İmadeddin Nesimî

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

İmadeddin Nesimî (1369, Şamahı - 1417[1], Halep[2]), daha çok Seyid Nesimî[2] mahlası ile tanınan, 14. yüzyılda yaşamış Azeri[3] ya da Türkmen[4][5] Hurûfi divan şairi. Azerbaycan Türkçesinde[6][7][8] ve Farsça[9] divanların yanı sıra Arapça şiirler[10] de yazmıştır.

Yaşam öyküsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana maddeler: Hurûfilik ve Nâimî

Kaynaklarda doğum yeri ve tarihi hakkında yeterli bilgi bulunmadığı gibi araştırmacıların çalışmalarında da farklı bilgiler vardır. Doğum tarihinin 1369-1370 yılları arasında olduğu[kaynak belirtilmeli] tahmin edilmektedir. Azerbaycan'ın Şamahı şehrinde, İran kaynaklarına göre Şiraz ya da Şirvan’da, 16. yüzyıl Osmanlı yazarlarından Aşık Çelebi Diyarbakır’da, Latîfî ise Bağdat’ta (Nesîm nahiyesi) dünyaya geldiğini söylemektedir. Nesîmî ile aynı dönemde yaşayan İbn Hacer el-Askalânî onu Tebrizli gösterir (İnbâǿü’l-ġumr, VII, 269-270). İbnü’l-İmâd da aynı bilgiyi tekrarlar (Şeźe . Şamahı şehri kardeşinin mezarının burada olması nedeniyle daha fazla kabul görmektedir. Azerbaycan Türkçesinde ve Farsça divanlar yazmıştır. Şiirleri dönemin birçok şairini etkilemiştir. Şiirlerinde Hallâc-ı Mansûr'u andıran ifadeler kullanmasıyla idarecilerin tepkilerini üzerine çekmiştir.

Ressam Cengiz Mehbaliyev'in İmadeddin Nesimi adlı eseri Macaristan posta pulunda

Nesimî'nin yaşadığı dönemde Fazlullah Nâimî'nin (1339-1401) kurucusu olduğu Hurûfilik hareketi geniş ölçüde yaygınlaşmıştı. Nesîmî, Ester-Âbâdî Fazlullah'ın yaymaya çalıştığı vede Nâimî'den öğrendiği Hurûfiliği kabul etmiş ve bu mezhebin önde gelen savunucuları arasında yer almıştır.

Fazlullah’ın öldürülmesi üzerine Azerbaycan’dan ayrılıp Türkçe şiirleriyle tanındığı Anadolu’ya gelen Nesimî’nin, I. Murad devrinde Bursa’ya ulaştığı ve burada iyi karşılanmadığı anlaşılmaktadır. Kendisinin de Hacı Bektaş-ı Veli'den[11] etkilendiği ileri sürülmektedir. Ayrıca Hacı Bayram-ı Veli ile görüşmek için Ankara’ya gitmiş, Hurûfilik’le ilgili fikirleri sebebiyle huzura kabul edilmemiştir. Ancak Ali Şîr Nevaî’nin Nesîmî hakkında övgü dolu sözler söylemesi onun Orta Asya Türk dünyasında önemli bir kişilik olduğunu göstermektedir. Hatta bir kısım Anadolu Beylerini de etkilemiştir. Anadolu’da fikirlerini yayacak ortam bulamayan Nesimî o tarihte Hurûfiler’in Suriye’deki en önemli merkezi olan Halep’e gitti. Halkın yanı sıra Dulkadiroğlu Ali Bey’le kardeşi Nâsırüddin ve Karayülük Osman, Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah gibi devlet adamları da fikirlerinden etkilendiler.

