Jaŋalif

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Jaŋalif, Janalif veya Yañalif ([jʌŋɑˈlif]; Kiril: Яңалиф; Tatarca: jaŋa əlifba veya yaña älifba kısaca jaŋalif veya yañalif; Türkçe: yeni alfabe) ilk önce Latin alfabesi ile 1930'lu yıllarda Sovyet zamanı boyunca Tatar dili'nin yazım biçimidir. Yaña imlâ'nın yerine 1928 yılında Arap harfleri temelli alfabe ile ve tekrar 1939 yılında Kiril alfabesi ile yazım şeklidir. 1926 yılının Şubat ayında Bakü'de "Türk halkları" (Törki xalıqlar) Berençe Kurultayı açıldı ve 1926 yılının Nisan ayında Kazan'da Yaña Tatar älifbası tasarlandı.[1] 3. Temmuz 1927 yılında Tataristan hükümeti tarafından Jañalif, Tatar dilinin resmi yazı dili olarak kabul edildi[2] ve 1940 yılına kadar sürdü.

Alfabeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Jaŋalif (1928–1940)[değiştir | kaynağı değiştir]

Nr. harfler Yaña imlâ
Arapca
uyarlaması
çağdaş Latin
Tatar alfabesi
bir uyarlaması
çağdaş Kiril
Tatar alfabesi
bir uyarlaması
1 A a A a А а
2 B ʙ B b Б б
3 C c C c Ч ч
4 Ç ç Ç ç Җ җ
5 D d D d Д д
6 E e E e Е е (э)
7 Ə ə ﺋﻪ Ä ä Ә ә
8 F f F f Ф ф
9 G g G g Г г (гь)
10 Ƣ ƣ Ğ ğ Г г (гъ)
11 H h H h Һ һ
12 I i ﻴﺋ İ i И и
13 J j Y y Й й
14 K k K k К к (кь)
15 L l L l Л л
16 M m M m М м
17 N n N n Н н
18 Ƞ ƞ Ñ ñ Ң ң
19 O o ﯰ, O o О о
20 Ɵ ɵ Ö ö Ө ө
21 P p P p П п
22 Q q Q q К к (къ)
23 R r R r Р р
24 S s S s С с
25 Ş ş Ş ş Ш ш
26 T t T t Т т
27 U u ﯮ, U u У у
28 V v W w В в (в, у)
29 X x X x Х х
30 У y Ü ü Ү ү
31 Z z Z z З з
32 Ƶ ƶ J j Ж ж
33 Ь ь ﺋ, I ı Ы ы
(34.1) ' ء ' ъ, ь, э
(34.2) Ьj ﻴﺋ, (Í í) ый
Esçe (İşçi) gazetesinde yayınlanan Jaŋalif

Аа, Вв, Cc, Şş, Dd, Đđ, Әә, Ff, Gg, Ƣƣ, Hh, Ii, Çç, Kk, Ll, Mm, Nn, Ƞƞ, Оо, Өө, Рр, Qq, Rr, Ss, Тт, Ѣѣ, Uu, Уу, Vv, Хх, Ьjьj, Zz, Ƶƶ, Ьь, Ee

asıl "ilerlemiş" Jaŋalif uyarlaması

Аа, Вв, Çç, Cc, Dd, Ee, Ьь, Әә, Ff, Gg Ƣƣ, Hh, Ii, Jj, Kk Qq, Ll, Mm, Nn, Ƞƞ, Оо, Өө, Рр, Rr, Ss, Тt, Uu, Yу, Xx, Ьjьj, Zz, Ƶƶ, Şş, Vv

Kirilleştirme[değiştir | kaynağı değiştir]

1930'lu yıllarda Türkiye'ye karşı, Sovyetler Birliğinde çok sayıda olası düşmanlık başladı. Atatürk'ün latin alfabesi Jaŋalif alfabesinden farklıydı, Sovyetler için Latin alfabesi ne de olsa bir dünya semboluydu. 1939 yılında SSCB'de Jaŋalif alfabesini kirilleştirme süreci başlatıldı.

Fazlullin'nin alfabesi

Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ee, Ee, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Mm, Hн, Оо, Пп, Рр, Cc, Тт, Уу, Фф, Xx, Цц, Чч, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, Аъаъ, Оъоъ, Уъуъ, Жъжъ, Нънъ, Хъ хъ

Ilminski'nin alfabesi

Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ee, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Mm, Hн, Оо, Пп, Рр, Cc, Тт, Уу, Фф, Xx, Цц, Чч, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, Ӓӓ (Я я), Öö, Ӱӱ (Ю ю), Жж, Ҥҥ, Хх

Tatar Meclisi Ocak 1997 yılında Kiril alfabesini yeniden düzenledi.

А Ә Б В Г Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я[2]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Jaŋalif/Яңалиф". Tatar Encyclopedia. (2002). Kazan: Tatarstan Republic Academy of Sciences Institution of the Tatar Encyclopaedia
  2. ^ a b М.З. Закиев. Тюрко-татарское письмо. История, состояние, перспективы. Москва, "Инсан", 2005

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]