Bogomilizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Bogomilizm, Ortaçağ'da Bulgaristan'da ortaya çıkıp Avrupa’nın doğu ve batısında pek çok ülkede insan kitlelerini etkilemiş bir dini akımdır.[1]

Bulgar Çarı I. Petro zamanında ortaya çıkan mezhep, Hıristiyanlığın temel anlayışına göre sapkın bir harekettir.[2] Kurucusu, Bogomil (Slavca: Tanrı’nın sevdiği) adlı bir köy papazıdır. Bogomilism adının hareketin kurucusunun adından mı yoksa kendilerini “Tanrı’nın sevdiği” veya “Tanrı’yı seven” olarak ifade eden inanç sahiplerinin kendilerini bu şekilde tanımlamasıyla mı ortaya çıktığı netlik kazanmamıştır.[1] Ortaya çıktığı ve yayılma alanı bulduğu değişik yerlerde bu akımı benimseyenler, muhalifleri tarafından Albigenler, Poturlar, Babunlar gibi farklı isimlerle anılmışlardır.[1]

Bogomolizm akımının mensupları kendilerini Hıristiyan diye nitelemelerine rağmen birçok konuda yaygın Hıristiyan anlayışından farklı inanca sahiptiler. Örneğin, teslise inanmıyor, İsa'nın Tanrı'nın oğlu değil, peygamber olduğunu düşünüyor, Papalık otoritesini tanımıyor ve haç gibi dini sembolleri kabul etmiyorlardı. Bogomiller bu özelliklerinden dolayı Ortaçağ boyunca Papalığın büyük tepkisiyle karşılaştılar. Engizisyon mahkemelerinde idama mahkûm edildiler. Birçoğu işkenceye uğradı ve sürgün edildi.

Tüm olumsuzluklara rağmen hızla yayılan ve Bulgaristan sınırları dışına taşan Bogolizmin kalesi 13. üçüncü yüzyıl boyunca Bosna-Hersek'ti. Bogomilcilik, Balkanlar'daki 15. yüzyıldaki Osmanlı fetihlerine kadar etkinliğini sürdürdü. Bogomilciler Osmanlı fethi sonrasında kitleler halinde, İslam dinine geçmişlerdir.[2]

Bogomilizm’in Bulgaristan'da ortaya çıkışı[değiştir | kaynağı değiştir]

864 yılında Hıristiyanlık, I. Bulgar Devleti’nin resmi dini olmuştu ancak Bulgaristan’da eski pagan inancı ve daha önceden mevcut diğer inançlar varlığını uzun süre korumuştur. Çoğu putperest olan ve gerek soyut Tanrı inancını gerekse -üzerinde Hristiyan teologların da uzlaşamadığı- karmaşık teslis doktrinini benimsemeyen Bulgar halkı çok tanrılı inançlarını tamamen terk etmedi. Sürdürülen eski inançların ve Bulgaristan dışında mevcut olup bu devirde ülkeye akın eden bir takım inançların yanı sıra; daha önce var olmayan birtakım yeni inanç ve gruplar da ortaya çıkmıştır.[1] Sonradan Bogomilizm olarak adlandırılacak hareket de bu dönemde ortaya çıkan dinsel gruplardan biridir.

Çar Petro devrinde savaşlar, yoksulluk ve sürekli göç nedeniyle yaşam koşulları ağırlaşan köylülerin feodal yönetime duydukları tepki sonucu Bulgaristan’da Bogomil adlı köy papazı önderliğinde yeni bir dini hareket doğdu. Bogomiller, resmi Hıristiyan kilisesinin görüşlerini reddediyor; Ortodoks ruhban sınıfına karşı çıkıyorlardı. Lüks hayatı, özel mülkiyet edinmeyi ve içki içmeyi reddetmekteydiler. Dünyayı kötülüğün sembolü olan şeytanın yarattığına inanıyor; Tevrat’ı kabul etmiyor, Meryem’i kutsal kabul etmiyorlar; kilise ayinlerini protesto ediyorlardı. İkonalara ve haça saygı göstermedikleri gibi Ortodoks ve Katolik kiliselerini “şeytanın mabetleri” olarak isimlendirmekteydiler.

Devrin İstanbul Patriği tarafından “Maniheizm ile Paulusçuluk’la karışımı” olarak tarif edilen akım[1], köylüler arasında hızla yayıldı. Bu akımı benimseyenler ağır zulme uğradılar. Pek çokları yurtlarından sürgün edildi; mallarına ve mülklerine el konuldu; önderlerinin dilleri kesildi; ateşli taraftarları ise kitaplarla birlikte diri diri ateşe atıldı.[1] Bu baskıların doğal sonucu olarak Bogomiller, Bosna, Hersek ve Dalmaçya’ya göç ettiler.

