Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ekonomisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Sovyetler Birliği ekonomisi
1932 yılında tamamlanan DneproGES hidroelektrik santrali Sovyetler Birliği'nin ekonomik simgelerinden biridir.
Derece 3. (Nominal) / 2. (SAGP) (1989 tah.)[1] (1991 ekonomik ve siyasi çöküş)[2]
Para birimi Sovyet rublesi (SUR)[3]
Mali yıl 1 Ocak - 31 Aralık (takvim yılı)[3]
Ticaret organizasyonları Comecon, ESCAP ve diğer[3]
İstatistikler
GSYİH 820 milyar $ (1977) (Nominal; 2.)
1.212 trilyon $ (1980) (Nominal; 2.)
1.57 trilyon $ (1982) (Nominal; 2.)
2.2 trilyon $ (1985) (Nominal; 2.)
2.6595 trilyon $ (1989 tah.) (SAGP; 2.)[1]
Kişi başı GSYİH 5,800 $ (1982 tah.) (Nominal; 32.)
9,130 $ (1991 tah.) (SAGP; 33.)[4]
Sektörel GSYİH dağılımı tarım: (% 1-2, 1991), endüstri: (% -2.4, 1991) (1991 tah.)[3]
Enflasyon (TÜFE) % 14 (43.) (1991)[5]
Gini katsayısı Düşük
İşgücü 152.3 milyon (3.) (1989 tah.)[6]
Sektörel işgücü dağılımı % 80 endüstri ve diğer tarım dışı sektörler; % 20 tarım; kalifiye işgücü sıkıntısı (1989 tah.)[3]
İşsizlik % 1-2[3]
Ana endüstriler petrol, çelik, motorlu taşıtlar, havacılık ve uzay, telekomünikasyon, kimyasallar, ağır sanayiiler, elektronik, gıda işleme, ahşap, madencilik ve askeri teçhizatlar (1989 tah.)[3]
Harici
İhracat $110.7 milyar (9.) (1989 tah.)[7]
İhraç malları petrol ve petrol ürünleri, doğalgaz, metaller, kereste, tarım ürünleri ve çeşitli imal edilmiş mallar (1989 tah.)[3]
Ana ihracat ortakları Flag of Comecon.svg Doğu Bloku % 49
Avrupa Birliği Avrupa Topluluğu % 14
 Küba % 5
Amerika Birleşik Devletleri ABD
 Afganistan (1988)[3]
İthalat 114.7 milyar $ (10.) (1989 tah.)[8]
İthalat malları tahıl ve diğer tarım ürünleri, makine ve ekipmanlar, çelik ürünleri (geniş çaplı borular dahil), tüketim ürünleri[3]
Ana ithalat ortakları Flag of Comecon.svg Doğu Bloku % 54
Avrupa Birliği Avrupa Topluluğu % 11
 Küba
 Çin Halk Cumhuriyeti
Amerika Birleşik Devletleri ABD (1988 tah.)[3]
Gayrisafi dış borç 55 milyar $ (11.) (1989 tah.)[9] 27.3 milyar $ (1988 tah.)[10]
Kamu maliyesi
Gelirler 422 milyar $ (5.) (1990 tah.)[11]
Giderler 510 milyar $ (1989 tah.)[3]
53 milyon $ (2., sermaye artırımı) (1991 tah.)[12]
Ekonomik yardım 147.6 milyar $ (1954-88)[3]
Diğer bir bilgi verilmemiş, değerlerin tümü ABD Doları ile ifade edilmiştir.

Sovyetler Birliği ekonomisi, Sovyetler Birliği'nin ekonomik yapısını tanımlar. Merkezi sosyalist planlamaya dayalı bir ekonomiye sahip olan SSCB'nin ekonomik temelini üretim araçlarının sosyalist mülkiyeti oluşturur. Tüm üretimin kamusal mülkiyette olduğu sistemde yatırımlar da merkezi planlama uyarınca devlet tarafından yapılırdı. İşsizlik ve enflasyon olmayan bu ekonomik sistemin[13] özellikle son yirmi yıllık döneminde yolsuzluk ve durgunluk yaşandığına dair eleştiriler bulunmaktadır.

