Dinozor

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Vikipedi:TaksokutuVikipedi:Taksokutu
Dinozorlar

233 milyon yıl(geç Triyas)- 66 milyon yıl(geç Kretase)
Korunma durumu: Soyu tükenmiş (EX)

Tyrannosaurus (soldaki) Apatosaurus (sağdaki)
Tyrannosaurus (soldaki)
Apatosaurus (sağdaki)
Bilimsel sınıflandırma
Âlem: Animalia (Hayvanlar)
Şube: Chordata (Kordalılar)
Alt şube: Vertebrata (Omurgalılar)
Sınıf: Sauropsida (Sürüngenler)
Alt sınıf: Diapsida
İnfra sınıf: Archosauromorpha
Üst takım: Dinosauria
Owen, 1842
Takımlar ve Alt takımlar
Dış bağlantılar
Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Dinozor ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Dinozor ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.

Dinozorlar (LatinceDinosauria) geniş bir sürüngen hayvan grubudur. Dinozor, Yunancada korkunç kertenkele (deinos+sauros) anlamına gelen iki sözcüğün birleştirilmesinden oluşturulmuştur. Bunun nedeni, geçmişte bilim adamlarının dinozorları bir cins kertenkele sanmalarıdır. Dinozorlar yeryüzünde ilk kez geç Trias devrinde 243 - 233 milyon yıl önce göründüler. 66 milyon yıl önce ise çok sayıda dinozor türünün nesli tükenmişti. Dinozorlar sıcakkanlı ve soğukkanlı arası özellikler gösteren mezoterm canlılardır.

Dinozorların 160 milyon yıl kadar yaşamasının sebeplerini şöyle açıklayabiliriz:

  1. Triyas-Jura yok oluşu sonrası büyük oranda elemine olan arkozorların baskısını kırdılar.
  2. Ciddi şekilde ekolojik sistemlere adapte olabildiler.
  3. Çok çeşitli diyetlerle beslenip ekolojik nişleri doldurdular.
  4. Üreme, savunma, vücut sıcaklığı ve beslenme gibi alanlarda büyük evrimsel ilerlemeleri başardılar.
  5. Zamanının en güçlü türlerinden biri oldukları için neredeyse doğal düşmanları yoktu.

İlk olarak dinozorların ciddi bilimsel araştırmaların konusu olması İngiliz doğa bilimci Richard Owen'ın katkısıyla oldu, çünkü dinozor tabirini ortaya koyan kendisiydi. Bilimsel anlamda incelenen ilk dinozor fosili ise megalosaurus oldu bu orta Jurasik etçili William Buckland tarafından bulundu. Özetle dinozorlar iki temel grupta toplanır; biri saurischia (kertenkele kalçalılar), diğeri ornithischia (kuş kalçalılar) grubudur. Theropoda ve sauropodomorpha, saurischia; thyreophora ve cerapoda ise ornithischia grubuna girer. Cinsler üzerinden örneklemeler yaparsak; herkesin bildiği geç Kretase dönemi simgesi olan Tyrannosaurus rex, bipedal(iki ayağı üstünde), ön üyeleri oldukça ufak tipik bir theropod dinozordur. bugüne dek bulunan en büyük Tyrannosaurus rex(Sue isimli fosil) 12.8 metre uzunluğunda olup 10 ton ağırlığa ulaşabildiği tahmin edilmektedir. Yine tipik bir geç jura sauropodu olan apatosaurus 20 metreyi aşan uzunluğa ve 39 ton ağırlığa ulaşabiliyordu. Dinozorların yukarıda belirtilen en mühim özelliği yoğun bir evrimleşme oranıyla boşalan nişleri doldurmasıdır. Kretase döneminin önemli bir cinsi ankylosaurus, Jura dönemi thyrephora üyesi olan stegosaurus'un yok olmasıyla onun nişini doldurmuştur, dahası ankylosaurus üyelerinin de jeolojik zaman boyunca giderek daha kompleks zırh yapıları oluşturduğunu görmekteyiz.

