayda geçmemiştir; Herodot'un öne sürdüğü antik bir teoriye göre: Demir Çağı'nın ilk dönemlerinde, Frigya'dan bu bölgeye göçenler bölgede konuşulan dile etki etmiştir. Ardından onları Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil konuşan Grekler takip etmiştir. Grekler, var olan kayıtlara göre bu bölgeye en erken yerleşen uzun süreli yerleşimcilerden olmuştur. M.Ö. 8.yy. boyunca Pontus, bir diğer Hint-Avrupa dili konuşan kavim olan Kimmerlerin bir üssü haline geldi. Kimmerler, Lidyalılar tarafından mağlup edildiler ve Alyattes'in fetih çalışmaları sonucunda yıkıldılar.[9]

Pers ve Helen dönemlerine kadar kayda değer bir edebi eserin varlığı söz konusu olmadığından erken dönemlerde bölgede hangi dilin konuşulduğuna dair net bir çıkarım yapılamamaktadır. Bazı kaynaklarca günümüzde Pontus'un doğusunda Tzanların devamı olduğu düşünülen Lazlar tarafından konuşulmakta olan Kartvel dillerinin bu bölgede Demir Çağı'nda da konuşulmakta olduğu ileri sürülmektedir.[7]

Yunan Kolonizasyonu[değiştir | kaynağı değiştir]

Zenofon'un Anabasis'inde Trabzon'dan denize inen 10,000 Grek. Bernard Granville Baker, 1901

Yunan tüccarların Pontus bölgesine ilk seyahatleri ve maceralarının tahminen M.Ö. 1000'li yıllarda başladığı düşünülmekte; bu topluluklara ait yerleşim yerlerinin M.Ö. 8.yy.'da oluştuğu ve şehirleştiğine dair arkeolojik kanıtlar bulunmaktadır. Bu bilgiler Kayserili Eusebios'un, Pontus'taki en eski yerleşim yerlerinden olan Sinop'un kuruluşuna dair M.Ö. 731 yılı kaydı ile uyuşmaktadır.[10] İason ve Argonotların Kolhis'e seyahatleri ile ilgili kahramanlık destanları, Herakles'in Karadeniz'e yelken açması ve Odisyus'un Kimmer topraklarındaki gezintileri ve Zeus'un Prometheus'u tanrılara karşı geldiği için Kafkas dağlarına sürmesi, Grek kolonistlerin bölgedeki yerli Kafkas halklarıyla olan etkileşimini gözler önüne sermektedir. Pontus'tan bahseden en eski yazılı belge ise Karyandalı Skilas tarafından M.Ö. 7.yy.'da bölgede bulunan yerleşkeleri betimleyen bir yazında mevcuttur.[11]

Pers İmparatorluğu'nun Genişlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. 6.yy.'dan itibaren Pontus, yerel Grek kolonilerinin Perslere vergi ödmesi kaydıyla Ahameniş İmparatorluğu'nun himayesi altına girdi. Atinalı kumandan Zenofon, M.Ö. 401-400 yılları arasında Pontus'tan geçtiğinde hiç Persli ile karşılaşmadığını belirtmiştir.[12]

Kuzey Anadolu'nun bu kısmındaki halklar Pers İmparatorluğu'nun üçüncü ve on dokuzuncu satraplıklarına bağlıydılar.[13] Pers etkisinin giderek derinleştiğine dair izler, muzaffer Pers komutanları tarafından M.Ö. 6.yy.'da Zile'de inşa ettirilen ve Pers tanrılarına adanan Anaitis, Omanes ve Anadatos tapınaklarında görülebilmektedir.[14]

Pontus Krallığı[değiştir | kaynağı değiştir]

VI. Mitridates

Pontus Krallığı'nın genişlemesi genellikle Kızılırmak'ın (Halys) doğusunda gerçekleşmiştir. M.Ö. 4.yy. boyunca, Misya'da bulunan Kios (günümüz Gemlik'i) şehrini yönetmiş olan Kioslu I. Arizobarzanes, krallığı kuran Pers hanedanlığının, bu şehrin adını kullanan ilk hükümdarı ve Kioslu II. Mitridates ise son hükümdarıdır. Kioslu II. Mitridates'in oğlu kendini Pontuslu I. Mitridates Ktistes olarak adlandırmıştır.

