Kariye Camii

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kariye Müzesi sayfasından yönlendirildi)
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Koordinatlar: 41°01′52″K 28°56′21″D / 41.03111°K 28.93917°D / 41.03111; 28.93917

Kariye Camii

Kariye Camii (Osmanlı Türkçesi: قري جامع شريفى) veya eskiden Azize Kurtarıcı Hora Kilisesi (Yunanca: Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ), İstanbul'un Fatih ilçesinin Edirnekapı semtinde yer alan bir cami, eski Orta Çağ Rum Ortodoks kilisesi[1] ve müze.

Edirnekapı semtinde, halen ayakta duran Theodosius Surları'na yaklaşık yüz metre uzaklıkta bulunan yapı, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde büyük bir yapı topluluğu olan Khoara Manastırı'nın merkezini oluşturmaktaydı. İstanbul'un Fethi'nden sonra elli sekiz yıl daha kilise olarak işlevini sürdü. Mozaikleri ile ünlü kilise, 1511'de cami olarak kullanılmaya başladı. 1945'te ulusal anıt ilan edilen yapı, Bakanlar Kurulu kararı ile 1948 yılında Müzeler İdaresi’ne bağlı bir müze haline getirildi. Türkiye'nin en çok ziyaret edilen müzelerinden birisi olan[2][3] Kariye, 2019 yılında Danıştay'ın kararı iptaliyle yeniden camiye dönüştürülmüş ve 21 Ağustos 2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile de Müslüman ibadetine açılmıştır.

Kariye, iyi korunmuş mozaik ve freskleriyle dünya çapında tanınmıştır. Kiliseden camiye dönüştürülmesinden sonra, içindeki Hristiyanlık sembolleri, yazılar, bütün freskolar, mozaikler ince bir boya ve kireç badanası ile yapıyı tahrip edilmeden örtülmüş, bu sayede günümüze kadar ulaşmıştır.[4]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Kariye (Chora) Kilisesi, 6. yüzyıla kadar giden bir geçmişe sahiptir. Günümüze ulaşmış hali, Osmanlı döneminde ve 20. yüzyılın ikinci yarısında geçirdiği onarımların sonucudur. Daha önceleri kilise çevresinde, manastır kompleksi de ihtiva etmekteyken bu yapılar geçen zamana dayanamamıştır.

Birinci devre[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapının tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte kimi kaynaklara göre ilk defa 536 yılında Doğu Roma İmparator I. Justinianus döneminde, eşi Theodora'nın amcası olan ve kimliği hakkında ayrıntılı bilgi bulunmayan Aziz Theodore tarafından yaptırılmıştır. Üzerine inşa edildiği arazi, Hıristiyanlığın erken dönemlerinde İzmit (Nicomedia)'te şehit edilen Aziz Babylas’ın röliklerinin 4. yüzyılda gömülmesiyle bir nekropol (kutsal mezarlık alanı) olarak önem kazandığı iddia edilir[4] (Ancak Aziz Babylas’ın Nikomedialı değil Antakyalı olduğunu, bütün bu iddiaların geç dönemlerde ortaya atıldığını iddia edenler de vardır.[5]) Kent surlarının dışında kalması nedeniyle manastıra Grekçe "Kırsal alan" veya "Kent dışı" anlamına gelen "''Chora''" ismi verildi. Bu ilk yapı henüz bitirilemeden 6 Ekim 557 tarihindeki depremle yıkılınca üzerine imparator tarafından daha büyük bir manastır inşa ettiriliştir.[4]

Manastır ilk kez, 8. yüzyılda Patrik I. Germanos’un buraya gömülmesiyle, yazılı kaynaklarda yer aldı. İkonakırıcılık döneminde tahribata uğradı ve çeşitli onarımlar gördü.[6]

İkinci devre[değiştir | kaynağı değiştir]

843'te toplanan ve İkinci İznik Konsili'nin kararlarını teyit eden yeni bir konsil ile ikona kültü bir kez daha serbest bırakıldıktan sonra baş rahip olarak atanan Mikhael Synkellos'un gerçekleştirdiği büyük yapım kampanyası ile kilise büyütüldü ve üç yeni şapel eklendi.[4]

Üçüncü devre[değiştir | kaynağı değiştir]

