Çeçenistan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çeçenistan Cumhuriyeti
Чеченская Республика
Нохчийн Республика/Noxçiyn Respublik
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Milli Marş: Çeçenistan Cumhuriyeti Millî Marşı
Konum
Çeçenistan Cumhuriyeti
Çeçenistan
Yönetim
Ülke:  Rusya
Başkent: Djohar-Grozni
Cumhurbaşkanı: Ramazan Kadirov
Genel bilgiler
Yüzölçüm:  15.500 km² (5.985 sq mi)
 - Rusya içinde: 30
Nüfus: 1.324.767 (11/2013)
 - Rusya içinde: 38
 - Yoğunluk: 85 /km² (221 /sq mi)
Diğer bilgiler
Dili: Çeçence,Rusça
Kuruluş tarihi: 3 Temmuz 1991
Kodu: 95
Resmi
internet sayfası
:
chechnya.gov.ru
Chechnya03.png

Çeçen Cumhuriyeti (Rusça: Чече́нская Респу́блика, Çeçenskaya Respublika; Çeçence: Нохчийн Республика, Noxçiyn Respublika), yaygın olarak bilinen şekliyle Çeçenistan (Rusça: Чечня́, Çeçnya; Çeçence: Нохчийчоь, Noxçiyçö) (bazen İçkerya (Türkçe: Mineraller Diyarı) veya Çeçenya olarak da geçer), Rusya'nın federal yapılanmalarından (Rusya'nın cumhuriyetleri) biridir. Doğu Avrupa'nın en güney kısmındaki Kuzey Kafkasya'da bulunur ve Hazar Denizi'nin 100 kilometre dahilindedir.[1] Cumhuriyetin başkenti Grozni şehridir. 2010 Nüfus Sayımı'na göre; büyük çoğunluğu Çeçen ve belirgin bir Rus azınlığa sahip 1,268,989 kişilik nüfusu vardır.

1991'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılması'ndan sonra, Çeçen-İnguş Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti; İnguşetya Cumhuriyeti ve Çeçen Cumhuriyeti olarak ikiye ayrılmıştır. Daha sonra Çeçen Cumhuriyeti, kendini İçkerya Çeçen Cumhuriyeti ilan ederek bağımsızlık kazanmaya çalışmıştır. Çeçenistan, Rusya'yla yapılan Birinci Çeçen Savaşı'nı takiben, İçkerya Çeçen Cumhuriyeti olarak fiilen bağımsızlığını ilan etmiştir ancak Rusya'nın bu bölge üzerindeki federal kontrolü İkinci Çeçen Savaşı ile birlikte tekrar sağlanmıştır. O zamandan itibaren sistematik bir şekilde yeniden yapılanma ve restorasyon yapılmaktadır, yine de cumhuriyetin güney bölgelerinde ve dağlarda düzensiz çatışmalar devam etmektedir.

Sovyetler Birliği’nin 1991 yılında dağılmasından sonra İçkerya Çeçen Cumhuriyeti adıyla bağımısızlığını ilan ettikten sonra, Çeçenistan'ı tanıyan ilk devlet Gürcistan oldu, ve sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile karşılıklı tanıma anlaşmasına imza atıldı. Ocak 2000'de Afganistan tarafindan tanındı.[2]. 1991'de yapılan seçimde ilk cumhurbaşkanı General Cahar Dudayev oldu.Boris Yeltsin sıkıyönetim ilan ederek savaşa devam etti. Temmuz 1992'de Çeçen-İnguş parlamentosu Latin alfabesini kabul etti. 1997'de Çeçen alfabesine geçtiler, Çeçenler Rusya ile federasyon anlaşmasını imzalamayı reddettiler.

1996'da çatışmalara son vermek amacıyla Zelimhan Yandarbiyev Ruslarla barış anlaşması imzaladı. O yıl geçici başbakan olarak Aslan Mashadov atandı. Ardından 1997'de rakibi Şamil Basayev'i geride bırakarak Çeçenistan İçkerya Cumhuriyeti'nin ikinci cumhurbaşkanı oldu fakat 2005'te öldürüldü. Ölümünden sonra Argun'lu Abdul-Halim Sadulaev cumhurbaşkanı oldu fakat o da 17 Haziran 2006'da öldürüldü.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçenler Kuzey-Doğu Kafkasya halklarındandır. Kendilerine Nokhçi, Nokhço, Nakhço yaygın olarak Nokhçuoy (Nohçoy) derler, Nakhço "halktan olan kimse" anlamına gelir. Komşuları onları çok değişik adlarla tanımlarlar. Örneğin Kumuklar Miçikis, Ma'arulavlar (Avarlar) Burtel, Kabardeyler Şaşan, Ruslar ise Çeçentsamı derler. Arkeologlar ve dilbilimcileri Nakhçi Nokhço (Nahçi Nohçolar)ların, MÖ VII. beş bin yıllarında Kafkasya'da bulunduklarını, kendilerinden önce burada başka kavimlerin yaşamadığını doğrulamaktadır. Hatta Nakhların Önasya'da Kafkasya'ya gelip yerleştiklerini ortaya koymaktadır. Bu göç iki koldan olmuştur. Derbent boyundan gelenlerin Çeçenlerle şimdiki Dağıstanlıların, Doğu Karadeniz yolundan gelenlerin ise Çerkes kavimlerinin olduğu görüşü giderek taraftar toplamaktadır.