Encyclopaedia Iranica'da belirtildiği üzere ailenin en ünlü üyesi, kendini Grek medeniyetine sempatisiyle tanıtmış ancak Pers kökenini de inkâr etmemiş olan VI. Mitritades Eupator'dur. VI. Mitridates geleneklerine bağlı kalarak harem ve hadım sahibi olmuş, çocuklarına Pers isimleri vermiş, Pasargad'da Pers kralları için adaklar adatmış, yönettiği yerlere satraplar atamış, kralların kralı unvanını almıştır. Helenistik Grek yazınlarına bakıldığında Pontus'taki Grek kültürünün etkisi, kıyı yerleşimlerinin ve kralın sarayının ötesine geçmemiştir.[15]

Büyük İskender'in ölümünden sonraki sıkıntılı dönemde, Mitridates Ktistes, İskender'in haleflerinden olan Antigonus'un hizmetindeydi ve bu düzensiz zamanı iyi hamlelerle yönetiyordu.[16] Kısa bir süre sonra M.Ö. 302'de Pontus Krallığı'nı kurdu ve ondan sonra gelenler de M.Ö. 64 yılına kadar bu ismiyle devlete hükmettiler. Bu hanedanlık Pers dünyası yerle bir olurken Helenistik dünyada ayakta kalmış ve gelişimini sürdürmüştür.

Krallık en geniş sınırlarına, büyük unvanlı olarak da bilinen VI. Mitridates Eupator döneminde Romalılar ile çatışma içindeyken ulaşmıştır. Onun hükümdarlığında Pontus devleti Kapadokya'yı Bitinya'dan Kolhis'e uzanan kıyı şeridini, Paflagonya'nın ve Küçük Ermenistan'ın bir kısmını ve elinde tutmuştur.[16] Küçük Ermenistan'ı elinde tutmasına rağmen Ermeni Kralı Büyük Tigran ile müttefik olmuş ve kızı Cleopatra ile evlendirmiştir.[17] Sonrasında ise Romalılar, Kral Mitridates ve damadı Tigran'ı Mitridat Savaşları'nda mağlup ederek Pontus'u Roma topraklarına katmıştır.[18]

Roma Eyaleti Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Roma'ya bağlı Pontus Krallığı (Kolhis ile birlik halinde). M.S. 50 dolayları.

Pontus Krallığı'nın M.Ö. 64'te Pompey tarafından hakimiyet altına alınmasının ardından gündelik hayatta ufak değişimler görünse de şehirleri kontrol eden oligarklarla şehir ve taşrada yaşayan halkta ve Pontus adında bir değişiklik görülmemektedir.[16] İlhak edilen krallığın topraklarının bir kısmı Roma İmparatorluğu'nun Bitinya toprakları ile birleşik bir çifte eyalet olan Bitinya ve Pontus eyaletinin içinde yer almıştır. Bu eyaletin kapsadığı alan içinde Heraklea (günümüz Ereğli'si) ile Amisos (günümüz Samsun'u) arasındaki ora Pontica (Pontus kıyıları) bulunmaktadır.[16] Pontus'un daha büyük bir kısmı ise Galatya eyaletine dahil edilmiştir.[18]

Özellkle Romalı ve Roma bakış açısıyla aktaranlarca; Pontus adı, bu dönemden itibaren bu bölge toprakları için tek başına kullanılmaya başladı. Yeni Ahit'te de bu ad sıklıkla kullanılmaktadır.[16] Eski krallığın doğu kısmı, Kolhis ile birlikte bağıl bir krallık olarak yönetilmiştir. Bu krallığın son hükümdarı II. Polemon'dur.

M.S. 62'de Nero tarafından bölgenin tümü bir Roma eyaleti haline getirilmiş ve üç vilayete bölünmüştür: Batıda Galatya ile sınır olan Pontus Galaticus, ortada başkenti Polemonyum'dan (günümüz Fatsa'sı) adını alan Pontus Polemoniacus ve doğuda Kapadokya (Küçük Ermenistan) ile sınır olan Pontus Cappadocicus. Sonradan Roma İmparatoru Trayan, M.S. 2.yy.'ın başlarında Pontus eyaletinin tümünü Kapadokya eyaletine dahil etmiştir.[18] M.S. 287 yılında Gotlar tarafından Trabzon'a yapılan yağmaya karşılık, Roma İmparatoru Diyokletyan bölgeyi daha küçük parçalara ayırıp yönetimini kolaylaştırmayı amaçlamıştır.[7]

Dioecesis Pontica ve kısımları. M.S. 400 civarı.