İç nartksin güneyindeki Deisis sahnesinin solunda, İsa'nın altında yer alan Maria Dukaina figürü

11. yüzyılda Komninos Hanedanı Büyük Saray yerine Edirnakapı'daki Blakernai Sarayı (Tekfur Sarayı)'nı kullanmayı tercih edince Blakernai Sarayı'na yakın olan Chora Manastırı kilisesinin önemi arttı. Harap durumda olan manastırı I. Aleksios'un kayınvalidesi Maria Dukaina himayesine aldı ve yeniden inşa ettirdi.[6] Manastır, Komnenos hanedanının her zaman tercih ettiği gibi, “Kurtarıcı İsa”ya adandı. Manastırın restorasyonundan ardından Patrik I. Kosmas istifa etmiş ve öldüğünde de bu manastıra gömülmüştür.[5]

Dördüncü devre[değiştir | kaynağı değiştir]

Deisis sahnesinde Meryem'in yanında yer alan İsaakios Komnenos figürü

Maria Dukaina'nın yaptırdığı onarımdan yarım yüzyıl kadar sonra bilinmeyen bir sebeple manastırda yeniden büyük çaplı onarım gerekti. I. Aleksios'un küçük oğlu İsaakios Komnenos, manastırın büyük bölümünü 1120 yılında yeniden inşa ettirdi. Yeniden inşa sırasında kapalı Yunan haçı planlı yapı, kiborion planlı bir yapıya çevrildi.

Beşinci devre[değiştir | kaynağı değiştir]

Manastır, 1204-1261 yıllarındaki Latin istilasında harap oldu. Palaiologoslar'ın şehri geri almayı başarmasından; Blakhernai Sarayı imparatorların ikametgahı oldu ve Chora Manastırı önem kazandı. Kilisenin kubbesinin çökmesi üzerine yapı büyük bir onarım görmüştür[5] II. Andronikos zamanında İmparator’dan sonra devlet bürokrasisi içindeki en yüksek memurluk olan baş hazinedar (Büyük Logothetes) görevine getirilen Bizans aristokratı Teodor Metokhites, yakınında oturduğu manastırı yeniledi. Bizans aristokrasisi arasında dinsel bir kurumu yaptırmak veya onarmak, onlara bu dünyada prestij, öbür dünya için yatırım olarak düşünülürdü.[4] Büyük bir bilgin ve hümanist olan Metokhites, II. Andronikos Palaiologos tarafından manastırın ktetor’u (kurucusu) olarak atandı ve servetini manastırın tamirine harcadı.[6] Dış narteks ve pareklezyon (yan şapel) bu dönemde yapıya eklendi. Bu bölümlerin içi 1305-1320 yılları arasında en güzel fresk ve mozaiklerle süslendi. Metokhites’in çalışmaları 1321 yılında tamamlandı. Meşhur kütüphanesini de vakfa bağışlayan Metokhites'in manastırın içinde özel dairesi vardı. 1328 yılı dolaylarında gözden düşüp sürgün edilen Metokhite'in, 1330 yılında Theoleptos adıyla, rahip olarak manastıra dönüp orada yaşamasına izin verildi. Metokhites, 13 Mart 1332 tarihinde öldüğünde kendisi için hazırlattığı mezar şapeline gömülmüştür.[5]

Bu kapsamlı restorasyondan sonra şehrin Osmanlılar tarafından ele geçirilmesine kadar Chora Manastırı'ndan önemli bir değişiklik olmadı. Bizans devri kaynaklarında Kariye’nin bahsedildiği son olay, 1453 kuşatmasında Hodegon Manastırı'nda bulunan ve şehri koruduğuna inanılan Meryem Ana ikonasının buraya getirilmesidir.[5] Kimi kaynaklara göre ikona, fetih sırasında tahrip edilmiştir.[5]

