Kaliforniya

Koordinatlar: 37°K 120°B / 37°K 120°B / 37; -120
Vikipedi, özgür ansiklopedi
(California sayfasından yönlendirildi)
Kaliforniya
State of California
Takma ad:
Golden State[1]
Slogan:
Eyaletin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki konumu
Eyaletin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki konumu
Ülke  ABD
Eyalet olmadan önce Meksika'nın çekilişi unorganized territory
ABD'ye katılışı 9 Eylül 1850 (31.)
Başkent Sacramento[1]
En büyük şehir Los Angeles
En büyük metro Büyük Los Angeles
İdare
 • Vali Gavin Newsom (D)
 • Vali vekili Eleni Kounalakis (D)
Yasama organı Genel Kurul
 • Üst meclis Eyalet Senatosu
 • Alt meclis Eyalet Meclisi
Yargı Kaliforniya Yüksek Mahkemesi
ABD senatörleri Dianne Feinstein (D)
Alex Padilla (D)
ABD temsilcileri
  • 42 Demokrat
  • 11 Cumhuriyetçi
(liste)
Yüzölçümü
 • Toplam 423,970 km² (163.690 mil²)
Yüzölçümü sırası 3.
Boyutlar
 • Uzunluk 1,240 km (0,77 mil)
 • Genişlik 400 km (200 mil)
Rakım 880 m (2.880 ft)
En yüksek nokta 4,421 m (14.504 ft)
En alçak nokta −85,0 m (−2.780 ft)
Nüfus
 (2020)
 • Toplam 39,538,223[3]
 • Sıra 1.
 • Yoğunluk 97,9/km² (253,6/mil²)
 • Yoğunluk sırası 11.
 • Ortalama hanehalkı geliri
71,228 $ (2.018)[4]
 • Gelir sıralaması
9.
Demonim Kaliforniyalı
Dil
 • Resmî dil İngilizce
 • Konuşulan dil

Evde konuşulan diller[5]

Zaman dilimi [[UTCPST]] (−08:00)
 • Yaz (YSU) [[UTCPDT]] (−07:00)
USPS abbreviation
CA
Enlem 32°32′ N – 42° N
Boylam 114°8′ W – 124°26′ W
Resmî site
ca.gov

Kaliforniya veya California (İngilizce telaffuz: [kælɪˈfɔɹnjə]  ( dinle), İspanyolca telaffuz: [kaliˈfoɾnja]), Amerika Birleşik Devletleri'nin batısında bir eyalettir.[6] Doğusunda Nevada, güneydoğusunda Arizona, batısında Pasifik Okyanusu, kuzeyinde Oregon ve güneyinde Meksika'nın Baja California eyaleti ile sınırlanan eyalet, Amerika'nın üçüncü büyük ve 39,5 milyonu aşkın nüfusuyla en kalabalık eyaletidir.[6] Aynı zamanda Kuzey Amerika'daki en kalabalık, dünyanın ise 34. en kalabalık yönetim birimidir. Büyük Los Angeles Alanı ve San Francisco Körfez Bölgesi, sırasıyla ABD'nin ikinci ve beşinci en kalabalık metropolitan alanıdır; ilki 18,7 milyondan fazla, ikincisi ise 9,6 milyondan fazla nüfusa sahiptir. Sacramento eyaletin başkentidir, Los Angeles eyaletteki en kalabalık şehirdir ve ülkenin ikinci kalabalık şehridir (New York City'den sonra). Los Angeles İlçesi ülkenin en kalabalık ilçesidir, San Bernardino İlçesi ise ülkenin alan açısından en büyük ilçesidir. Hem şehir hem de ilçe olan San Francisco, New York City'nin beş ilçesinden dördünün arkasında, ülkedeki en yoğun nüfuslu büyük şehir (New York City'den sonra) ve ülkedeki en yoğun nüfuslu beşinci ilçedir.