Diyokletyan'ın M.S. 295 civarındaki eyalet düzenlemesi ile Pontus bölgesi, Dioecesis Ponitca içinde üç küçük bağımsız kısma bölünmüştür:[7][16]

  • Pontus Galatyası: Aynı zamanda Diospontus olarak adlandırılmış ve Büyük Konstantin tarafından annesinin anısı için adı Helenopontus olarak değiştirilmiştir. Merkezi Amisos'tur (günümüz Samsun'u). Sinop, Amasya, Andres, İbora (günümüz İverionü'sü) ve Zile de bu kısma dahil şehirlerdendir.
  • Pontus Polemoniacus: Merkezi Polemonium'dur (günümüz Fatsa'sı). Neokayserya (günümüz Niksarı), Argiropolis (günümüz Gümüşhane'si), Komana ve Kerasus (günümüz Giresun'u) bu kısma dahil şehirlerdendir.
  • Pontus Kapadokyası: Merkezi Trabzon'dur, Atane (günümüz Pazar'ı) ve Rize gibi küçük liman şehirlerini barındırır. Bu kısım Kolhis'e kadar uzanmaktaydı.

Hristiyanlık Dönemi ve Sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Yabancı Kaynaklarda 1914 Nüfus Sayımı İstatistiği(Bölgelerdeki Rum nüfusunun dağılımı mavi renkle gösterilmektedir.)

M.S. 6. yüzyılda Hristiyanlık yöreye Trabzon üzerinden yayılmış, Mitra tapınakları yıkılmış, incil etkisiyle yerel diller unutularak Yunanca hakim kılınmıştır.[kaynak belirtilmeli] Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yerli halkın İslam'a geçmesi ve Türkmen yerleşimleri ile 19. yüzyıl sonlarında birkaçı dışında bölgedeki topluluklar büyük ölçüde Müslüman ahaliden olmuştur. 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi'ne kadar söz konusu bölgede kayda değer bir Rum nüfus yaşamaktaydı.[kaynak belirtilmeli]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Özhan Öztürk. Pontus: Antikçağ'dan günümüze Karadeniz'in Etnik ve siyasi Tarihi. Genesis Kitap. Ankara, 2011
  2. ^ Roger Matthews (December 2004). "Landscapes of Terror and Control: Imperial Impacts in Paphlagonia". Near Eastern Archaeology. 67 (4): 200–211.
  3. ^ Records of Tiglath-Pileser I apud RD Barnett (1975). "30". The Cambridge Ancient History. ss. 417f. , 420.
  4. ^ So the 1877 translation of "Sargon's Great Inscription in the Palace of Khorsabad", http://www.shsu.edu/~his_ncp/Sargon.html 2015-06-19 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  5. ^ Meyer, Geschichte d. Königr. Pontos (Leipzig: 1879) [ölü/kırık bağlantı]
  6. ^ Hewsen, Robert H. (2009). "Armenians on the Black Sea: The Province of Trebizond". In Richard G. Hovannisian (ed.). Armenian Pontus: The Trebizond-Black Sea Communities. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, Inc. pp. 40 f. ISBN 1-56859-155-1.
  7. ^ a b c d Hewsen, 43.
  8. ^ Hewsen, 46.
  9. ^ Kristensen, Anne Katrine Gade (1988). Who were the Cimmerians, and where did they come from?: Sargon II, and the Cimmerians, and Rusa I. Copenhagen Denmark: The Royal Danish Academy of Science and Letters.
  10. ^ Hewsen, 39 f.
  11. ^ Hewsen, 39.
  12. ^ Hewsen, 40.
  13. ^ Herodotus 3.90-94.
  14. ^ Strabo 11.8.4 C512; 12.3.37 C559.
  15. ^ electricpulp.com. "PONTUS – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org.
  16. ^ a b c d e f Bu maddenin bazı bölümleri, şu anda kamu malı olan "Encyclopædia Britannica'nın on birinci baskısından" çevrilmiştir.
  17. ^ Hewsen, 41 f.
  18. ^ a b c Hewsen, 42.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]