Osmanlılar devri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapı, Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'un fethi sırasında hiçbir zarar görmedi.[7] Fetihten 58 yıl kadar kilise olarak kullanılmaya devam etti. 1511 yılında Sultan II. Bayezid sadrazamlarından olan Atik Ali Paşa tarafından camiye dönüştürüldü. Bu dönüştürme sırasında bu eski kilisenin duvarları üzerinde bulunan mozaik ve freskler sıva ile kaplandı. Camiye dönüştürülürken güneybatı köşesindeki çan kulesinin yerine minare inşa edildi ve güneydoğu köşesine mermer bir mihrap eklendi. Kentteki diğer kiliseden çevrilmiş camilerde olduğu gibi, bu yapı da bir süre “Kilise Camii" olarak anıldı. Zamanla “Kahriye” ya da “Ka’riye” Cami adı da kullanılmaya başladı. Atik Ali Paşa’nın Kariye Camii’nin yanına bir de medrese yaptırdığı bilinmektedir. Medrese yapısının 20. yüzyılın ikinci çeyreğinin başlarında ortadan kalktığı düşünülür.[5]

1766 Büyük İstanbul depreminden sonra Mimar İsmail Halife’nin yaptığı bilinen önemli bir onarım geçirdi.[5] Yapı, 1860 yılında Rum mimar Peloppida Kouppas tarafından onarılarak mozaiklerinin bir kısmı temizlendi; ortaya çıkarılan tasvirler ahşap kapaklar ve perdelerle örtüldü.[5] Yapı daha sonra 1875-1876'da onarım gördü. 1894 yılında depremden hasar gören yapı II. Abdülhamid tarafından restore ettirildi.[7]

Cumhuriyet devri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kariye Camii Bakanlar Kurulu'nun 29 Ağustos 1945 tarihinde aldığı karar ile müzeye çevrildi.[8] 1947'de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki "Amerika Bizans Enstitüsü (Byzantine Institute of America)" ve "Bizans İncelemeleri İçin Dumbarton Oaks Merkezi (Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies)"'ne, bu camideki sıvalar altında kalmış mozaik ve freskler ile birçok kez depremlerden zarar görüp restore edilmiş yapının restorasyonu için çalışmalara başladı. Bu restorasyon çalışmaları, adı geçen Amerikan akademik kurumları mensupları olan Thomas Whittemore ve Paul A. Underwood idaresi altında başlatılmış; 1948'den 1958'e kadar yapılan çalışmalar sonucunda tüm mozaik ve freskler ortaya çıkarılmış ve müze ziyarete açılmıştır. Kariye, yakın geçmişe kadar İstanbul'un en çok ziyaret edilen müzelerinden birisi haline gelmiştir.[2]

Kariye Camii'nin müze ve müze deposu olarak kullanılmasına yönelik 2 Ağustos 1945 tarihli 2 Ağustos 1945 tarihi Bakanlar Kurulu Kararı 2019 yılında Danıştay tarafından iptal edildi ve yönetimi Diyanet İşleri Başkanlığı’na devredildi. Danıştay, bu kararında, "devlet, vakıfları muhafaza edebilir, onlara müdahale edemez," demektedir. Yapı, 1 Ağustos 2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile de Müslüman ibadetine açılmıştır.

Mimari özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kariye Müzesi rölevesi
Kariye Müzesi planı

Kariye Kilisesi, tipik bir Bizans yapısıdır. Dışarıdan tuğla duvarlarıyla oldukça sade görünmekle birlikte içi en süslü kiliselerden biridir. Güney cephede uzanan dar uzun tek nefli bir şapel olan "pareklezyon" bir bodrum üzerine yapılmıştır. Üstü kısmen kubbe, diğer kısımları tonozla örtülüdür. Tek apsisi vardır. Bütün batı cephesi boyunca uzanan dış narteks bugünkü cepheyi oluşturur. Yapının orta mekanını örten kubbe yüksek kasnaklıdır. Osmanlı döneminde onarım görmüştür ve ahşaptır. Dış cephelerde yuvarlak kemerler, yarım payeler, nişler ve taş tuğla örgü sıraları ile plastik ve hareketli bir görünüm sağlanmıştır. Doğu cephesi dışa taşkın apsislerle bitmektedir. Orta apsis dıştan yarım kemerli bir "payanda" ile desteklenmiştir. Bu payanda, gotik mimarlıkta yaygın olarak kullanılan bir destek ögesidir. Haç tonozları, yük etkisiyle sütun, paye gibi taşıyıcı destekleri iterek yıkılmalarını önleme amaçlıdır. Yarım kemer biçimlidir, dıştan destek sağlar.

