Megadük

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Megadük Aleksios Apokaukos ofis kıyafetleriyle.

Megadük (Yunanca: μέγας δούξ; Megas duks), geç Bizans İmparatorluğu dönemi hiyerarşisinin en yüksek pozisyonu, Bizans donanması komutanının unvanı. Bazen bu unvan yerine yarı Latinleştirilmiş megaduke ya da megaduks (Yunanca μεγαδούξ) ifadeleri de kullanılırdı.[1] Yunanca kelime δούξ, Latince terim dux kelimesinin helenleştirilmiş halidir, lider ya da komutan anlamına gelir.

Tarih ve görevleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu makam başlangıçta I. Aleksios (1081-1118 arası hükümdar) tarafından ihmal edilmiş Bizans donanmasını reforme etmek ve çeşitli vilayetlerdeki küçük filoları megas doux yönetimi altında tek bir güç haline getirip canlandırmak için oluşturulmuştur.[1] İmparatorun kayınbiraderi İoannis Dukas bu göre gelmiş ilk kişi olarak kabul edilir, 1092 yılında bu unvanı almıştır. Türk emiri Çaka Bey ile mücadele etmek ilk görevi olmuştur. 1085 Aralık tarihli bir dokümanı keşiş Niketas isimsiz bir megas doux emlağının yöneticisi olarak imzalamıştır.[2][3] yaklaşık 1086 yılında Manuil Vutumitis ve 1090 yılında Konstantinos Dalassenos'a verilen "Filonun "doux" (δούξ τοῦ στόλου) makamı benzer yetkiler ile belki de megas doux makamının habercisiydi.[1][4]

İlk bilinen megas doux İoannis Dukas hem denizde hem de karada 1092-93 yıllarında Ege denizinde ve Girit ve Kıbrıs adalarında ve 1097 yılında Batı Anadolu'da Bizans otoritesinin tekrar tesis etmek için görevlendirildi.[5][6][7] O zamandan sonra, megas doux, filo için insan gücü ve kaynakları sağlayan Hellas, Mora ve Girit eyaletlerinin genel kontrolünü de aldı.[8] Ancak, megas doux İmparatorluğun üst düzey yetkililerinden biri olduğu ve çoğunlukla merkezi hükumet ve çeşitli askeri seferler ile ilgilendiği için, bu eyaletlerin de factο yönetilmesi, eyalette bulunan praitōr veya çeşitli yerel liderlere aitti.[9] 12. yüzyılda, Kontostefanos ailesi megas doux görevine egemen oldu;[1] üyelerinden biri olan Andronikos Kontostefanos, birçok kara ve deniz zaferleri elde etmede yardımcı olduğu İmparator I. Manuil'in (1143–1180 arası hükümdar) en önemli subaylarından biri oldu.

Bizans filosunun Dördüncü Haçlı Seferi'nden sonra ortadan kaybolmasıyla, İznik İmparatorluğu'nda unvan onursal olarak kalmıştır. VIII. Mihail (1259–1282 arası hükümdar), kıdemli ortak imparator olmadan önce IV. İoannis'in (1258–1261 arası hükümdar) naibi olduğunda bu unvanı kabul etmiştir.[10] Aynı zamanda, Latin İmparatorluğu tarafından da kullanılmıştır, yaklaşık 1207 yılında, Latin imparatoru Limni adasını ödüllendirmiş ve miras ile geçecek şekilde megas doux unvanını Venedikli (ya da muhtemelen Yunan ve Venedik karışımı) Filocalo Navigajoso'ya ("imperiali privilegio Imperii Megaducha est effectus") vermiştir.[1][11] Unvan ve yönetim, unun soyundan gelenler 1278'de Bizanslılar tarafından Limni'den çıkartılana kadar miras kalmıştır.

1261 yılında Konstantinopolis'in geri alınmasından sonra unvan donanmanın başkomutanı olan eski haline getirilmiştir ve imparatorluğun kalanı için prōtovestiarios ile prōtostratōr arasında yüksek bir derece olarak kalmıştır.[1][12] Bunun yanında bazen imparatorluk hizmetinde bulunan yabancılara da bahşedilmiştir, bunlara arasında en bilinenleri bir çok Ege adasının VIII. Mihail adına alan İtalyan Licario,[13] ve Katalan Bölüğü'nün başı Roger de Flor'dur.[1] 14. yüzyıl ortası Pseudo-Kodinos'un Bizans makamları'nda megas doux nişanları, altın-kırmızı bir skiadion şapka olarak klapoton tarzı, peçe olmadan nakışlar ile dekore edilmiştir. Alternatif olarak, kubbeli bir skaranikon şapka, yine kırmızı ve altın olarak giyilip, altın telle süslenerek, önde imparatorun bir portresi, bir diğer portresi de arkaya koyulmuş olabilir. Megas doux ayrıca zengin bir ipek tunik, kabbadion giyer ve kumaşı “kullanımda olanlardan” seçebilirdi. Makam personeli (dikanikion), gümüş örgü ile sınırlanmış, altınla oyulmuş düğüm ve topuzlara sahipti.[14] Pseudo-Kodinos ayrıca, diğer savaş gemilerinde “olağan imparatorluk bayrağı” dalgalanırken, megas doux amiral gemisinde, at üzerindeki imparatorun bulunduğu bayrak dalgalanırdı.[15] Onun alt görevlileri, megas droungarios tou stolou, amēralios, prōtokomēs, kıdemsiz droungarioi ve kıdemsiz komētes idi.[15]

