Panteizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Panteizm ya da Tümtanrıcılık, (Doğatanrıcılık ya da Kamutanrıcılık) her şeyi kapsayan içkin bir Tanrı [1] veya evrenin ya da doğanın Tanrı ile aynı olduğu görüşüdür.[2] Panteistler kişisel ya da antropomorfik bir Tanrıya inanmazlar.[3]

Panteizm genellikle monizm ile ilişkili bir kavramdır. Panteizmde, her şey Tanrı'nın bir parçası olarak kabul edilir, Tanrı her şeydir ve her şey Tanrı'dır. Tanrı doğada, nesnelerde, insan dünyasında vardır.

Panteizm 17. yüzyıl filozofu olan Baruch Spinoza çalışmalarına dayalı bir teoloji ve felsefe olarak modern çağda popüler oldu.[4] Monizm Spinoza'nın felsefesinin temel bir parçasıdır. Panteizm terimi ölümünden sonrasına kadar icat edilmemesine rağmen, Spinoza en ünlü savunucusu olarak kabul edilir.[5]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Panteizm, Yunanca pan ("tüm" anlamında) ve theos ("Tanrı" anlamında) köklerinden türetilmiştir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Felsefî bir görüş olarak Panteizm eski Yunan felsefesinde Plotinos (205-270), Rönesans'tan sonra Giordano Bruno (1548-1600) ve Spinoza (1632-1677) tarafından ağırlıklı olarak temsil edilmiştir. Spinoza ağırlıklı Panteizm algılayışına göre, Tanrı her şeydir ve her şey Tanrı'dır. Tanrı-evren-insan ayırımı yoktur, böyle bir ayrım aklın yanılsamasıdır. Tanrıbilimsel olarak; Tanrı, evren ve insan; birdir, aynıdır.

19, yüzyılda panteizm pek çok önde gelen yazar ve filozofun teolojik bakış açısı oldu. Britanyada William Wordsworth ve Samuel Coleridge; Almanyada Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling ve Georg Wilhelm Friedrich Hegel; Birleşik Devletlerde Walt Whitman, Ralph Waldo Emerson ve Henry David Thoreau panteist yaklaşıma sahip kişilerdir.

Dünya Panteizm Hareketi tarafından tercih edilen sarmal görüntülü sembol.

Albert Einstein birçok yazısında panteist eğilimler sergiler, kişisel bir Tanrıya inanmadığını belirten "Ben asla Doğaya bir amaç ya da hedef, ya da insanmerkezci olarak anlaşılabilecek herhangi bir şey yüklemedim." sözü,[6] Spinoza hayranlığını belirttiği yazısı "Evrenin harikulade düzenlenmiş olduğunu ve belli yasalara uygun hareket ettiğini görüyoruz ama bu yasaları sadece bulanık bir şekilde anlayabiliyoruz. Spinoza’nın panteizmine hayranım, ama onun modern düşünceye katkısına çok daha fazla hayranım, çünkü o ruh ve bedeni, iki ayrı şey değil de bir bütünmüş gibi gören ilk filozoftur." [7] ve Tanrıya inanıyor musun sorusuna verdiği cevap "Varolanların düzenli uyumunda kendini gösteren Spinoza’nın Tanrısı’na inanıyorum, insanların kaderiyle ve eylemleriyle ilgilenen bir Tanrı’ya değil." [8]

20. yüzyılın sonlarına doğru panteizm genellikle neopaganizmin benimsediği teolojik yaklaşım olarak ilan edildi [9] ve panteistler panteizm için özel olarak örgütler kurmaya başladı.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakın zamanda Paul D. Feinberg panteizmi sınıflandırmıştır; Göreli monistik, akosmistik, Absolutistik monistik, Immanentistic, Hylozoistic, karşıtlıkların özdeşliği, neoplatonik ya da emanationistic panteizm.[10]

Örgütler[değiştir | kaynağı değiştir]

20. yüzyılın son çeyreğinde iki tane panteist örgüt kuruldu. Tüm çeşitli panteistlere açık olan Evrensel Panteist Derneği 1975 yılında kuruldu.[11] Dünya Panteist Hareketi bir çevreci, yazar ve eski Evrensel Panteist Derneğinin başkan yardımcısı olan Paul Harrison tarafından yönetilmektedir. Dünya Panteist Hareketi panteizmin natüristik sürümünü teşvik amacıyla 1999 yılında kurulmuştur.[12]

Dinlerde panteizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Dinlerde panteizmin kökeni Hint ve yerli Amerikan dinlerine kadar uzanır.[13] Bilinen en eski panteist fikirlerin Hindu dini metinlerinde yer aldığı iddia edilmektedir.[14] İslam'ın Sufizm ve Alevi formları panteist unsurlar içerir. İslam teolojisinde vahdet-i vücud olarak isimlendirilen yaklaşımda dünyadaki bütün varlıklar ve tüm evren Tanrı'nın yansımaları olarak görülür. Vika gibi modern pagan dinleri panteist görüşler içermektedir.[15]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Encyclopedia of Philosophy ed. Paul Edwards. New York: Macmillan and Free Press. 1967. ss. 34. 
  2. ^ The New Oxford Dictionary Of English. Oxford: Clarendon Press. 1998. ss. 1341. ISBN 0-19-861263-X. 
  3. ^ A Companion to Philosophy of Religion edited by Charles Taliaferro, Paul Draper, Philip L. Quinn, p.340 "They deny that God is "totally other" than the world or ontologically distinct from it."
  4. ^ Picton, James Allanson, Pantheism: Its story and significance, Archibald Constable & Co., 1905. online.
  5. ^ Shoham, Schlomo Giora (2010). To Test the Limits of Our Endurance. Cambridge Scholars. ss. 111. ISBN 1443820687. 
  6. ^ Albert Einstein, replying to a letter in 1954 or 1955; from Albert Einstein the Human Side, Helen Dukas and Banesh Hoffman, eds., Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1981, p. 39.
  7. ^ Frankenberry, Nancy K. (2009-08-11). The Faith of Scientists: In Their Own Words. Princeton University Press. p. 153. ISBN 978-0-691-13487-1.
  8. ^ Autobiographical Notes (1949, p.103)
  9. ^ Margot Adler, Drawing Down the Moon, Beacon Press, 1986.
  10. ^ Evangelical Dictionary of Theology, edited by Walter A. Elwell, p. 887
  11. ^ "Home page". Universal Pantheist Society. http://www.pantheist.net/. Erişim tarihi: 8 August 2012. 
  12. ^ World Pantheist Movement. "Naturalism and Religion: can there be a naturalistic & scientific spirituality?". http://www.pantheism.net/natural.htm. Erişim tarihi: 4 September 2012. 
  13. ^ http://www.pantheism.net/paul/history/native-americans.htm
  14. ^ Plumptre, Constance (1879). General sketch of the history of pantheism, Volume 2. London: Samuel Deacon and Co. ss. 3–5, 8, 29. ISBN 9780766155022. 
  15. ^ Carpenter, Dennis D. (1996). "Emergent Nature Spirituality: An Examination of the Major Spiritual Contours of the Contemporary Pagan Worldview". In Lewis, James R.. Magical Religion and Modern Witchcraft. Albany: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-2890-0. p 50