2019 itibarıyla 3,2 trilyon ABD doları gayri safi eyalet içi hasılasıyla Kaliforniya ekonomisi, dünyada bir alt yönetim birimine ait en büyük ekonomidir. Kaliforniya eğer bağımsız bir ülke olsaydı, 2020 itibarıyla dünyanın en kalabalık 37. ülkesi ve beşinci büyük ekonomisi olurdu. Büyük Los Angeles Alanı ve San Francisco Körfez Bölgesi, New York metropolitan alanından (1,8 trilyon dolar) sonra ülkenin ikinci ve üçüncü en büyük kent ekonomileridir (2020 itibarıyla sırasıyla 1.0 trilyon dolar ve 0.5 trilyon dolar). San Francisco Körfez Bölgesi Kombine İstatistik Alanı, 2018'de büyük birincil istatistik alanları arasında ülkenin kişi başına en yüksek gayri safi yurtiçi hasılasına (106.757 $) sahiptir ve piyasa değeri açısından dünyanın en büyük 10 şirketinden dördüne ev sahipliği yapmaktadır. Dünyanın en zengin 10 insanından dördü de bu eyalette yaşamaktadır.

Şu anda Kaliforniya olan bölge, 16. ve 17. yüzyıllarda bir dizi Avrupalı tarafından keşfedilmeden önce, çeşitli Kızılderili kabilelelerin yaşadığı bir bölgeydi. İspanyol İmparatorluğu daha sonra bölge üzerinde hak iddia etti ve sömürgeleştirdi. 1804'te Yeni İspanya Valiliği kapsamında Alta California eyaletine dahil edildi. Bölge, başarılı bağımsızlık savaşının ardından 1821'de Meksika'nın bir parçası oldu, ancak Meksika-Amerika Savaşı'ndan sonra 1848'de Amerika Birleşik Devletleri'ne devredildi. Alta California'nın batı kısmı daha sonra organize edildi ve 1850 Uzlaşmasının ardından 9 Eylül 1850'de 31. eyalet olarak kabul edildi. Kaliforniya Altına Hücum 1848'de başladı ve diğer ülke ve eyaletlerden büyük ölçekli göçler ile Kaliforniya yerlilerine karşı soykırım gibi çarpıcı sosyal ve demografik değişikliklere yol açtı ve buna eşlik eden bir ekonomik patlama yaşandı.

Eğlence ve spor gibi popüler kültüre yapılan kayda değer katkıların pek çoğunun kökenleri Kaliforniya'ya dayanmaktadır. Eyalet, ayrıca iletişim, bilgi, yenilik, çevrecilik, ekonomi ve siyaset alanlarında kayda değer katkılarda bulunmuştur. Kaliforniya, küresel eğlence üzerinde derin bir etkisi olan, dünyanın en eski ve en büyük film endüstrisi olan Hollywood'un evidir. Kaliforniya ayrıca hippi karşı kültürünün, plaj ve araba kültürünün ve kişisel bilgisayarın çıkış yeri olarak kabul edilir. San Francisco Körfez Bölgesi ve Büyük Los Angeles Bölgesi, sırasıyla küresel teknoloji ve eğlence endüstrilerinin merkezleri olarak görülmektedir. Kaliforniya'nın ekonomisi çok çeşitlidir: eyaletin ekonomisinin %58'i finans, hükûmet, emlak hizmetleri, teknoloji ve profesyonel, bilimsel ve teknik iş hizmetlerine dayanmaktadır. Ekonominin yalnızca %1,5'ini oluşturmasına rağmen Kaliforniya'nın tarım endüstrisi, herhangi bir ABD eyaletinin en yüksek çıktısına sahiptir. Kaliforniya limanları, çoğu Pasifik Kıyıları uluslararası ticaretinden kaynaklanan tüm ABD ithalatının yaklaşık üçte birini işler.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

İspanyollar Baja California Yarımadası (çev.'Aşağı Kaliforniya') ve Alta California'yı (çev.'Yukarı Kaliforniya') kapsayan bölgeye Las Californias (çev.'Kaliforniyalar', İngilizce: The Californias) adını vermiştir. California isminin İngilizceye İspanyolca aynı kelimeden geçtiği düşünülür. ABD'de eyaletten bahsetmek için kısaca CA, Cal, Cali, Calif, Califas, veya US-CA kullanılır.

California adı en eski kopyası 1510'a tarihlenen, Garci Rodríguez de Montalvo tarafından yazılmış İspanyolca roman Las sergas de Esplandián'da geçmektedir.[7] Roman, şövalye edebiyatının popüler serilerinden biri olarak tanımlanmış ve Amadís de Gaula eseri ile başlayan serinin 5. bölümünü oluşturmaktadır.[8][9][10] Hikâyede Kraliçe Califia, altın ve inci yönünden zengin, üzerinde Amazonlar gibi yaşayan ve altından zırhlar giyen güzel siyahî kadınların yanı sıra griffon ve diğer mitik canlıların da yer aldığı California adlı ücra bir adayı yönetmektedir.[7][11][12] Olay örgüsünde Califia'nın Müslüman kuvvetlerin yanında savaşması, kraliçeye yazar tarafından konmuş ismin halife (İspanyolca: califa; Arapça: خَلِيفَة, ḵalīfa) unvanından türetilmiş olabileceğine işaret etmektedir.[7][13] Bu eser, 1910'lardan beri California etimolojisini açıklamak için kullanılan ana teoridir.