1346 yılında Çar Stefan Dušan tarafından kurulan Sırp İmparatorluğu, aralarında herhangi bir donanma çağrışımı olmasa da, "büyük voyvoda" (veliki vojvoda) haline gelen megas doux ile beraber çeşitli Bizans başlıklarını kullandılar. Makamın sahipleri arasında Jovan Uglješa[16] ve Jovan Oliver gibi üst düzey soylular vardı.[17]

Bilinen kişilerin listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim Tenure İmparator(lar) Notlar Kaynak
İoannis Dukas 1092 - bilinmiyor I. Aleksios I. Aleksios'un kayınbiraderi, öncesinde Dyrrhachium Theması dux'u (Dıraç valisi) [1]
Landulf 1099-1105 I. Aleksios Batı asıllı amiral [18][19]
İsaakios Kontostefanos 1105-1108 I. Aleksios Boemondo'ya karşı savaşta yetersizliği nedeniyle görevden alınmıştır [18][20]
Marianos Maurokatakalon 1108 - bilinmiyor I. Aleksios İsaakios Kontostefanos'un ardılı [18][21]
Eumatios Filokales 1112 sonrası - 1118 sonrası I. Aleksios Öncesi Yunanistan'da yargıç ve uzun zaman Kıbrıs valisi [22][23]
Konstantin Opos bilinmiyor I. Aleksios Türklere karşı seferlerde görev yapmış seçkin general [24]
Leon Nikerites bilinmiyor I. Aleksios Hadım, öncesi Bulgaristan ve Mora Yarımadası theması valisi [24]
Nikeforos Vatatzes bilinmiyor I. Aleksios (?) Sadece mührü sayesinde tanınıyor, muhtemelen I. Aleksios hükümdarlığında görev yaptı [24]
Stefen Kontostefanos ca. 1145 (?) - 1149 I. Manuil I. Manuil'in kayınbiraderi, 1149 yılında görevi sırasında öldürüldü [25]
Aleksios Komnenos ca. 1155 - after 1161 I. Manuil Anna Komnini ve Nikeforos Bryennios'un oğlu [24]
Andronikos Kontostefanos after 1161 - 1182 I. Manuil Manuil'in yeğeni, imparatorun en çok güvendiği ve seçkin general. I. Andronikos tarafından 1182 yılında kör edilmiştir [26]
İoannis Komnenos bilinmiyor I. Manuil I. Manuil'in birinci derece kuzeni, sebastokrator Andronikos Komnenos'un oğlu. 1176 yılında Miryokefalon Muharebesi'nde ölmüştür [25]
Konstantinos Angelos bilinmiyor II. İsaakios Filippopolis valiliğinden sonra, başarısız bir taht gasbına önderlik etmiştir [27]
Mihail Strifnos ca. 1195 - 1201/1202 sonrası III. Aleksios III. Aleksios'un gözdesi. Donanmanın malzemelerini satıp kendini zengin ettiği kaydedilmiştir [28]
Teodotos Fokas ca. 1210 I. Theodoros İznik İmparatoru I. Theodoros'un amcası, known only from a monastic property deed dating to between 1206 and 1212 [29]
İoannis Gabalas ca. 1240 III. İoannis A letter by King Henry I of Cyprus to the anonymous "great ruler of the God-guarded island of Rhodes and the Cyclades", identified by Spyridon Lambros with John, refers to him as pansebastos sebastos, megas doux, and gambros of the emperor. [30]
Mihail Paleologos 1258 IV. İoannis Geleceğin VIII. Mihail'i olacaktır, Georgios Mouzalon'un öldürülmesinden sonra bu göreve gelmiştir sonra Despotluğa yükselmiş, nihayetinde imparator olmuştur. [29][31]
Mihail Tzamantouros Laskaris 1259 - ca. 1272 VIII. Mihail I. Teodor'un kardeşi, ileri yaşı yüzünden hiçbir zaman filonun gerçek komutanlığını ele alamamıştır. Ölümüne kadar görevde kalmıştır. [32][33]
Aleksios Dukas Filantropenos ca. 1272 - ca. 1275 VIII. Mihail önce protostrator ve yaklaşık 1263 yılına kadar de facto filo komutanı. Sonra megas doux görevini ölümüne kadar sürdürmüştür [34][35]
Licario ca. 1275 - bilinmiyor VIII. Mihail Bizans hizmetine girmiş İtalyan korsan, Negroponte Lordluğu ve birçok Ege adasını ele geçirmiştir. [36][37]
Giovanni de lo Cavo after 1278 VIII. Mihail Bizans hizmetine girmiş Cenevizli korsan, Rodos ve Anafi lordu [38][39]
Roger de Flor 1303-1304 II. Andronikos Paralı asker Katalan Bölüğünün lideri. Yardımcısı Berenguer de Entença lehine 1304 sonunda görevinden istifa etmiş, birkaç ay sonra öldürülmüştür [36][40]
Berenguer de Entença 1304-1305 II. Andronikos Roger de Flor'un yardımcısı ve Paralı asker Katalan Bölüğünün lideri olarak ardılı. İmparator ile anlaşmazlığı sonrası görevinden istifa etmiştir [41][42][43]
Fernand Ximenes de Arenos 1307/1308- bilinmiyor II. Andronikos Katalan Bölüğünün liderlerinden biri, Bizanslılara döndükten sonra megas doux olarak adlandırılmıştır [44][45][46]
Syrgiannes Paleologos 1321-1322 II. Andronikos Bizans İç Savaşı sırasında genç III. Andronikos'un baş destekçilerinden biri, yaşlı II. Andronikos'a dönmüş, megas doux yapılarak ödüllendirilmiş. Kendisine komplo kurunca hapsedilmiştir [44][47][48]
İsaakios Asanes bilinmiyor - 1341 III. Andronikos Aleksios Apokaukos bu görevde yerini almıştır [44][49]
Aleksios Apokaukos 1341-1345 III. Andronikos
V. İoannis
İoannis Kantakuzinos'un himayesinde bir destekçisidir, Apokaukos bu görevde Bizans İç Savaşı (1341-1347) başlangıcından V. İoannis hükümdarlığında Kantakuzinos karşıtları tarafından öldürülünceye kadar kalmıştır [44][50]
Asomatianos Tzamplakon ca. 1348 VI. İoannis Bizans-Ceneviz Savaşı (1348-1349) sırasında filonun başı, 1356 öncesi bir zaman ölmüştür [44][51][52]
[Paul?] Mamonas erken 15. yüzyıl II. Manuil Mamonas ailesi Monemvasia'nın kalıtsal hükümdarıdır [53][54]
Manuil bilinmiyor - 1410 II. Manuil İsimsiz bir vakainamede 1410 yılında bir salgında öldüğüne dair kayıt vardır [53][55]
[Manuil?] Phrangopoulos ca. 1429 II. Theodoros Paleologos prōtostratōr görevinden Mora Despotluğu'nun