Esas ibadet mekanı işlevini gören "naos", yapının merkezinde yer alır. Naos pandantifler ile geçilen bir kubbeyle örtülüdür. Naosun doğu uzantısı, "sunak masası"nın yer aldığı "bema" ya da kutsal mekandır. Bema'nın iki yanında "pastoforium" yer alır. Şükran ayininin hazırlandığı kuzey şapel "prothesis", giyinme odası olarak kullanılmış güney şapel "diakonikon" olarak adlandırılır. 14. yüzyıldan itibaren "diakonikon" özel şapel işlevi görmüştür.

İki katlı kuzey ek bölüm naosa birleşir. Geçiş niteliğindeki alt katı giyinme odası olarak kullanılmış olabilir. Manastır kütüphanesini barındıran ve naosa bir pencere ile açılan üst katı büyük olasılıkla kurucunun çalışma mekanıdır.

Batıda, mozaiklerle süslü iki geniş narteks yer almaktadır. Özgün planında güneybatı köşesinde bir çan kulesinin yer aldığı dış "narteks", kapının bulunduğu revaklı cephesi ile dışa açılır. Nartekslerde mozaikler, mermer kaplamalar ve kabartmalar görünmektedir. Ek şapel konumundaki "pareklezyon" mezar şapeli işlevini görmüştür. Buradaki fresklerin hemen hemen tümü korunmuştur. "Pareklezyon"la "naos" arasında, tamamlanmamış depo ve muhtemelen keşiş odası olarak kullanılan özel bölümü bağlayan geçit bulunmaktadır. Özel bölüm "naos"a bir pencere ile açılmaktadır.

Mozaikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kariye mozaik ve freskleri Bizans resim sanatının son dönemine ait (14. yy.) en güzel örneklerdir. Önceki dönemin yeknesak fonu burada görülmez. Derinlik fikri, figürlerin hareket ve plastik değerlerinin verilişi, figürlerdeki uzama bu üslubun özellikleridir. İtalyan Rönesansına paralel ilerleyen Bizans sanatındaki yeni uyanışın önemli örnekleridir.

Dış nartekste İsa'nın hayatı, iç nartekste ise Meryem'in hayatı ile ilgili sahneler yer alır. Bu sahneler, Meryem'in ve İsa'nın hayatındaki olaylara göre kronolojik bir sıra takip ederler. Kronolojik sıraya göre iç nartekste mevcut ilk mozaik, çocuğu olmayan üzgün Joachim'in (Meryem'in babası) dağdaki halini betimler, son mozaik ise Yusuf ve Meryem'in ayrılışını betimler. Kronolojik sıraya göre, dış narteksteki ilk mozaik ise Yusuf'un düşünü betimleyen mozaiktir.

Dış nartekstennartekse geçilen kapının üzerinde bir “Pantokrator İsa” vardır. (Bu betim birçok ortodoks kilisesinde kullanılan İsa’nın yüceliğini ifade eden, kalıp pozlardan biridir. Sakallı olarak tasvir edilen İsa, sağ eli ile takdis işareti yaparken, sol elinde Yeni Ahit’i tutmaktadır.)

Sol tarafta İsa'nın doğumu, vali Quirinus'un önünde nüfus sayımı, meleğin Yusuf'a görünüp Meryem'i alıp gitmesini öğütlemesi, ekmeğin çoğaltılması, suyun şaraba dönüştürülmesi; sağ tarafta ise haberci kralların İsa'nın doğumunu haber vermesi, felçlilerin iyileştirilmesi ve çocukların katli gibi sahneler vardır. İç mekandaki mozaikler “Bakire Meryem”in hayatından kesitler sunar ve İsa'nın mucizelerini gösterir.

Gerek duvarlarda, gerekse tavandaki mozaik betimlemeler günümüze çok az hasarla ulaşmıştır. Mozaiklerin yanı sıra renkli ve desenli mermer süslemeler de vardır.

