Latin alfabesinden türeyen alfabeler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Latin alfabesinden türeyen alfabeler, dünya üzerinde birçok dilin yazı sisteminde kullanılmaktadır. Aşağıdaki tablolarda bazı alfabeler özetlenmiş ve karşılaştırılmıştır. Yalnızca alfabeleri oluşturan harfler değil aynı zamanda farklı tonları belirtmek için kullanılan tonlama imleri ile diğer sesçil imlerde bu tablolarda gösterilmeye çelışılmıştır. Dipnotlarda alfabelerin kendilerine özgü özellikleri belirtilmeye çalışılmıştır.

Temel Latin alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Afrikaans, Baskça [4], Bretonca, Katalanca [6], Çekçe [8], Danca [9], Felemenkçe [10], İngilizce [36], Estonca, Filipince [11], Fince, Fransızca [12], Almanca [13], Macarca [15], İnterlingua, Kürtçe, Latince, Malay dili, Norveççe [9], Pan-European, Slovakça [24], İspanyolca [25], İsveççe, Võro dili, Xhosa dili, ve Zulu dili alfabelerin en azından en geniş versiyonlarında tüm 26 harfi birden içerir.

Temel Latin harflerinin (A–Z) çeşitli dillerdeki kullanımı[1]
Alfabe A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z
Latince [2] A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
Arbëresh dili A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V X Y Z
Arnavutça [3] A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V X Y Z
Azeri Türkçesi A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V X Y Z
Berberi A B C D E F G H I J K L M N Q R S T U W X Y Z
Beyaz Rusça [5] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Y Z
Kelt Britanya dili A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
Dalecarlia dili A B D E F G H I J K L M N O P R S T U V W X Y
Eski İngilizce A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T U X Y Z
Esperanto A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
Faroe dili A B D E F G H I J K L M N O P R S T U V Y
Friuli dili A B C D E F G H I J L M N O P Q R S T U V Z
Galce [28] A B C D E F G H I L M N O P R S T U W Y
Galiçyaca [33] A B C D E F G H I L M N O P Q R S T U V X Z
Guaraní [14] A E G H I J K L M N O P R S T U V Y
Hausa dili [30] A B C D E F G H I J K L M N O R S T U W Y Z
Hırvatça [7] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
İzlandaca A B D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Y
İrlandaca [16] A B C D E F G H I L M N O P R S T U
İskoç Gaelik dili A B C D E F G H I L M N O P R S T U
İtalyanca [17] A B C D E F G H I L M N O P Q R S T U V Z
Kalaallisut dili A E F G H I J K L M N O P Q R S T U V
Kashubi dili A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z
Kırım Tatarcası A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V Y Z
Korsikaca [31] A B C D E F G H I J L M N O P Q R S T U V Z
Lehçe [22] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z
Letonca [18] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
Litvanca [19] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Y Z
Malagaş dili A B D E F G H I J K L M N O P R S T V Y Z
Maltaca [20] A B D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Z
Māori dili [34] A E G H I K M N O P R T U W
Mohawk dili [35] A E H I K N O R S T W Y
Kuzey Samice A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
Pan-Nijer dili A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W Y Z
Pinyin [32] A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U W X Y Z
Portekizce [23] A B C D E F G H I J L M N O P Q R S T U V X Z
Romani dili [29] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Z
Rumence A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Z
Sardunya dili A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Z
Shona dili A B C D E F G H I J K M N O P R S T U V W Y Z
Sırpça [7] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
Sicilya dili A B C D E F G H I J L M N O P Q R S T U V Z
Slovence A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V Z
Somalice A B C D E F G H I J K L M N O Q R S T U W X Y
Sorb dili A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z
Swahili A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W Y Z
Tetun dili A B D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Z
Tonga dili A E F G H I K L M N O P S T U V
Türkçe A B D E F H J K L M N P R T V Y Z
Vietnamca [26] A B C D E G H I K L M N O P Q R S T U V X Y
Volapük A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V X Y Z
Walloon dili [27] A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W X Y Z
Wolof dili A B C D E F G I J K L M N O P Q R S T U W X Y

Yukarıdaki tabloda resmî olarak Latin alfabesinin tüm 26 harfini içermeyen dilleri listelemektedir. 53 alfabelik bu listede hepsi tarafından kullanıl.:

Harf G H M O R S L F P U B D K C J V Z Y X Q W
Alfabe sayısı 52 52 52 52 52 52 50 49 49 49 48 48 44 42 41 39 39 31 22 20 17

Genişletilmiş Latin alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı diller temel Latin alfabesini, yeni harfler ekleyerek genişletmişlerdir.