11. yüzyılda yazıya geçirilmiş Frank Krallığı'nı konu alan Eski Fransızca eser Roland Destanı'nda yer alan Califerne kelimesi, bazı akademisyenlerin Montalvo'nun eserindeki ismin nihaî kaynağı olabileceğine dair teoriler öne sürmesine sebebiyet vermiştir. Yerin konumu tarif edilmemiş olmakla birlikte eserde Sarazenlerden bahsedildiği için bu ismin de "halife" kökünde geldiği öne sürülmüştür.[14] Buna ek olarak eyaletin isminin Eski İspanyolca yazılı örneği bulunmayan ve sıcak fırın anlamına gelecek *Calit Fornay (Latince: Calida Fornax) kelimesinden türetilmiş olabileceği iddia edilmiştir.[15] Sicilya'daki Californo and Calafornina ile İspanya'daki Calahorra yerleşkeleri ortaya konmuş diğer köken önerileridir.[16]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaliforniya'ya gelen ilk Avrupalı; 1542 yılında Portekizli João Rodrigues Cabrilho olmuştur. Ancak Kaliforniya'nın tüm koylarını gezip; sahip olduğunu öne süren ise ünlü İngiliz korsan Francis Drake olmuştur (1579).

İleriki yüzyılda fazla ilgi çekemeyen Kaliforniya'ya 1700'lü yıllarda İspanya yerleşmiş ve Meksika'nın bir parçası olmuştur. Ancak kısa bir süre sonra terk edilmiştir.

1846 yılındaki Meksika-Amerika Savaşı sonucunda Kaliforniya Cumhuriyeti kurulmuş; kısa bir süre sonra da Amerika Birleşik Devletleri ile birleşme müzakereleri başlamıştır.

1848'de altın yataklarının keşfi ile çok büyük bir göçe sebep olmuş (hatta bu yüzden eyaletin lakabı "Altın eyalet"tir [İngilizce: Golden State]); 1850 yılında da Amerika Birleşik Devletleri birliğine girmiştir.

Amerikan İç Savaşı sırasında da; savaşı kazanan Kuzey İttifakı ile ortak olmuştur.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaliforniya'nın fizikî haritası

Eyaletin coğrafyası, batıda metropol alanların yoğunlaştığı Pasifik Okyanusu kıyısından, doğuda Sierra Nevada dağlarına ve kuzeybatıda sekoya ve Douglas köknar ormanlarından güneydoğuda Mojave Çölü'ne kadar büyük çeşitlilik göstermektedir. Büyük bir tarım alanı olan Central Valley, eyaletin merkezine hakimdir. Eyaletin kuzeyinde Pasifik yağmur ormanları adı verilen, Alaska kıyılarından Kaliforniya'nın kuzey kıyılarına kadar uzanan ılıman yağmur ormanları yer alır.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaliforniya kıyıları ile eyaletin kuzeydoğusu ılık Akdeniz iklimi (Csb) etkisi altındadır. Kıyıdan uzaklaştıkça, özellikle de Central Valley bölgesinde iklim sıcak Akdeniz (Csa) veya yarı kurak iklimlerine (BSk ve BSh) dönmektedir. Eyaletin güneydoğusunda çöl iklimi (BWh ve BWk) hakimdir. Eyaletin dağlık bölgelerinde ve bu bölgelerinden etrafında tundra (ET), subarktik iklim (Dsc) ve karasal iklim (Dsb) gibi çeşitli dağ iklimleri görülür. Dünyadaki ölçülmüş en yüksek sıcaklık 1913'te 56.7 °C ile Death Valley'de tespit edilmiştir. ABD'deki büyük metropol alanlar içerisinde Los Angeles ve San Fransisco, okyanus kıyısında olmaları nedeniyle yaz sıcaklığı açısından ülkedeki en serin büyük kentleri oluşturmaktadır.