İç nartekse geçildiğinde en güzel ve en eski mozaik “deisis”tir. Bu mozaikte İsa'nın sağ ve sol gözleri birbirinden farklı olarak tasvir edilmiştir, Ayasofya'daki deisis mozaiğinde olduğu gibi. Bu mozaikte de ortada İsa, solunda Meryem, Meryem'in altında İsaakios, Komnenos ve İsa'nın sağında bir rahibe görülür. Bu kadın VIII. Mihail'in kızıdır. Moğol Prensi Abaka Han ile evlendirilmiş ve kocasının ölümünün ardından İstanbul'a dönerek rahibe olmuştur. Bu bölümde kubbede İsa ve dilimler içinde İsa'nın ataları gösterilmiştir. Ana nefe giriş kapısı üzerinde ortada İsa, sol tarafta kiliseyi onaran ve mozaiklerle süsleyen Theodoros Metokhites kilisenin maketini sunar şekilde gösterilmiştir.

Meryem'in İncil'de yer almayan hayat hikâyesi ise apokriflere dayalı konulardan alınmıştır. İç nartekste Meryem'in doğumu, ilk adımları, Cebrail'in Meryem'e bir çocuğu olacağını haber vermesi, tapınağa örtülecek örtü için yün alınması gibi sahneler yer almaktadır. Kilisenin ana nefinde abside bakan duvarda Meryem'in ölümünü betimleyen mozaik, yan duvarlarda ise çocuk İsa'yı taşıyan Meryem ve bir aziz mozaiği yer alır.

Mozaik Listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Naos[değiştir | kaynağı değiştir]

İç Narteks[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış Narteks[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pantokrator İsa
  • Blakhernitissa Meryem'i
  • Yusuf'un Rüyası; Beytehem Yolculuğu
  • Suriye Valisi Cyrenius Önünde Nüfus Sayımı
  • İsa'nın Doğumu
  • Müneccimler'in Yolculuğu; Herodes Huzurunda Müneccimler
  • Rahipleri ve Yazıları Sorgulayan Herodes
  • Müneccimlerin Doğuya Dönüşü
  • Mısır'a Kaçış
  • Masumların Öldürülmesi
  • Askerlerin Çocukları Öldürmesi
  • Çocuklarına Ağlayan Kadınlar
  • Elizabeth ve Yahya'nın Kaçışı
  • Yusuf'un Rüyası; Kutsal Aile'nin Mısır'dan Dönüşü
  • İsa'nın Kudüs'e Götürülüşü
  • Vaftizci Yahya'nın İsa'ya Şahitlik Etmesi ve İsa'nın Vaftizi
  • İsa'nın Günaha Teşvik Edilmesi
  • Kana Mucizesi
  • Ekmeklerin Çoğaltılması
  • İsa'nın Cüzzamlıyı Tedavi Etmesi
  • Beytsayda Havuzunda İsa'nın Felçliyi İyileştirmesi
  • Kefernahum'da İsa'nın Felçliyi iyileştirmesi
  • Zakkay'ı Çağıran İsa

Freskler[değiştir | kaynağı değiştir]

Fresk Tekniği Kariye'ye kullanılan bir süsleme tekniğidir. Özellikle Pareklezyonun tümü freskolarla kaplanmıştır. Apsiste görülen "Cehenneme İniş", yani "diriliş" (anastasis) sahnesi çok az hasarla günümüze ulaşmış bir sanat eseridir. Onun üst kısmında yer alan "son yargı" sahnesi burada gösterilmiştir. Tavanın tepe kısmında evren bir salyangozu andırırcasına, spiral biçimde tasvir edilmiştir. Pareklezyonun sağ ve sol duvarlarında görülen nişlerin mezar olduğu bilinir. Pareklezyon kubbesinin ortasında Meryem ve Çocuk İsa, dilimlerinde ise 12 melek tasviri görünmektedir. Fresk tekniği, pareklezyon'da kullanımının yanı sıra dış narteks bölümündeki mezar nişlerinde de kullanılmıştır.

Fresk Listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış Narteks[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kuzeybatı’daki Mezar Nişi
  • Güneybatı’daki Mezar Nişi
  • İrene Raoulaina Palaiologos’un Mezar Nişi

Pareklezyon[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Anastasis
  • İsa’nın Bir Dulun Oğlunu Diriltmesi
  • İsa’nın Jairos’un Kızını Diriltişi
  • Son Yargı
  • Meryem ve On İki Melek
  • Aziz Ioannes Dameskenos
  • Aziz Kosmas
  • Aziz Yusuf
  • Aziz Theophanes
  • Yakup’un Merdiveni ve Yakup’un Melekle Güreşi
  • Musa ve Yanan Çalı
  • Musa’nın Yüzünü Gizlemesi
  • Kutsal Eşyaların Taşınması
  • Ahit Sandığının Taşınması
  • Ahit Sandığının Yerleştirilmesi
  • İşaya’nın Kehaneti
  • Harun ve Oğulları Sunak Önünde
  • Apsisteki Azizler

