Pontus Rumcası

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Pontus Rumcası
ποντιακά
Bölge İlk başta Karadeniz'in Pontus bölgesinde konuşuluyordu(Türkiye,Rusya, Gürcistan). Daha sonra bu ülkelerle birlikte Yunanistan,Ukrayna, Almanya ve Kazakistan'da da konuşuluyor.
Konuşan sayısı 778,000  (2009-2015)[1]
Dil aileleri
Yazı sistemi Yunan Alfabesi;Kiril Alfabesi;Latin Alfabesi
Dil kodları
ISO 639-3 pnt
Dilbilimci listesi [2] pont1253 [2]
Linguasphere 56-AAA-aj
Distribution of Greek dialects in late Byzantine Empire tr.png
Turuncu ile gösterilen yer Geç Bizans Dönemi'nde Pontus Rumcasının konuşulduğu yerdir.

Pontus Rumcası (Helence: Ποντιακά Pontiaka), 1923 Türkiye-Yunanistan nüfus mübâdelesine değin Kandıra[1] ile Batum arasında yaşayan Rumlar tarafından konuşulmuş, günümüzde Müslümanlar tarafından Anadolu'da sadece Trabzon ve Rize'ye bağlı 70 civârında köyün yanı sıra (özellikle Maçka ve Tonya), Yunanistan'a gönderilen Ortodoks Hristiyan mübâdillerin yaşadığı kentlerde konuşulmaya devam edilen Helencenin bir lehçesinin yöredeki adı olup Pontiaka, Pontus Rumcası, Karadeniz Rumcası adlarıyla da bilinmektedir.[3] Osmanlı dönemi ve sonrasında Karadenizli Rumların göç ettiği Gürcistan, Kırım ve Stalin döneminde sürüldükleri Rusya ile Kazakistan’da Hristiyan Pontuslular tarafından hâlen konuşulmaktadır.

Pontus Rumcası, köken olarak Koini ve Bizans Yunancası'ndan İon Yunancası'na dayanır ve Türkçe,Rusça,Gürcüce ve Ermenice'den etkilenmiştir.Pontus Rumcası'nın Doğu Karadeniz'deki değişkesi Antik Yunanca'ya en yakın yaşayan (konuşulmaya devam eden) dildir.

Pontus Rumcası, 778,000 kişi tarafından konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine bağlı ölme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir dildir.[1] Bununla birlikte 200,000-300,000 kişinin anadilidir [4]. Çoğunluk itibarıyla Kuzey Yunanistan'da konuşulmakla birlikte Türkiye,Rusya ve Ermenistan'da Pontuslular tarafından konuşulmaktadır.1923'te Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesinde Ortodoks Hristiyan Rumların anavatanlarından ayrılmasıyla, bu dil Yunanistan'a geldi. Ancak bu dil, Trabzon'un doğusunda Pontuslu Rum Müslümanlar tarafından halen konuşulmaktadır.Pontus Rumcası, Modern Yunanca ile aynı dilin lehçesi kabul edilir.Ancak söylediklerine göre her birinin konuşmacısı birbirini tam olarak anlayamamaktadır.[5] Pontus Rumcası, Yunan alfabesi ile yazılırken Türkiye'de Latin alfabesi, Ukrayna'da Kiril alfabesi daha sık kullanılmaktadır.

Pontus Rumcası ile yakından ilgili olan diğer Yunanca lehçeleri Ukrayna'nın Mariupol kentinde (önceden Kırım'da)(bkz:Rumeyce), Gürcistan'da ve eski Rus Kafkasyası'nda Kars Oblastı'nda konuşulur.Bu lehçelerin Pontus Rumcası sayılıp sayılamayacağı dilbilimsel yöntemlere göre değişir. Bu dilin konuşmacıları Doğu Pontuslular veya Kafkas Rumlar olarak da adlandırılır.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Pontus Rumcası,Hint-Avrupa dil ailesinin Helenik diller kolunun Attika-İon grubuna bağlı olarak sınıflandırılır.