Ölüm Vadisi Ulusal Parkı'ndan görünüm, Kaliforniya

Eyaletteki dağlar yağmur gölgesi oluşturduğundan ötürü Güneydoğu Kaliforniya ile komşu eyalet Arizona'nın güneybatısında çöller hakimdir. Kaliforniya, Kuzey Amerika kıtasının tamamındaki en büyük su tüketicisidir. Zamanla, kuraklık ve orman yangınlarının sıklığının artması ve bu olayların daha az mevsimsel hale gelerek yıl boyunca yaşanmaya başlamaları Kaliforniya'nın su güvenliğini zorlamaktadır.

Kaliforniya'nın çeşitli yerleşkelerinde yaz ve kış günlük sıcak ortalamaları ile yıllık yağış miktarı[17]
Konum Ağustos
(günlük en yüksek/en düşük, °C)
Ocak
(günlük en yüksek/en düşük, °C)
Yıllık yağış
(mm)
Los Angeles 29/18 20/8 377
Los Angeles Havalimanı 23/18 18/9 326
San Diego 24/19 18/9 262
San Jose 27/14 14/5 401
San Francisco 20/12 14/8 538
Fresno 34/19 12/3 292
Sacramento 33/14 12/3 469
Oakland 23/14 14/7 588
Bakersfield 36/21 13/3 165
Riverside 35/18 19/4 260
Eureka 16/11 12/5 960
Death Valley 46/30 19/4 60
Mammoth Lakes 25/7 4/−9 583

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

2021'de Kaliforniya ekonomisinin diğer ülkeler ile karşılaştırılması

1849 yılında altın yataklarının keşfedilmesi üzerine, nüfusu on binin altındayken günümüzde Amerika kıtasının en büyük ekonomi merkezi konumuna gelen Kaliforniya; Amerika Birleşik Devletleri'nin de en büyük ekonomik gücünü temsil eder. Kaliforniya eğer bir ülke olsaydı, (2018 (2018) itibarıyla) dünyanın en büyük 5. ekonomisine sahip olurdu (ABD'nin geri kalanı, Çin, Japonya ve Almanya'dan sonra). Kişi başına düşen GSEİH'i $85.460'dur ve ABD'de bu hususta 5. sırada yer alır. Eyaletin toplam GSEİH'i (2019 (2019) itibarıyla) $3,2 trilyondur.[18] Eyaletin ekonomisi Afrika'nın ve Avustralya'nınkinden daha büyük olup, neredeyse Güney Amerika'nın toplam GSYİH'ine eşittir.[19]

Eyaletteki en büyük 5 işveren sektör arasında sırasıyla ticaret, taşımacılık ve ilişkili hizmetler; devlet kurumları; profesyonel ve iş hayatı ile ilgili hizmetler; eğitim ve sağlık hizmetleri; ve eğlence ve otelciliğe yönelik hizmetler yer alır. Ekonomik çıktı açısından finans; ticaret ve taşımacılık; eğitim ve sağlık; devlet kurumları ve üretim en büyük sektörlerdir.[20] İşsizlik oranı (Ekim 2021 (2021-10) itibarıyla) %7,3'tür.[21] 2019 yılında eyaletteki yaklaşık 13,4 milyon hane içerisinde 1,147,251 adedinin; yani toplam hanelerin yaklaşık %8,5'inin milyoner olduğu tespit edilmiştir.[22]

Emlak piyasasının yerleşim yerlerinde en ucuz olduğu yer Central Valley bölgesidir. En pahalı emlak fiyatları büyük bölgeler bazında San Francisco Körfezi'nde görülür. Beverly Hills, Rolling Hills, Hidden Hills, Malibu ve Bel Air gibi semtler ABD'nin en zengin semtlerinden bazılarıdır.[kaynak belirtilmeli]

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaliforniya vatandaşları başkanlık seçimlerinde oylarını ağırlıklı olarak Demokrat Parti adaylarına kullansalar da, 2003 ile 2011 yılları arasında eyalet valisi olarak Cumhuriyetçi Parti üyesi film yıldızı ve dünya vücut geliştirme şampiyonu Arnold Schwarzenegger'ı seçilmiştir. 7 Ocak 2019 itibariylan eyalet valisi Gavin Newsom'dır.