megas doux görevine 1429 yılında terfi etmiştir. Manuil Phrangopoulos, 1390lı yıllardan itibaren zaten Despotluğun kıdemli memurlarından biriydi.

[56]
Paraspondelos ca. 1437 VIII. İoannis Hakkında bilinene tek şey Dimitrios Paleologos'un kayınpederi olmasıdır [53][57]
Lukas Notaras 1441 sonrası - 1453 VIII. İoannis
XI. Konstantinos
Notaras, hem VIII. İoannis'e hem de XI. Konstantinos'a baş bakan olarak hizmet etmiştir ve İstanbul'un Fethinden sonra Osmanlılar tarafından idam edilmiştir. [53][58]

Trabzon İmparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim Tenure İmparator(lar) Notlar Kaynak
Lekes Tzatzintzaios bilinmiyor–1332 Basileios Megas Komnenos'un Trabzon'a geldiğinde idam ettirilmiştir. [59]
İoannis 1332–1344 Basileios Megas Komnenos
İrini Paleologina
Hadım ve Trabzon İç Savaşı sırasında İmparatoriçe İrini Paleologina tarafının önde gelen katılımcılarından. [59]
Nikitas Scholarios 1344–1345
1349–1361
III. İoannis Megas Komnenos
Mihail Megas Komnenos
III. Aleksios Megas Komnenos
Trabzon İç Savaşı sırasında önde gelen katılımcılardan ve III. İoannis Megas Komnenos'un destekçisi. Mihail Megas Komnenos tarafından 1345 yılında hapsedilmiş, 1349 yılında serbest bırakılmış ve III. Aleksios Megas Komnenos yönetiminde makamı muhtemelen 1361 yılında ölümüne kadar elinde tutmuştur. [60]
İoannis Kabazites 1344 sonrası – 1349 Mihail Megas Komnenos İmparatoriçe İrini Paleologina karşı Trabzon İç Savaşı sırasında önde gelen katılımcılardandır. Kaffa'de Ceneviz Cumhuriyeti'ne karşı savaşırken öldürülmüştür. [61]
Scholaris ca. 1395 Aksi halde bilinmeyen / tanımlanmayan. [62]