İsim[değiştir | kaynağı değiştir]

Pontus Rumcasını konuşan kişiler, konuştukları dile Rumeyka (Ρωμαίκα) adını verdiler. Ama Rumeyka (Ρωμαίκα) terimini sadece Pontus Rumcası için değil daha genel anlamda Modern Yunanca'yı da kapsayacak bir anlamda kullandılar. Pontus terimi ilk olarak bilimsel bir tanımlamaydı. Ama daha sonra Yunanistan'da yaşayan Pontuslular için bu terim bir kimlik işareti olarak kabul edildi.[5]

Benzer şekilde, Türkçede genel olarak Türkiye'de yaşayan bütün etnik Yunanları ifade eden Rum kelimesinden türetilen Rumca (ˈɾumd͡ʒa) kelimesi Modern Yunanca'ya yakın olan İstanbul ve Imbros (Gökçeada) lehçeleri gibi Pontus Rumcası için de kullanılmaktadır.[6]

Günümüzde Türkiye'de yaşayan Pontus Rumca'sını konuşanlar, konuştukları dile Rumca, Rumeyka ya da Rumcika derler.[6]

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Pontus Rumcası,çoğu Modern Yunanca lehçeleri gibi Helenistik ve Roma dönemlerinde M.Ö. 4. yy ve M.S. 4. yy arasında konuşulan Koini Yunancası'ndan türemiştir.M.S. 11. yy'da Selçuklu Devleti'nin Küçük Asya'yı ele geçirmesinden sonra Pontus bölgesi Bizans İmparatorluğu'ndan ayrı kaldı.[7] Pontusluların ana karadaki Yunanlardan ayrı kalması sonucu Pontus Rumcası, belirgin bir şekilde farklı olarak gelişti.[7] Bununla birlikte Pontus Rumcası, yakın bölgelerde konuşulan Türkçe, Farsça ve Kafkas dillerinden etkilenmiştir.

Lehçeler[değiştir | kaynağı değiştir]

İyon ağzının devamı olmasına karşın Türkçe, Farsça ve Lazcadan yoğun biçimde etkilenen Pontus Rumcası'nı dilbilimci Manolis Triantafyllides 2 gruba ayırmıştır:[kaynak belirtilmeli]

  • Batı grubu (Oinountiak ya da Niotika) : Ünye ve civarı
  • Doğu grubu:
    • Sahil Bölgesi(Trapezountiak) : Trabzon ağzı
    • İç bölgeler (Haldiot): Gümüşhane ve civarı

En çok Haldiot konuşuluyordu. Ses biliminde, bazı Pontus değişkelerinin Türkçedeki gibi büyük ünlü uyumu bulundurduğu rapor edilmiştir (Mirambel, 1965).

İlk olarak dilbilimci Michael Deffner 1877 yılında Karadeniz Rumcasının Of, Şerah ve Trabzon merkez lehçeleri birbirleri, Antik Yunanca ve Modern Yunanca ile karşılaştırınca arkaik ögeler taşıyan Pontus Rumcası'nın Orta Çağ Rumcası olduğunu bildirmiştir.[8]

Türkiye dışında bir ayırma daha var:

  • Kuzey grubu:Aslen Kırım, ancak şimdi Rumeylerin çoğunun yaşadığı Mariupol. Dilbilimciler Rumeyce'nin Pontus Rumca'sının bir alt kolu olup olmadığı arasında tam bir sonuca ulaşamadılar[9].Bu yüzden Rumeyce bir alt kol olarak kabul edilebilir.Bu dili Rumey'ler konuşur. Yaklaşık yarım düzine lehçesi vardır. Ayrıca Yunan kökenli olup ana dil olarak Kırım Tatarcası'nı konuşan Urumlar da vardır.
  • Sovyet Rumeycesi: Sovyetler Birliği'nin Pontus Rumları için Pontus Rumcası'nının Sovyetleştirmesi sonucu oluşmuştur. Bolşevikler, Demotiki Yunanca'sını Yunanca'nın kapitalist bir değişkesi olarak gördüklerinden dolayı Demotiki Yunanca'sına karşı Pontus Rumcası'nın Sovyetleştirilmiş değişkesini oluşturdular.Bu, Sovyetler Birliği'nde Yunanca konuşan grubun çoğunluğunu kapsayacak yeni bir Pontuslu altgrup oluşturmak için de kullanıldı.