Nesimî şairlik gücünü fikirlerini yaymak için kullandı. “Tanrı’nın insan yüzünde tecelli etmesi” ve “vücudun bütün organlarını harflerle izah” gibi fikirleri Sünni çevrelerde tepkiyle karşılandı. Bir süre sonra Halep uleması, görüşlerinin İslam’a aykırı olduğunu ileri sürerek öldürülmesi için fetva verdi. Mısır Çerkez kölemen hükümdarı Muavyed Şeyh'in onayını alan saltanat naibi Emir Yeşbek tarafından boynu vurulup derisi yüzülmek suretiyle 1417 yılında öldürüldü. [12] Cesedi Halep’de 7 gün teşhir edilmiş, sonrasında vücudu parçalanarak birer parçası inançlarını bozduğu düşünülen Dulkadiroğlu Ali Bey’le kardeşi Nâsırüddin ve Kara Yülük Osman’a gönderilmiştir.[13].

Çeşitli nazireler yazmış, şiirleri Anadolu, Azerbaycan ve İran'da yayılmıştır.

Azerbaycan Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Azerbaycan Cumhuriyeti devletinde Azerbaycan Türkçesi ile uğraşan en yüksek akademik kurum olan dilcilik enstitüsüne (Azərbaycan Nəsimi Dilçilik İnstitutu) ismi verilmiştir. Nesimî Dilcilik Enstitüsü, Türkiye'de kurulu bulunan TDK karşılığı bir işlev yürütmektedir. Bakü'nün merkezi meydanlarının birinde de Nesimî heykeli ve "Nesimî" metro istasyonu bulunmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Enel Hak İsyanı- Hallâc-ı Mansûr (Darağacında Miraç), Yaşar Nuri Öztürk, Yeni Boyut Yayınları, 2.b., ISBN 978-975-6779-54-5, s.31 dipnotu.
  2. ^ a b Hanif, N. (2002) (İngiliz). Biographical encyclopaedia of Sufis. New Delhi, India: Sarup & Sons Publishers. ss. 360. http://books.google.com/books?id=Y7JInpQL0x8C&pg=PA360. 
  3. ^ Encyclopaedia Iranica. Azeri Turkish

    The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369-1404, q.v.).

  4. ^ Baldick, Julian (2000) (İngiliz). Mystical Islam: An Introduction to Sufism. I. B. Tauris. ss. 103. ISBN 1-86064-631-X. 
  5. ^ Lambton, Ann K. S.; Holt, Peter Malcolm; Lewis, Bernard (1970) (İngiliz). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. ss. 689. ISBN 0-521-29138-0. 
  6. ^ Průšek, Jaroslav (1974) (İngiliz). Dictionary of Oriental Literatures. Basic Books. ss. 138. 
  7. ^ Burrill, Kathleen R. F. (1973) (İngiliz). The quatrains of Nesîmî, fourteenth-century Turkic Hurûfi. Mouton. ss. 46. http://books.google.com/books?id=1xBkAAAAMAAJ. "Generally he is accounted an Azeri Turkic rather than an Ottoman poet" 
  8. ^ Mitler, Louis (1988) (İngiliz). Ottoman Turkish writers: a bibliographical dictionary of significant figures in pre-Republican Turkish literature. P. Lang. ss. 109. http://books.google.com/books?id=oyhkAAAAMAAJ. "Nesîmî wrote in a form of Azeri and is held to be the father of Azerbaijani written verse by many." 
  9. ^ "Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn" (İngilizce). Encyclopaedia of Islam. Brill Online. 2008. http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-5892. 
  10. ^ "Seyid Imadeddin Nesîmî" (İngilizce). Encyclopedia Britannica. 2008. http://www.britannica.com/eb/article-9055331/Seyid-Imadeddin-Nesîmî. 
  11. ^ http://huham.com/asiklar.php?type=goruntule&&id=2
  12. ^ İslam Ansiklopedisi, A. Azmi Bilgin
  13. ^ [http://dergipark.ulakbim.gov.tr/omuifd/article/viewFile/5000073503/5000067762 İslam’ın Solunda Bir Kur’an Şairi: Nesimi ve Hac Motifleri, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı, Samsun, Mustafa ÜNVER]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

VikiKaynak'ta İmadeddin Nesimî ile ilgili belge kayıtları bulunmaktadır.