Çar Petro’nun ölümünden üç sene sonra 971’de Bulgar devleti bağımsızlığını yitirmiş; Bulgaristan, Bizans İmparatorluğu’nun bir eyaleti haline gelmiştir. Bizans’ın Bulgaristan’ı işgali ile birlikte Bogomilizm hareketi, Bizans topraklarında, özelikle de başkent İstanbul’da, yayılma imkanı buldu.[1]

Bizans yönetimi altında yaşam koşulları daha da ağırlaşan Bulgar halkı kısa süre sonra dış düşmana karşı Çar Samuil önderliğinde birleşmiş ve Bogomiller’in de katıldığı ayaklanma sonucu devlet yeniden bağımsızlığını elde edip, sınırlarını genişletmiştir. Samuil’in oğlu Gavril Radomir ile eşinin Bogomilizm taraftarı oldukları ve bu nedenle eğer Çar Samuil hanedanı devam etmiş olsaydı belki de Bulgaristan’ın resmi dininin Bogomilizm olacağı düşünülür.[1] Ne var ki Bulgaristan 1018’de yeniden Bizans hakimiyetine girdi ve Bulgar Kilisesi varlığını sürdürdü. Bogomilizm ise Bulgaristan’daki tüm olumsuzluklara rağmen hızla yayılmaya devam etmiş ve Bulgaristan sınırları dışına taşmıştır. İkinci Bizans işgali ile Bizans topraklarının özellikle de başkent İstanbul’un kapıları Bogomillere tekrar açılmıştı.

Bogomilizm’in Bulgaristan dışında yayılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Bogomilizm, ortaya çıktığı andan itibaren biri Bulgaristan’da diğer Makedonya eyaletinde Dragovica köyünde olmak üzere iki kilise olarak kuruldu. Çıkışından kısa bir zaman sonra birçok yöne doğru yayıldı. Birinci yayılma, İstanbul’a ve oradan Anadolu’ya doğru idi. Bogomilci Basil'in Bizans'ın başkentinde halkı kitleler halinde Bogomilci yaptığı ve bu nedenle yaklaşık 1110 yılında yakıldığı, Anna Komnini'nin Alexiad isimli eserinde kayıtlıdır.

İkinci yayılma, Yunanistan’a oradan İtalya’ya, İtalya’dan Fransa’ya ve ayrıca İtalya üzerinden Dalmaçya’ya, oradan Hersek ve Hersek’ten de Bosna’ya doğru olmuştur.[1] Üçüncü yayılma ise, Sırbistan ve Karadağ üzerinden Bosna yönüne gerçekleşti.

Bulgaristan ve Dragovica kiliselerinin yanı sıra Plovdiv ve İstanbul’da Bogomil kiliseleri kurulmuştur.

1180 senesinde Sırbistan'lı Stephen Nemanja, krallığındaki Bogomilcilik hareketini denetlemeye başlamıştır. Tarikatın etkinliğinin Bulgaristan'da bastırılması ise 1211 senesindeki konseyin Bogomilciliği "sapkın bir inanç" ilan etmesiyle hız kazanmıştır.[2]

On üçüncü yüzyıl boyunca Bosna-Hersek'i kalesi olarak kullanan Bogomilism, bu bölgelerde genelde milliyetçilik ile bağdaştırıldı. Bogomilcilik Balkanlar'daki 15. yüzyıldaki Osmanlı fetihlerine kadar etkinliğini sürdürdü ve Osmanlı fethi sonrasında Bogomilciler, İslam dinine geçtiler. Gerek Katolik ve Ortodoks kiliselerin ve Bogomillere karşı şiddet dolu davranışları gerekse Bogomil anlayışındaki birçok kuralın İslâm dinininkilerle benzerlik arz etmesi Bosna’da yaşayan ahalinin İslâm dinini kabul etmelerine büyük ölçüde katkı sağlamıştır.[2]

İnanç esasları[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarikatın inanç sistemi hakkındaki tek kaynak Euthymius Zigabenus'un eseridir.[2]Zigabenus'a göre, Bogomil tarikatı insan ruhunun Tanrı tarafından yaratıldığına, insan vücudunun ise Tanrı'nın daha yaşlı oğlu olan ve Havva'yı günaha düşürdüğünde yaratma gücünü kaybeden İblis tarafından yaratıldığına inanmışlardı. Ruhun bedeni kelepçelerden kurtulup Tanrı ile birleşmesini yaşamın hedefi olarak kabul ettiler. Tek başına inzivaya çekilip tek basına Tanrıya eğilme ve yalvarmayı ibadetin asıl ve en yüksek derecesi olarak gördüler. Âdem ile Havva’nın günahının kuşaktan kuşağa geçtiği inancını kabul etmediklerinden kilise ayinlerine katılmayı reddettiler. Haçın ve kutsal nesnelerin ibadette kullanılmasına da karşı çıktılar.

Bogomiller, çilecilik yanlısı idiler. Evliliğe karşı çıktılar ve her türlü hayvani gıdanın yenmesini yasakladılar. Kurulu kilise düzeninden ayrı bir hiyerarşi kurdular.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]