Oftalik[değiştir | kaynağı değiştir]

17. yüzyılda Müslümanlaşmış bazı Pontuslular Türkiye'de kaldı ve Pontus Rumcası, onlar tarafından kısmen korundu.[4][5][6][10] Konuştukları lehçeye, dilbilimciler Trapezountiak alt grubunun bir kolu olarak sınıflandırıp Oftalik adını verirken, bu lehçenin konuşmacıları, konuştukları dile Rumeyka diyorlar.En 5,000 kişinin bu dili konuşmakta olduğu biliniyor.[7][11] Ancak konuşmacıların sayısının daha yüksek olduğunu gösteren tahminler var.[7] Oftalik/Rumeyka dilini konuşanlar, Trabzon ilinin doğu ilçesinde yoğunlaşmıştır: Çaykara (Katohor), Dernekpazarı (Kondu), Sürmene (Sourmena) ve Köprübaşı (Göneşera).Daha az yaygın olmasına rağmen Of ilçesinin uzak köylerinde konuşulmaya devam etmektedir.Ayrıca Rize iline bağlı İkizdere'nin (Dipotamos) batısında da konuşulmaktadır. Eskiden bu lehçe daha doğuda olan Pazar'a (Atina) kadar daha geniş bir alanda konuşulmaktaydı.

Oftalika, Grekçe'de var olan ancak Modern Yunanca'nın değişkelerinde kaybedilen mastarı korudu. Bu nedenle arkaik olarak nitelendirilip Grekçe'ye en yakın dil olarak kabul edilmiştir.[7][11]

Ayrıca, Yunanistan'daki Nea Trapezunta, Pieria (Orta Makedonya) bölgesinde Trabzon'dan göç eden (özellikle Dernekpazarı (Kondu)) Hristiyanların soyundan gelenler tarafından da bu lehçe çok benzer bir şekilde konuşuluyor.[7][7][12]

Yaşam Alanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çoğunlukla Batı Trakya ve Makedonya'ya yerleşen 1923 mübadilleri tarafından konuşulmaktadır

  • Türkiye konuşan kişi sayısı belli olmamakla birlikte 1965 Türkiye nüfus sayımında 4,535 kişi ana dil olarak bu dili konuştuklarını bildirmişti.[kaynak belirtilmeli]
    • Çaykara : (23 köy)
    • Of : (bazı köyler)
    • Tonya: (15 köy)
    • Köprübaşı: (5 köy)
    • Dernekpazarı: (10 köy)
    • Bulancak (Giresun) : (3 köy)
    • Maçka: Of ve Sürmene'den 1929 sel baskını ardından Maçka'ya yerleştirilen göçmenlerin yanı sıra 1923 öncesi Türk - Rum karışık yaşayan Maçka'nın birçok yerli köylerinde konuşulmaktadır.
    • Beşikdüzü: (1 köy)[13]
    • Yağlıdere, Dumanlı, Düğünyazı : 1800 öncesi Türkçe-1800 sonrası kilise ve Yunan eğitmenler etkisi ile Rumca'nın hâkim dil olduğu Santa (Dumanlı) ve Kurum Vadisi Köylerinde, Müslümanlardan Rum okullarına gidenler dışında halk Rumca bilmiyordu. Mübadelede Rum ya da Ortodoks Hristiyan yerleşimciler Yunanistana ve Mübadele öncesi bir kısmı da Gürcistan ve Rusya'ya göç ettiğinden Bölge köyleri yüzde seksen oranında boşalmıştır. Günümüzde bu köylerin tamamına yakınında, mübadele sonrası başka bölgelerden gelen Türkler iskan edilmiştir. Santa ve Yağlıdere-Kurum (Gorom, Kromni) bölgelerinde ve Torul bölgesinde, Rumlarla birlikte yaşayan ve Rumca konuşup anlayabilen birkaç yaşlı Türk köylü öldükten Rumca konuşan köy ya da kişi bulunmamaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b https://www.ethnologue.com/language/pnt/21
  2. ^ https://glottolog.org/resource/languoid/id/pont1253
  3. ^ Özhan Öztürk, Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. İstanbul. 2005. ISBN 975-6121-00-9. s. 993-996
  4. ^ a b http://pwpl.lis.upatras.gr/index.php/mgdlt/article/viewFile/2578/2815 Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference E" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  5. ^ a b c https://www.ethnologue.com/language/pnt Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference F" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme) Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference F" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  6. ^ a b c Özkan, Hakan (2013). "The Pontic Greek spoken by Muslims in the villages of Beşköy in the province of present-day Trabzon". Byzantine and Modern Greek Studies. 37 (1): 130–150. doi:10.1179/0307013112z.00000000023. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference G" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  7. ^ a b c d e f g http://pontosworld.com/index.php/dialect/overview/282-development-of-the-pontic-greek-dialect-3 Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference H" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme) Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference H" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme) Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference H" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme) Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference H" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme) Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Reference H" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Reference A isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  9. ^ https://www.academia.edu/1727534/Is_Rume%C3%ADka_a_Pontic_or_a_Northern_Greek_Dialect
  10. ^ Mackridge, Peter (1987). "Greek-Speaking Moslems of North-East Turkey: Prolegomena to a Study of the Ophitic Sub-Dialect of Pontic". Byzantine and Modern Greek Studies. 11 (1): 115–137.
  11. ^ a b https://www.independent.co.uk/life-style/history/jason-and-the-argot-land-where-greeks-ancient-language-survives-2174669.html
  12. ^ Revythiadou, A.; Spyropoulos, V. (2012). Οφίτικη: Πτυχές της Γραμματικής Δομής μιας Ποντιακής Διαλέκτου [Ofitica Pontic: Aspects of the Grammar of a Pontic Dialect] (in Greek). Thessaloniki: Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη. ISBN 978-960-467-344-5.
  13. ^ http://www.karalahana.com/karadeniz/linguistik/romeika.htm

