Duhalar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Duhalar
(Tuʰha Ulǝs / Духалар / Тухалар)
Siedlungsgebiete der Tiva und Duva.PNG
Rusya'daki Tuvalar ile Moğolistan'daki Duhaların coğrafyası
Toplam nüfus
282 (2010)[1]
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Moğolistan Moğolistan (Hövsgöl)
Diller

Duhaca (Tuvacanın lehçesi)

Din

Tengricilik

İlgili etnik gruplar

Tuhalar, Tuvalar, Tofalar, Tubalar

Çum adı verilen Sibirya Türk çadırı

Duhalar[2] ya da Tuhalar veya Tsaatanlar (kendilerince: Tuʰha Ulǝs, Духалар Duḫalar ya da Тухалар Tuḫalar[3], Moğolca Цаатан, Tsaatan), Moğolistan'ın orta kuzey bölgesindeki Hövsgöl aymağında (Хөвсгөл аймаг) yaşayan Türk halklarından Tuvaların 2010 yılında 282 kişilik[1] nüfusa sahip soyu tehlike altında olan ren geyiği çobanı tengrici göçebe kabilesidir.[4][5][6]

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Esasen Tuva Cumhuriyetinin Toju (Тожу кожуун) ilinde yaşayan Ak Todu, Soyon Kırgız, Hanaçı, Maat, Balıkçı ve Hular boylarının karışımıdır.[7][8] Kendi adları olan Duha/Tuha kelimesi Tuga/Tuha, Tuva/Tıva, Tofa ve Tuba adlarıyla kökteştir. Tabgaçlar için kullanılan Toba (Çince 拓跋 Tuòbá) adıyla ilgili olduğu sanılıyor ve kimilerine göre Tuvalar bir dönem Çin'i yöneten Tobaların torunlarıdır[9].

Diğer adları olarak Hövsgöl Uygurları (Moğolca Хөвсгөлийн Уигар) ya da Hövsgöl Uryanhayları (Moğolca Хөвсгөлийн Урианхай) biçimleri de kullanılır. Yörede yaşayan Moğol kabilesi Darhadlar Duhaları "Uygur" (Уигар) olarak adlandırırlar[10]. Moğolistan'da resmi olarak Tsaatan (Цаатан) adı kullanılır ve bu ad Moğolca «ren geyiği» anlamındaki цаа tsaa (ya da цаа буга tsaa buga) ile aitlik bildiren -тан -tan ekiyle kuruludur. Moğolcada bazen Уигар Цаатан [Uigar Tsaatan] ya da Цаатан Уигар [Tsaatan Uigar] adları da kullanılır.

Erken tarihte Soyot-Uryanhaylar (Rusça Сойоты-урянхайцы) ya da Tayga sakinleri (Moğolca Тэйгин Ирджед) adları da kullanılmıştır[11].

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yaklaşık 44 aile ve 200-400 kişilik nüfusa sahiptirler ve soyları ve dilleri büyük ölçüde tehlike altındadır. [4] Tsagaannuur sumunda (Цагааннуур сум) 269 kişi bulunur[12]. Moğolistandaki nüfusları 2000 yılında 303 kişi iken 2010 sayımında bu rakam 282 kişidir[1].

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Duhaların dilleri Duhaca (Tuʰha sös , SIL International dkh[13], MultiTree 1hv[14]), Sayan dilleri grubundan Tuvacanın ayrıksı bir lehçesidir ve hızla soyu tükenmektedir. Doğu Tuvacası konuşan Toju Tuvaları ile Tofaların lehçesine daha yakındır. Günümüzde Moğolca ile karışık kullanılmaktadır.[15]

UNESCO'ya göre dilleri Buryatya'daki Soyotların dili içinde değerlendirilir ve kültürleriyle birlikte yok olma tehlikesindedir[16]. Rusçada Soyot-Tsatan dili (ru:Сойотско-цатанский язык) adı altında ele alınır ve iki lehçesinden biri Buryatya'daki Soyotların (сойыт тыл Soyıt tıl) diğeri ise Moğolistan'daki Duhaların (тyъha тыл Tuha tıl) şivesidir.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde Duhaların dini, Moğollar gibi Budizm değil, Tengriciliktir. [17]

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kızılderililer gibi çadırlarda (çum) barınan Duhalar, ren geyiklerini ulaşım aracı olarak kullandıkları gibi boynuz ve sütünden de yararlanırlar; fakat genelde etini yemezler ve et ihtiyacını sığın ya da yaban domuzu gibi diğer av hayvanlarından sağlarlar.[17]

Dohaların ren geyiği eğitimi ve doğal yaşamları ekoturizm etkinliğiyle turist çekmektedir.[18]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Хүн Ам, Орон Сууцны 2010 Оны Улсын Тооллогын Үр Дүн
  2. ^ Tuğba Sarıkaya (2011), Dil Hayatiyeti Bağlamında Tuva Türkçesinin Durumu, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2011,8(3):121-133
  3. ^ The Soyot Language
  4. ^ a b The Disappearing Reindeer People
  5. ^ Ancient Roots of Mongolian Traditions
  6. ^ Elisabetta Ragagnin (2011), Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden
  7. ^ Bülent Gül ve Ankhbayar Danuu, Erimekte Olan Türk Boyu: Moğolistan Duhalarının (Tsaatanlar) Kültürüne Dair”, VIII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi, (21-24 Kasım 2011 İzmir)
  8. ^ Yaşar Kalafat, Kaybolmakta olan Türk topluluklarından Hoton/Hatun Türkleri ve Türk halk inançlarındaki yerleri
  9. ^ Tuvalar ve Tuvaca, Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996.
  10. ^ Ts. Şagdarsüren (1974) .“Mongolın Tsaatan Böögiin Tuhai”, Studia Folclorica (Aman zohiol sudlal), c. VIII, fas. 6, Ulaanbaatar, 74-93.
  11. ^ Цаатаны (Rusça)
  12. ^ М.Нямаа, Хөвсгөл аймгийн лавлах толь, Улаанбаатар 2001, х.193
  13. ^ http://www.sil.org/iso639-3/cr_files/2011-057_dkh.pdf
  14. ^ MultiTree: The Dukhan Language
  15. ^ http://www.mnh.si.edu/press_office/annual_reports/annualreport2002/3_excel_science.pdf
  16. ^ Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia: The Soyot Language
  17. ^ a b NBC News : Mongolia’s ‘reindeer’ people jump into the future
  18. ^ Цаачин төв (Tsaatan Community & Visitors Center)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]