Kültürel referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünlü 1490 Valensiyaca epik romans Tirant lo Blanc'ta, Brittany'den gelen yiğit şövalye Beyaz Tirant, Konstantinopolis'e gider ve bir Bizanslı megas doux olur. Bu hikâyenin, gerçek tarihte hiçbir temeli yoktur; ancak, yukarıda belirtilen, yabancılara tanınan makamın durumlarını yansıtıyor olabilir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h ODB, "Megas doux", p. 1330.
  2. ^ Polemis 1968, s. 67.
  3. ^ Skoulatos 1980, s. 147.
  4. ^ Skoulatos 1980, ss. 61, 181.
  5. ^ Polemis 1968, ss. 66-69.
  6. ^ Skoulatos 1980, ss. 145-149.
  7. ^ Angold 1997, s. 150.
  8. ^ Angold 1997, s. 151.
  9. ^ Magdalino 2002, s. 234.
  10. ^ Bartusis 1997, s. 274.
  11. ^ Van Tricht 2011, ss. 112, 130, 144.
  12. ^ Bartusis 1997, s. 381.
  13. ^ Bartusis 1997, s. 60.
  14. ^ Verpeaux 1966, ss. 153–154.
  15. ^ a b Verpeaux 1966, s. 167.
  16. ^ PLP, 21150. Οὔγκλεσις Ἰωάννης.
  17. ^ PLP, 14888. Λίβερος Ἰωάννης.
  18. ^ a b c Guilland 1967, s. 543.
  19. ^ Skoulatos 1980, ss. 169-171.
  20. ^ Skoulatos 1980, ss. 130-132.
  21. ^ Skoulatos 1980, ss. 186-187.
  22. ^ Guilland 1967, ss. 543-544.
  23. ^ Skoulatos 1980, ss. 79-82.
  24. ^ a b c d Guilland 1967, s. 544.
  25. ^ a b Guilland 1967, s. 545.
  26. ^ Guilland 1967, ss. 545-546.
  27. ^ Guilland 1967, s. 546.
  28. ^ Guilland 1967, ss. 546-547.
  29. ^ a b Guilland 1967, s. 547.
  30. ^ Savvides 1990, s. 186.
  31. ^ PLP, 21528. Παλαιολόγος, Μιχαὴλ VIII. ∆ούκας Ἂγγελος Κομνηνός.
  32. ^ Guilland 1967, s. 548.
  33. ^ PLP, 14554. Λάσκαρις, Μιχαὴλ Τζαμάντουρος.
  34. ^ Guilland 1967, ss. 548–549.
  35. ^ PLP, 29751. Φιλανθρωπηνός, Ἀλέξιος Δούκας.
  36. ^ a b Guilland 1967, s. 549.
  37. ^ PLP, 8154. Ἰκάριος.
  38. ^ Geanakoplos 1959, s. 211.
  39. ^ Nicol 1992, s. 202.
  40. ^ PLP, 24386. Ῥοντζέριος.
  41. ^ Guilland 1967, ss. 549–550.
  42. ^ Nicol 1993, s. 131.
  43. ^ PLP, 27580. Τέντζα Μπυριγέριος.
  44. ^ a b c d e Guilland 1967, s. 550.
  45. ^ Nicol 1993, ss. 133–134.
  46. ^ PLP, 27944. Τζιμῆς Φαρέντα.
  47. ^ Nicol 1993, ss. 157–158.
  48. ^ PLP, 27167. Συργιάννης Παλαιολόγος Φιλανθρωπηνὸς Κομνηνός.
  49. ^ PLP, 1494. Ἀσάνης, Ἰσαάκιος Παλαιολόγος.
  50. ^ Nicol 1993, ss. 187–201.
  51. ^ Nicol 1993, s. 223.
  52. ^ PLP, 27753. Τζαμπλάκων Ἀσωματιανός.
  53. ^ a b c d Guilland 1967, s. 551.
  54. ^ PLP, 16580. Μαμωνᾶς Παῦλος (?).
  55. ^ PLP, 16711. Μανουήλ.
  56. ^ PLP, 30139. Φραγκόπουλος <Μανουήλ>.
  57. ^ PLP, 21905. Παρασπόνδυλος.
  58. ^ PLP, 20730. Nοταρᾶς Λουκᾶς.
  59. ^ a b PLP, 8597. Ἰωάννης.
  60. ^ PLP, 27305. Σχολάριος Νικήτας.
  61. ^ PLP, 10010. Καβαζίτης Ἰωάννης.
  62. ^ PLP, 27308. Σχολάρις.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]