Bazı dillerin alfabelerinde Latin Alfabesine ek olarak kaynaşmış harfler, değiştirilmiş harfler veya çift sesleri belirten harfler bulunur. Aşağıda bu harfleri gösteren tablodan yararlanabilirsiniz. İşletim sisteminize, tarayıcınıza veya Unicode olup olmamasına bağlı olarak tablodaki her karakteri göremeyebilirsiniz.

A-G arası bağlantılı harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeşitli dillerde türetilmiş Latin harfler (A–G)
Alfabe Á À Â Ä Ǎ Ă Ā Ã Å Ǻ Ą Æ Ǽ Ǣ Ɓ Ć Ċ Ĉ Č Ç Ď Đ Ɗ Ð É È Ė Ê Ë Ě Ĕ Ē Ę Ǝ Ə Ɛ Ġ Ĝ Ǧ Ğ Ģ Ɣ
á à â ä ǎ ă ā ã å ǻ ą æ ǽ ǣ ɓ ć ċ ĉ č ç ď đ ɗ ð é è ė ê ë ě ĕ ē ę ǝ ə ɛ ġ ĝ ǧ ğ ģ ɣ
Latince [2] Ă Ā Æ Ĕ Ē
Afrikaans Á É È Ê Ë
Arnavutça [3] Ç Ë
Alemannik Almancası Á À Â Ä Å É È Ê
Eski İngilizce Ā Æ Ǣ Ð Ē
Arbëresh dili Á Ç É Ë
Asturyasca Á É
Avusturya-Bavyera Almancası Á À Â Ä Å É È Ê
Azeri Türkçesi Ç Ə Ğ
Baskça [4]
Beyaz Rusça [5] Ć Č
Berberi Č Ɛ Ǧ Ɣ
Bretonca Â É Ê
Kantabriyaca Á É
Katalanca [6] À Ç É È
Kelt Britanya dili Ă Ā Æ Ĕ Ē
Korsikaca [31] À È
Kırım Tatarcası Â Ç Ğ
Hırvatça [7] Ć Č Đ
Çekçe [8] Á Č Ď É Ě
Dalecarlia dili Ä Å Ą Ð Ę
Danca [9] Á Å Æ Ǽ É
Felemenkçe [10] Á À Â Ä É È Ê Ë
İngilizce [36] À Â Ä Å Æ Ç É È Ê Ë
Esperanto Ĉ Ĝ
Estonca Ä
Extremadura dili
Fala dili
Faroe dili Á Æ Ð
Filipince [11]
Fince Ä Å Æ É
Fransızca [12] À Â Æ Ç É È Ê Ë
Friuli dili À Â Ç È Ê
Galiçyaca [33] Á É
Almanca [13] Ä
Kalaallisut dili Å Æ
Guaraní [14] Á Ã É
Hän dili À Â Ä Ǎ Ą È Ê Ë Ě Ę
Hausa dili [30] Ɓ Ɗ
Macarca [15] Á É
İzlandaca Á Æ Ð É
İrlandaca [16] Á É
İtalyanca [17] À É È
Kashubi dili à Ą É Ë
Kürtçe Ç Ê
Letonca [18] Ā Č Ē Ģ
Leonca É
Litvanca [19] Ą Č Ė Ę
Lüksemburgca Ä É Ë
Malagaş dili À Â Ê
Maltaca [20] À Ċ È Ġ
Māori dili Ā Ē
Mirandaca É
Mohawk dili Á À É È
Navajo dili Á À Ą É È Ę
Norn dili Á Å Æ Ð É
Kuzey Samice Á Č Đ
Norveççe [9] Á À Â Å Æ É È Ê
Pan-European Á À Â Ä Ă Ā Ã Å Ǻ Ą Æ Ǽ Ć Ċ Ĉ Č Ç Ď Đ Ð É È Ė Ê Ë Ě Ĕ Ē Ę Ġ Ĝ Ğ Ģ
Pan-Nijer dili Ɓ Ɗ Ǝ
Pinyin [32] Á À Ǎ Ā É È Ě Ē
Lehçe [22] Ą Ć Ę
Portekizce [23] Á À Â Ã Ç É Ê
Romani dili [29] Č
Rumence  Ă
Sardunya dili Á À È
İskoç Gaelik dili À È
Sırpça [7] Ć Č Đ
Sicilya dili À Â È Ê
Slovakça [24] Á Ä Č Ď É
Slovence Č
Sorb dili Ć Č Ě
İspanyolca [25] Á É
İsveççe [21] Á Ä Å É È
Tetun dili Á É
Tonga dili Á Ā É Ē
Türkçe Â Ç Ğ
Vietnamca [26] Á À Â Ă Ã Đ É È Ê
Volapük Ä
Võro dili Ä
Walloon dili [27] Â Å Ç É È Ê
Galce [28] Á À Â Ä É È Ê Ë
Wolof dili À É Ë
Xhosa dili Á À Â Ä É È Ê Ë

