Teizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Teizm ya da tanrıcılık, tanrı veya tanrıların var olduğu inancıdır.[1] Teizm inanışına göre tanrılar din gönderebilir veya insanların yaşadığı Dünya'ya etki eden olaylara sebep olabilir. Daha kesin tanımıyla Tanrının doğasını ve evrenle Tanrı arasındaki ilişkiyi açıklayan; kişisel, mevcut ve aktif olarak evrenin kuruluş ve yönetiminden sorumlu bir Tanrı betimlemesi içeren bir öğretidir.[2][3][4][5] Bu yaklaşıma göre Tanrı dünya ve insanlar ile sürekli ilişki içerisindedir. Tanrı veya tanrıların Dünya üzerindeki egemenliğine inananlara veya akıllı tasarıma inananlara teist denir.

Terim, Yunanca "Tanrı" anlamına gelen theos kelimesinden türetilmiştir, ilk kez Ralph Cudworth tarafından kullanılmıştır.[6]

Teizm, dini inanışlar başta olmak üzere tüm tanrı inanışlarını kapsayan geniş bir tanımdır. Deizm ise insanlığa müdahalede bulunmayan ve Dünya üzerine bir egemenlik kurmayan tanrı inancını içerir. Esasen deizm de tanrı inanışı içermesinden ötürü teizm tanımında yer almasına rağmen özellikle klasik deist filozofların ve günümüz modern deistlerinin, müdahaleci teistik dinlere karşı verdiği eleştirilerden dolayı deizm bazen teizm kategorisinde değerlendirilmemektedir.

Ayrımlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Monoteizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Monoteizm, sadece tek bir tanrı olduğu inancıdır. Bu inanışa göre tanrının bir ortağı ya da başka bir tanrı yoktur.[7] Bazı modern monoteistik dinler Bahailik, İslam, Hristiyanlık, Yahudilik, Sihizm ve Ekankar'dır.

Politeizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Politeizm, birden fazla tanrı olduğu inancıdır.[8] Antik Mısır dini, Antik Roma dönemindeki dini inanışlar ve belli özellikleriyle Neopaganizm örnek gösterilebilir. Bu inanış antik çağ dönemlerinde oldukça yaygındı, ardından özellikle orta çağ itibariyle tek tanrılı inanışlar daha yüksek sayıda takipçi kitlelere sahip oldu.

Agnostik teizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Agnostik teizm, en az bir yaratıcıya inanan ancak bunun doğruluğunun ile birlikte yanlışlığının da bilinmediğini veya hiçbir zaman bilinemeyeceğini savunan bir felsefi görüştür. Bu düşünce "bilmek" ve "inanmak" kavramlarının arasındaki farka da vurgu yapar. "Bir insanın Tanrı'nın varlığını bilemeyiz demesi ama var olduğuna inanması" manasına gelmektedir.

Panteizm ve Panenteizm[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Panteizm, her şeyi kapsayan içkin bir Tanrı [9] veya evrenin ya da doğanın Tanrı ile aynı olduğu görüşüdür.[10]
  • Panenteizm, panteizmde olduğu gibi evrenin kendisinin Tanrı olduğunu, evrensel panteist görüşten farklı olarak Tanrının evrene aşkın ve mutlak değişmez olduğu görüşüdür.

Bazıları bu iki kavram arasındaki farkı anlamsız bulurken diğerleri önemli bir nokta olarak görebilir. Panteizm veya panenteizm terimleri tek başlarına tektanrıcılık veya çoktanrıcılık ifade etmez. Bir öğreti panenteistik veya panteistik olsa dahi birden fazla Tanrıyı savunuyor ya da tam tersi tek bir Tanrının varlığını savunuyor olabilir.[11][12]

Deizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Deizm, evreni yaratan Tanrının sonradan insanlığa ve evrene müdahalede bulunmadığı inancıdır. Deizm doğaüstü olayları (örneğin kehanetleri, mucizeleri, vahiy, cennet , cehennem vb.) reddeder. Bunun yerine dini inancın insan aklıyla ve doğal dünyaya dair gözlemler üzerine kurulması gerektiğini savunur.

  • Polideizm: Deizmin politeistik formudur veya Politeizm'in deistik formudur. Bu inanışa göre evren birkaç Tanrı'nın kolektif yaratıcılığı sonucu yaratılmıştır. Bu tanrıların her biri evrenin bir parçasını yarattıktan sonra evren ile pratik anlamda ilgilenmeyi bırakmıştır.
  • Pandeizm: Panteizm'in deistik formudur veya Deizm'in panteistik formudur.
  • Panendeizm: Panenteizm'in deistik formudur veya Deizm'in panenteistik formudur.

Tanrılaştırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Tanrılaştırma ya da Apotheosis, dünyasal bir varlığın veya ölümlü bir insanın Tanrı ya da Yarı Tanrı katına yükseltilmesi.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Merriam-Webster Online Dictionary". 2 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2011. 
  2. ^ Perspectives of reality: an introduction to the philosophy of Hinduism - Page 20, Jeaneane D. Fowler - 2002
  3. ^ The Oxford Dictionary of the Christian Church, Second Edition, OUP
  4. ^ The Oxford Dictionary of World Religions (1997).
  5. ^ Encyclopædia Britannica.
  6. ^ Halsey, William (1969). Louis Shores (Ed.). Collier's Encyclopedia. 22 (20 bas.). Crowell-Collier Educational Corporation. ss. 266-7. 
  7. ^ "Monotheism", in Britannica, 15th ed. (1986), 8:266.
  8. ^ "AskOxford: polytheism". 29 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2013. 
  9. ^ Encyclopedia of Philosophy ed. Paul Edwards. New York: Macmillan and Free Press. 1967. ss. 34. 
  10. ^ The New Oxford Dictionary Of English. Oxford: Clarendon Press. 1998. s. 1341. ISBN 0-19-861263-X. 
  11. ^ Panentheism, 17 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 12 Eylül 2013, Panentheism (from Greek πᾶν (pân) "all"; ἐν (en) "in"; and θεός (theós) "God"; "all-in-God") is a belief system which posits that the divine (be it a monotheistic God, polytheistic gods, or an eternal cosmic animating force) interpenetrates every part of nature and timelessly extends beyond it. 
  12. ^ Pantheism and panentheism, 6 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 12 Eylül 2013, Like Pantheism, the belief that the physical universe is joined to a god or gods. However, it also believes that a god or gods are greater than the material universe.