Yapılan son kanun seçimlerinde; Schwarzenegger'ın itfaiyeciler, polisler, öğretmenler, doktorlar ve yargıçları kapsayan kanunları, seçimlerde önerdiği 4 önergenin halk tarafından kabul edilmemesiyle reddedilmiştir. Schwarzenegger'ın soykırıma uğramış Kızılderililer hakkında aldığı ekonomik kanunlar iptal edilmeye çalışılmaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Amerikan vatandaşlarına nazaran çok daha modern ve eğitimli bir profil çizen Kaliforniya'da; nüfusun çoğunluğu Irak Savaşı'na ve eski başkan George W. Bush'un politik kararlarına karşı; Kyoto Protokolü'nün imzalanması taraftarıdır.

Kaliforniya, Massachusetts'in ardından kürtajı ve eşcinsel evlilikleri yasalaştıran ikinci eyalettir. Eyalet 1996'da tıbbi esrar, 2016'da ise rekreasyon amaçlı esrar tüketimini yasallaştırmıştır.

Kaliforniya'daki kontluklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Popüler kültürde Kaliforniya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaliforniya; sinemanın kalbini Hollywood'da, internet'in kalbini Silikon Vadisi'nde; müzik, eğlence ve televizyonun kalbini de Los Angeles'ta taşımaktadır. Her ne kadar günümüzde masrafları daha makul olduğu için filmler başka ülkelere çekimler için taşınsa da; son 30 yıldır klasikleşen bir eyalet deyişine göre "Dünyanın duyduğu ve izlediği çoğu şey Kaliforniya'da üretilir."

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "California". www.americaslibrary.gov. 5 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2020. 
  2. ^ "Chapter 2 of Division 2 of Title 1 of the California Government Code". California Office of Legislative Counsel. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2019. 
  3. ^ "Population, Population Change, and Estimated Components of Population Change: April 1, 2010 to July 1, 2020 (NST-EST2020-alldata)". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Nüfus Sayım Bürosu. 22 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2021. 
  4. ^ "Median Annual Household Income". The US Census Bureau. 28 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2020. 
  5. ^ "Languages in California (State)". Statistical Atlas. 15 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2018. 
  6. ^ a b Nijman, Jan (2020). Geography: Realms, Regions, and Concepts (20. bas.). Wiley. ISBN 978-1119607410. 
  7. ^ a b c Gudde, Erwin G.; Bright, William (2010) [2004]. California Place Names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names. University of California Press. ss. 59-60. ISBN 978-0-520-26619-3. 27 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2022. 
  8. ^ Lavender, David (1987). California: Land of New Beginnings. University of Nebraska Press. s. 27. ISBN 978-0-8032-7924-7. OCLC 15315566. 
  9. ^ Harper, Douglas, (Ed.) (24 Haziran 1957). "Online Etymology Dictionary". 14 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2010. 
  10. ^ "What bizarre error gave California its name?". Everything After Z by Dictionary.com. 27 Aralık 2010. 21 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2018. 
  11. ^ Putnam, Ruth (1917). "Appendix A: Etymology of the Word 'California': Surmises and Usage". Priestley, Herbert Ingram (Ed.). California: The name. Berkeley: University of California. ss. 356-361. 
  12. ^ Vogeley, Nancy (20 Nisan 2001). "How Chivalry Formed the Myth of California". Modern Language Quarterly. 62 (2): 165-188. doi:10.1215/00267929-62-2-165. 
  13. ^ Forsyth, Mark (2011). The Etymologicon: A Circular Stroll Through the Hidden Connections of the English Language. New York: Penguin Group/Berkley Books. s. 223. ISBN 978-0-425-26079-1. 
  14. ^ Polk 1995, s. 130.
  15. ^ "CALIFORNIA". Diccionario Etimológico (İspanyolca). 25 Ağustos 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  16. ^ Bates, Christopher G. (8 Nisan 2015). The Early Republic and Antebellum America: An Encyclopedia of Social, Political, Cultural, and Economic History (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-317-45740-4. 26 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2022. 
  17. ^ "California climate averages". Weatherbase. 31 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ocak 2018. 
  18. ^ "GDP by State—U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA)" (PDF). Bea.gov. 7 Nisan 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  19. ^ "GDP, current prices". World Economic Outlook. International Monetary Fund. October 2019. 25 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2020. 
  20. ^ "2011 CalFacts". Lao.ca.gov. 19 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2011. 
  21. ^ "California Economy at a Glance". bls.gov. 21 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2021. 
  22. ^ "Millionaires in America 2020: All 50 States Ranked". Kiplinger (İngilizce). 28 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2021.