and qu digraphs. Q only appears in the sequence qu, y only (and x almost only) in loan words.

  • Guaraní also uses tilde over e, i, y, and g (the last one not available precomposed in Unicode), as well as digraphs ch, mb, nd, ng, nt, rr and the glottal stop ' .
  • Hungarian also has the digraphs: cs, dz, gy, ly, ny, sz, ty, zs; and the trigraph: dzs.
  • Irish formerly used the dot diacritic in ḃ, ċ, ḋ, ḟ, ġ, ṁ, ṗ, ṡ, ṫ. These have been replaced by the digraphs: bh, ch, dh, fh, gh, mh, ph, sh, th.
  • Italian also has the digraphs: ch, gh, gn, gl, sc.
  • Latvian also has the digraphs: dz, dž, ie, as well as the tripthong o. Dz and are occasionally considered separate letters of the alphabet in more archaic examples (which have been published as recently as the 1950s,) however modern alphabets and teachings discourage this due to an ongoing effort to set decisive rules for Latvian (and eliminate barbaric words accumulated during the Soviet occupation.) The digraph "ie" is never considered a separate letter. The Latvian o is also the only single-letter tripthong in all languages- in one letter it has the three vowel sounds u, o, and a, which combine into uoa.
  • Lithuanian also has the digraphs: ch, dz, dž, ie, uo. However, these are not considered separate letters of the alphabet.
  • Maltese also has the digraphs: ie, għ.
  • Pársik (International Persian Alphabet) also has the digraphs: sc, zc.
  • Polish also has the digraphs: ch, cz, dz, dż, dź, sz, rz.
  • Portuguese also uses the digraphs ch, lh, nh, ou, rr, ss. The trema on ü is currently only used in Brazilian Portuguese. Neither the digraphs nor accented letters are considered part of the alphabet.
  • Slovak also has the digraphs: dz, dž, ch and unique letters Ľ/ľ, Ĺ.
  • Spanish until recently also had the digraphs: ch, ll, rr, but the Real Academia changed its stance on said digraphs to state that these digraphs are merely combinations of the letters which comprise them. The c-cedilla ç used earlier has been replaced completely by z.
  • Vietnamese has five tone markers that can go on top (or below) any of the 12 vowels (a, ă, â, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư, y); e.g.: grave accent (à, ằ, ầ, è, ề, ì, ò, ồ, ờ, ù, ừ, ỳ), hook above (ả, ẳ, ẩ, ẻ, ể, ỉ, ỏ, ổ, ở, ủ, ử, ỷ), tilde (ã, ẵ, ẫ, ẽ, ễ, ĩ, õ, ỗ, ỡ, ũ, ữ, ỹ), acute accent (á, ắ, ấ, é, ế, í, ó, ố, ớ, ú, ứ, ý), and dot below (ạ, ặ, ậ, ẹ, ệ, ị, ọ, ộ, ợ, ụ, ự, ỵ). It also uses the digraphs: ch, gi, kh, ng, nh, ph, th, tr, but they are no longer considered letters.
  • Walloon has the digraphs and trigraphs: ae, ch, dj, ea, jh, oe, oen, oi, sch, sh, tch, xh; the letter x is only used in xh digraph, the letter j is almost only used in dj and jh digraphs
  • Welsh has the digraphs ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh, th. It also occasionally uses circumflexes, diaereses, acute accents and grave accents on its seven vowels (a, e, i, o, u, w, y), but accented characters are not regarded as separate letters of the alphabet.


Latin alfabesinden türemiş diğer alfabeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Several transcription and transliterations.

Footnotes[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ İngilizce alfabesi ve önceki telekomünikasyon standartlarından türetilmiş ASCII'yi temel alan ISO/IEC 646 standartına göre


Şablon:Latin alphabet

Further reading[değiştir | kaynağı değiştir]