Diplodocus

Evrimsel süreçler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dinozorların çevreye muazzam ölçüde adapte olması ve ekolojik anlamda tüm nişleri doldurması kayda değer bir başarıdır. Bitkiler bile bu karşıtlık üzerinden kendi evrimsel rotalarını çizmişlerdir; örneğin araucaria cinsi ağaçlar uzun boyunlu sauropodlardan korunmak adına alt dallarından kurtulmuşlardır. Yine stegosaurus cinsi geç Jura dinozoru temel diyeti olan cycad türevi bitkilerin yok olmasıyla ortadan kaybolmuştur. Dinozorların en etkileyici evrimsel hikayesi ise aslında nesillerinin tamamen tükenmemesidir, bugün artık pek çok bilimsel çalışmada kuşlar dinozorların yaşayan torunları olarak kabul edilmektedir. En önemli kanıtlarsa evrimsel biyoloji yoluyla sunulmaktadır. İlk kuş olarak adlandırılan archaeopteryx lithographica'nın bulunmasıyla fosildeki korunmuş olan tüyler yıllar sonra ciddi bir tartışmaya yol açtı ve yıllar yılı soğukkanlı, pullu ve hantal varlıklar olarak düşünülen dinozorların kuşlarla yakın akraba olabilecekleri üzerine araştırmalar yapıldı. yakın zamanlarda Çin'de pek çok tüylü dinozor bulunması, kuşların kanat formasyonuna benzer olarak kuşlarla yakın akraba oldukları genetik olarak belli olan dinozorların ön kollarındaki parmak yapılarının kuşlara benzemesi ve birçok dinozorun kuşlar gibi sıcakkanlı olduklarının yaşadıkları bölge ve fosiller yardımıyla saptanması sonucu böylesi bir akrabalık bilimsel anlamda netleşmiştir.

Büyük dinozorların nasıl yok olduğuna dair bugüne değin birçok iddia ortaya atılmıştır. Geçmişte, dinozorların kısa bir süre içinde toplu olarak nasıl yok oldukları uzun bir süre açıklanamamış ve yanardağ patlamalarından dünyadaki iklim değişikliklerine kadar çeşitli teoriler ortaya atılmıştır.

1980'de ise Nobel ödüllü fizikçi Luis Alvarez ve oğlu jeolog Walter Alvarez dinozorları bir göktaşının ortadan kaldırdığını ileri sürdü. Alvarezler'in bu görüşü 85'li yılların sonları ve 90'lı yılların başlarında bilim çevrelerinde ağırlık kazanmış ve ilerleyen yıllarda da ortak kabul olmuştur. Yapılan araştırmalar da bu görüşü kanıtlamıştır. Dinozorların nasıl yok olduğuna ilişkin bilim adamlarının sahip oldukları bu görüş dinozorların sonunun 65 milyon yıl önce yaklaşık 10 km çapında bir göktaşının Dünya'ya çarpmasıyla gerçekleştiğini açıklar. Bu göktaşı saatte 54.000  km hızla Meksika'nın Yukatan Yarımadası açıklarında Dünyaya çarpmış ve çarpma anında 200.000 km³ madde buharlaşmış, erimiş ya da yüzlerce kilometre öteye savrulmuştur. Bu çarpma sonucu canlı türlerinin %70'inden fazlası yok olmuş ve 180 km çapındaki, Dünya'nın en büyük kraterlerinden biri olan Chicxulub krateri meydana gelmiştir. Çarpmanın 100 milyon megaton TNT'ye eşdeğer bir enerji açığa çıkardığı tahmin edilmektedir. Çarpma sonucu oluşan toz tabakası atmosferi kaplamış, Dünya aylar boyu karanlıkta kalmış, sıcaklık suyun donma derecesine kadar düşmüş ve asit yağmurları yaşanmıştır. Aylarca süren bu karanlık ve soğuk dönemde bitkilerin fotosentez yapamaması besin zincirini yıkmış ve bu felaketler zinciri de dinozorların sonunu hazırlamıştır. Dünya hiç Güneş görmeyince buz devri oluşmuştur. Dinozorlar da bu sırada ölmüştür. Ancak bu sırada dinozorların tamamen yok olmadığı, bazı küçük türlerinin evrimleşerek bugünkü kuş ve sürüngenlerin atalarını oluşturdukları tahmin edilmektedir.