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mozaikler ve freskler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ousterhout 1988.
  2. ^ a b "Türkiye'nin en çok ziyaret edilen müzesi Ayasofya". Sözcü gazetesi, 22 Mayıs 2017. 22 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2020. 
  3. ^ "T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı 2019 Yılı Müze ve Örenyeri Ziyaretçi İstatistikleri" (PDF). Dosim.gov.tr web sitesi. 18 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2020. 
  4. ^ a b c d e Düzgün, Büşra. "Hz. Meryem'in İkonalarına Genel Bakış: Kariye Müzesi Örneği". Gazi Üniversitesi Turizm Fakültesi Mezuniyet Projesi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2020. 
  5. ^ a b c d e f g h i "Kariye Müzesi Sanat Tarihi Raporu". Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, Sayı 14, Yıl :2015. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2020. 
  6. ^ a b c Özdemir Çokhamur, Emel. "İstanbul'da bulunan Bizans Dönemi mozaikleri: Kariye Müzesi". Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü yüksek lisans tezi, yıl: 2012. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2020. 
  7. ^ a b Uygun, Ilgaz. "Chora Manastırı Kilisesi Parekkelsion Resim Programı". Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Mayıs 2013. 1 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2020. 
  8. ^ "Kariye Müzesi". Kariye Müzesi. 12 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2015. 

Bibliyografya[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ousterhout, Robert G. (1988). The Architecture of the Kariye Camii in Istanbul. Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 978-0-88402-165-0. 

Ek okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Chora: The Kariye Museum. Net Turistik Yayınlar (1987). ISBN 978-975-479-045-0
  • Dirimtekin, Feridun (1966) The historical monument of Kariye. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu. ASIN B0007JHABQ
  • Eyice, Semavi (1917), Kariye Mosque Church of Chora Monastery. Net Turistik Yayınlar A.S. (1997). ISBN 978-975-479-444-1
  • Gülersoy, Çelik . Kariye (Chora). ASIN B000RMMHZ2
  • Karahan, Anne (2010) Byzantine Holy Images – Transcendence and Immanence. The Theological Background of the Iconography and Aesthetics of the Chora Church (monograf, 355 say.) (Orientalia Lovaniensia Analecta No. 176) Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters Publishers 2010.ISBN 978-90-429-2080-4
  • Karahan, Anne (1997) "The Paleologan Iconography of the Chora Church and its Relation to Greek Antiquity". Journal of Art History Cilt 66, No:2 ve 3: say. 89-95 Routledge (Taylor & Francis Group online publication 01 Sep 2008: DOI:10.1080/00233609708604425)
  • Harris, Jonathan, (2007) Constantinople: Capital of Byzantium. Hambledon/Continuum ISBN 978-1-84725-179-4 (İngilizce)
  • Ousterhout, Robert G. (2011). "Zor Yapıları Okumak: Kariye Camii'nden Dersler". Kariye Camii yeniden. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü., & Pera Müzesi. 2 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  • Akyürek, Engin (1996). Bizans'ta sanat ve ritüel : Kariye güney şapelinin ikonografisi ve işlevi. Cağaloğlu, İstanbul: Kabalcı Yayınevi. ISBN 9789757942511. 
  • Klein, Holger (2007). Bir anıt, ỉki anitsal kişlik : Theodoros Metokhites'ten Thomas Whiteemore'a Kariye = Kariye : from Theodore Metochites to Thomas Whittemore : one monument, two monumental personalities. İstanbul: Pera Müzesi. ISBN 9789759123345. 
  • Ousterhout, Robert (2002). Sanatsal açıdan Kariye Camii. İstanbul London: Arkeoloji ve Sanat yayınları Scala Publishers. ISBN 975689993X. 
  • Ousterhout, Robert G. (2019). Eastern medieval architecture: The building traditions of Byzantium and neighboring lands. Oxford University. ISBN 978-0-19-027273-9. 

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]