Varlığı bilinen, ama tarihi açıkça aydınlanamayan İber Kavkaz Devleti'nin asıl üyesinin, şimdiki Çeçenlerin ataları olduğu reddedilmemektedir. Onomastik, toponomik ve hidrostik adlar bunu onaylamaktadır. Tarihte anıları Gargarlar, Duvaylar, Dzurdzuklar, Alaroidler, Cacaniler (tsatsani) Ganariler, Pşavvalar, Khavurlar, Tuşlar, Mohevclar (Mohevtsler) günümüz Çeçenlerinin değişik kabilelerinin adları olarak kabul edilmektedir. Hatta, Kharsur, Pşava ve Tuşların Gürcüleşmiş Çeçen oldukları bilinmektedir.

Nakhçi veya Kiti, Kistü (Gürcülerin Çeçenlere verdikleri ad) adının ilk kez VII. yüzyılda Ermeni tarihçisi M. Kagan-katvatsi, Argvani Tarihi adlı eserinde anılmıştır; aynı tarihçi Çeçenlerin atalarının Ura adlı bir babanın soyu olan Utaoy'dan Sadoy'dan, Gergaroy'dan çıktığını belirtmiştir.

Günümüzde Urartologlar, Çeçenlerin Urartularla akraba olduğunu reddetmemektedirler, hatta Önasya'da devlet kuran Urartuların yukarıda adı geçen Ura'dan neşet ettiğinde de gerçek payı vardır. Hurri- Urartu- Çeçence ilişkisini inceleyenlerce tasdik görmektedir.

Bundan şu sonuç çıkmaktadır. Çeçenler Urartulardır. Urartular, Çeçenlerin Önasya'da kalan kolu olmaktadır. Gerçekten, yapısı, gramer özellikleri, bütünlüğü ve gramatikal sınıflarıdırıcıları vs. ile Urartuca ile Çeçence birbirine benzemektedir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeybatısında Rusya Federasyonu’na bağlı Stavropol Kray, doğusunda ve güneyinde Dağıstan ile Gürcistan, batısında İnguşya ve Kuzey Osetya yer alır. Çeçenya’nın güneyi tamamen dağlıktır. Bu dağlar batıdaki Nazrani’den başlayıp doğudaki Gerzel-dola kadar uzanır. En batı uçta bulunan Stolovaya dağından İtumgalla’ya kadar uzanan sıradağlar Taşlır Dağları (Thulgandagghaş) adını alır. Taşlık sıradağlarının kuzeyinde Sunzha (Sunja) sıradağları adı verilen dağlar vardır. Onunda kuzeyinde Terek sıradağları bulunur. Sunzha sıradağlarının arasından dikine Terek Nehrinin Sunzha koluna bağlı büyük çaylar akar. Dağlardan daha çok sözü edilmesi gerekenler Çeçenya’nın güney sınırını oluşturanlardır. Batıdan doğuya doğru sınır boyunca uzanan büyük dağlar, Kafkas sıradağlarının birer tepeleri olarak kabul edilebilir:

  • Stovolaya Dağı - 2993 m
  • Şan Dağı - 4451 m
  • Hahalgi (Xaxalgi) - 3032 m
  • Tebulosynta (Tuloy Lam) - 4493 m
  • Diklosmta (Dikaluoy Lam) - 4285 m
  • Cobolgo Dağı - 2725 m

Nehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçenya’nın en önemli nehri Terek Irmağı'dır. Bu step tipli nehir tipine girmektedir. Bu nehir Kafkasya sıradağlarının buzluklarından kaynaklıdır. Kuzey Otesya’nın Mozdak nehrinden Çeçenya’nın Bienon-Yurt istikametinde ülkeye girer. Batıdan doğuya doğru hafif bir kavisle uzanır. Dağıstan’a yakın kuzeye dönerek Kızıldiyar istikametinde akar, Kaspi Denizine (Hazar Denizi) dökülür. Uzunluğu 590 km’dir.