Ayrıca Oku[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Georges Drettas, Aspects pontiques, ARP, 1997, ISBN 2-9510349-0-3.
  • Özhan Öztürk, Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul, 2005. ISBN 975-6121-00-9
  • Mackridge, P. 1987. Greek-Speaking Moslems of North-East Turkey: Prolegomena to Study of the Ophitic Sub-Dialect of Pontic. Byzantine and Modern Greek Studies 11: 115–137.
  • Τομπαΐδης, Δ.Ε. 1988. Η Ποντιακή Διάλεκτος. Αθήνα: Αρχείον Πόντου. (Tompaidis, D.E. 1988. The Pontic Dialect. Athens: Archeion Pontou.)
  • Τομπαΐδης, Δ.Ε. ϗ Συμεωνίδης, Χ.Π. 2002. Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α.Α. Παπαδόπουλου. Αθήνα: Αρχείον Πόντου. (Tompaidis, D.E. and Simeonidis, C.P. 2002. Additions to the Historical Lexicon of the Pontic Dialect of A.A. Papadopoulos. Athens: Archeion Pontou.)
  • Παπαδόπουλος, Α.Α. 1955. Ιστορική Γραμματική της Ποντικής Διαλέκτου. Αθήνα: Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. (Papadopoulos, A.A. 1955. Historical Grammar of the Pontic Dialect. Athens: Committee for Pontian Studies.)
  • Παπαδόπουλος, Α.Α. 1958–61. Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου. 2 τόμ. Αθήνα: Μυρτίδης. (Papadopoulos, A.A. 1958–61. Historical Lexicon of the Pontic Dialect. 2 volumes. Athens: Mirtidis.)
  • Οικονομίδης, Δ.Η. 1958. Γραμματική της Ελληνικής Διαλέκτου του Πόντου. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. (Oikonomidis, D.I. 1958. Grammar of the Greek Dialect of Pontos. Athens: Athens Academy.)
  • Τοπχαρά, Κ. 1998 [1932]. Η Γραμματική της Ποντιακής: Ι Γραματικι τι Ρομεικυ τι Ποντεικυ τι Γλοςας. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη. (Topchara, K. 1998 [1932]. The Grammar of Pontic. Thessaloniki: Afoi Kiriakidi.)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]