Dinozorların sınıflandırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeryüzünde çok sayıda dinozor türü bulunmaktaydı (850 civarında). Bunlardan kimi bitkilerle beslenirken (sauropod), kimi et yiyordu (theropod). En kalabalık otobur dinozor türleri apatosaurus ve brachiosaur idi. Bunlar gelmiş geçmiş en büyük hayvanlardandı. Örneğin apatosaurus 30 ton ağırlık ve 21 metre uzunluğa ulaşabiliyordu. Ama T-Rex örneğinin en büyüğününğünün 12.8 metre olduğunu gördüler. Üstelik carnotaurus boynuzlu, çok görülmeyen türlerdendi. Ayrıca ceratosaurus türünün küçük ayakları vardı; ama çok ölümcüldü.

Diğer otobur dinozorlar, kendilerini etobur dinozorlardan korumaya yarayacak özel silahlara sahipti. Örneğin triceratops, başında üç boynuz taşırken ankylosaurus çıkıntılı kemiklerle korunuyor, stegosaurus’un kuyruğunda ise sivri dikenler bulunuyordu.

Tabii ki bazı kısa bacaklı dinozorlar vardı. Bunlardan deinonychus gibi ve kuzeni oviraptor gibi dinozorlar örnek verilebilir. Bu dinozorlar süratli ve yırtıcı olabilir.

Etobur dinozorlar, tıpkı insanlar gibi arka ayaklarının üzerinde yürüyorlardı. Ön ayakları çok miniktiler.

Spinosaurus, Tyrannosaurus, Carnotaurus gibi bazıları son derece büyükken, Compsognathus (yaklaşık 5,5 kg ve 60 cm) gibileri de son derece küçüktü.


Dinozorların yumurtaları oldukça kalın kabukluydu. Bu kabuk içerisindeki yavruyu koruyor ve içindeki özel bağ sayesinde yavru güven içinde büyüyordu. Dinozorlarla aynı dönemde pterosaurus, gibi uçabilen canlılar da vardı, ama bunlar dinozorlarla çok yakından ilgili değildi. Aynı zamanda ichthyosaurus ve plesiosaurus gibi çok sayıda yüzebilen sürüngen de vardı. Ama bunlar da dinozorlarla yakın bir ilintiye sahip değillerdi.

Diplodocus
Kertenkele kalçalı dinozorlar (Saurischia)
Herrerasauridae Herrerasil.jpg Herrerasaurus Staurikosaurus
Theropoda
Coelophysoidea Coelophysis silhouette.jpg Coelophysis Liliensternus Dilophosaurus
Neotheropoda
Ceratosauria Ceratosil.jpg Ceratosaurus Majungasaurus Carnotaurus
Tetanurae
Megalosauroidea Spinosaurus silhouette.jpg Spinosaurus Suchomimus Torvosaurus
Avetheropoda Tyrannosaurus silhouette.jpg Allosaurus Tyrannosaurus Velociraptor
Sauropodomorpha
Prosauropoda Massospondylus silhouette.jpg Anchisaurus Plateosaurus Massospondylus
Sauropoda
Bazal Sauropodalar Basal sauropod silhouette.jpg Mamenchisaurus Shunosaurus Omeiosaurus
Neosauropoda
Diplodocoidea Diplosil.jpg Diplodocus Apatosaurus Amargasaurus
Macronaria Brachiosaurus silhouette.jpg Brachiosaurus Camarasaurus Ampelosaurus
Kuş kalçalı dinozorlar (Ornithischia)
Heterodontosauridae Heterodontosaurus silhouette.jpg Heterodontosaurus Abrictosaurus
Genasauria Thyreophora
Bazal Thyreophoralar Scelidosaurus silhouette.jpg Scelidosaurus Scutellosaurus
Eurypoda
Stegosauria Stegosaurus silhouette.jpg Stegosaurus Kentrosaurus Huayangosaurus
Ankylosauria Ankylosaurus silhouette01.jpg Euoplocephalus Edmontonia Ankylosaurus
Cerapoda Marginocephalia
Pachycephalosauria Pachycephalosauria silhouette.png Prenocephale Pachycephalosaurus Stegoceras
Ceratopsia Protoceratops silhouette.jpg Triceratops Protoceratops Torosaurus
Ornithopoda
Bazal Ornithopodlar Hypsilophodon silhouette.jpg Hypsilophodon Agilisaurus Leaellynasaura
Iguanodontia Parasaurolophus silhouette.jpg Iguanodon Edmontosaurus Parasaurolophus

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]