Terek’ten sonra Çeçenya’nın en önemli nehri Sunzha (Sunca) Nehri’dir. Bu nehir Terek Nehri’nin en büyük kollarındandır. Sunzha Nehri Çeçenya’nın güneyindeki Taşlık sıradağlarından kaynaklanır. Güneyde kuzeye doğru dikine akan Assa, Argun, Hulahula çaylarıyla beslenir. Kuzey Otesya’nın doğu sınırlarını dikine kesip Nazran’a (İnguşya’nın Baş nehri) ulaşır ve oradan Marbulak’a (Erıthoy) doğru döner, Caharkala’ya varır. Buradan Gudermes’e, Gudermes’ten kuzeye döner ve Telkovski rayonunun güneyinden Terek Nehrine dökülür.Sunzha (Sunca) nehrini, batıdan doğuya doğru sayarsak Assa, Argun, Hulahulo gibi büyük çaylar besler.

Göller[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçenya’da Qhjözan-yam (Kuzenoy-Am) adını taşıyan iki göl vardır. İlki Andi dağlarının güney eteklerindedir. Deniz seviyesinden 1869 m yüksekliktedir. Derinliği 72 m, yüzölçümü 2 km2′dir.

Aynı adı taşıyan ilkinden daha küçük bir göl daha vardır. Çaroda dağının eteğinde Dyaj (D’ay) köyünün 10–12 km ötesinde bulunur. Eni 100m, uzunluğu 200m, derinliği 4m’dir.

Bölgeler ve Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Naursky (Наурский)
  • Shelkovskoy (Шелковской)
  • Nadterechny (Надтеречный)
  • Groznensky (Грозненский)
  • Gudermessky (Гудермесский)
  • Sunzhensky (Сунженский)
  • Achkhoy-Martanovsky (Ачхой-Мартановский)
  • Urus-Martanovsky (Урус-Мартановский)
  • Shalinsky (Шалинский)
  • Kurchaloyevsky (Курчалоевский)
  • Itum-Kalinsky (Итум-Калинский)
  • Shatoysky (Шатойский)
  • Vedensky (Веденский)
  • Nozhay-Yurtovsky (Ножай-Юртовский)
  • Sharoysky (Шаройский)

Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Znamenskoye
  • Naurskaya
  • Achkhoy-Martan
  • Urus-Martan
  • Caharkala (Grozny)
  • Shali
  • Gudermes
  • Shelkovskaya
  • Itum-Shale
  • Shatoy
  • Vedeno
  • Nozhay-Yurt

Çeçenistan’ın başkenti Caharkala’dır. Bu ad Dudayev’in şehadetinden sonra verildi. Kentin tarihi adı Sölc-ghala (Sölca-kale)’dır. Sovyet döneminde Ruslarca verilen ad “korkunç” anlamına gelen ve Çar İvan Grozni’nin adına izafe edilen Grozni idi. Diğer kentler ise Şali (Çeçence Tela, 1990′da kent oldu), Gudermes (1941′de kent oldu), Argun (1967′de kent oldu), Urus-Martan (1990′da kent oldu)’dır.

Çeçenya Moskova zaman dilimindedir. UTC'e göre saat farkı +0300 (MSK)/+0400 (MSD).

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Etnik Gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ethnic
group
1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010
Toplam  % Toplam  % Toplam  % Toplam  % Toplam  % Toplam  % Toplam  % Toplam  %
Çeçenler 293.298 %67,3 360.889 %58 238.331 %39,7 499.962 %54,7 602.223 %60,1 715.306 %66 1.031.647 %93,5 1.206.551 %95,3
Ruslar 103.271 %23,5 213.354 %34,3 296.794 %49,4 327.701 %35,8 307.079 %30,6 269,130 %24,8 40.645 %3,7 24.382 %1,9
Kumuklar 2.217 %0,5 3.575 %0,6 6.865 %0,8 7.808 %0,8 9.591 %0,9 8.883 %0,8 51 12.221
Avarlar 830 %0,2 2.906 %0,5 4.196 %0,5 4.793 0.5% 6.035 %0,6 4.133 %0,4 4.864 %0,4
Nogaylar 162 %0,0 1.302 %0,2 5.503 %0,6 6.079 %0,6 6.885 %0,6 3,572 %0,3 3.444 %0,3
İnguşlar 798 %0,2 4.338 %0,7 3.639  %0,6 14.543 %1,6 20.855 %2,1 25.136 %2,3 2.914 %0,3 1.296 %0,1
Ukraynalılar 11.474 %2,6 8.614 %1,4 11.947 %2 11,608 %1,3 11.334 %1,1 11.884 %1,1 829 %1,1 13.716  %1,1
Ermeniler 5.978 %1,4 8.396 %1,3 12.136 %2 13.948 %1,5 14,438 %1,4 14.666 %1,4 424 %0,0
diğer 18.840 %4,13 18.646 %3 37.550 %6,3 30.057 %3,3 27.621 %2,8 25.800 %2,4 10.639 %1
1 2,515 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group.[3]

Çeçen liderler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçen Sanatçılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]