Tarım[değiştir | kaynağı değiştir]

Sovyetler Birliği'nde tahıl üretimini arttırma amaçlı uygulanmış 7 yıllık planla ilgili bir posta pulu.

SSCB'de tarım önemli etkinlik alanlarından birini oluşturur. Etkin nüfusun %15'lik bir bölümünün çalıştığı tarımda ana işletme biçimleri kolhozlar ve savhozlardır. 1981'de 1/3,3 milyon hektar toprağı işleyen 25.900 kolhoz ve 327,5 milyon hektar toprağı işleyen 21.600 sovhoz vardır. Tarım yapılan toprakların %60'ının riskli topraklarda yer alması, tarım üretiminde öngörülen hedeflere ulaşılamamasına yol açmaktadır. Tarım alanlarının önemli bir bölümü buğday ekimine ayrılmaktadır.[13] Tarım Üretimi

Adı Üretilen Miktar(ton) Yılı Adı Üretilen Miktar(ton) Yılı
Buğday 83 milyon 1982 Patates 83 milyon 1982
Çavdar 12,5 milyon 1982 Şeker pancarı 71 milyon 1982
Arpa 55 milyon 1982 Pirinç 2,5 milyon 1983
Yulaf 14 milyon 1983 Darı 2 milyon 1983
Mısır 16 milyon 1982 Çay 0,1 milyon 1983

[13] Sebze ve meyve üterimini de özellikle iklimin elverdiği bölgelerde yoğun biçimde yapılır.

Hayvancılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarımsal etkinlik içinde önemli bir yer tutan hayvancılık alanında kolhoz ve sovhozların yanı sıra buralarda çalışanların sahip oldukları bireysel topraklarda yapılan üretim de önem taşır. Nitekim sığır üretiminin %43,2’si kolhozlarda, %35,8’i sovhozlarda, %21’i özel bahçelerde; domuz üretiminin %43,2’si kolhozlarda, %34,5 sovhozlarda, %22,3’ü özel bahçelerde; koyun üretiminin %36’sı kolhozlarda, %46’sı sovhozlarda, %17,5’u özel bahçelerde gerçekleştirilir.[13]

Balıkçılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Balıkçılıkta dünyada 2. sırada yer alan SSCB’de bu alanda 400’ü aşkın kolhoz etkinlik göstermekteydi. Dünyadaki balıkçılık tekniklerinin %22’sine sahip olan SSCB’de 600 balık işleme tesisi olan gemi ve balık taşıma gemisi vardı. 260’a yakın bilimsel araştırma gemisi bu alanda etkinlik göstermekteydi. Tutulan balık miktarı 1981’de 9,412 milyon ton dolayındaydı.[13]

Ormancılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke yüzölçümünün %40’a yakın bölümünü kaplayan ormanlar da 1984’de 280 milyon metreküplük üretimde dünya kereste üretiminde SSCB’nin birinci sırada yeralmasını sağladı.[13]

Madencilik[değiştir | kaynağı değiştir]

SSCB dünyanın en zengin yeraltı kaynaklarına sahip ve en büyük maden üreticisi ülkesiydi. Taşkömürü, turba, petrol, doğalgaz, demir cevheri,çinko, nikel ve boksit rezervleri bakımından dünyada birinci ya da ilk birkaç ülke arasında yer alır. En büyük petrol yatakları Volga ile Ural arasında, Kafkasya’da(Bakü, Groznyj) Batı Kazakistan’da (Emba) ve Sahlin adasında yer alır. Doğalgaz yatakları ise, Kuzey Kafkasya’da (Stavropol), Ukrayna’da (Şebelinsk), Özbekistan’da (Gazli) ve Volga bölgesinde yoğunlaşır. En önemli taş kömürü havzaları Donbas, Kuzbas, Kansk-Açinsk, Karaganga, İrkutsk, Peçora ve Güney Yakutistan’dır. Demir cevheri yatakları, Kursk bölgesinde, Krivoy-Rog havzası’nda, Urallar’da, Kazakistan’da ve Sibirya’da yoğunlaşır. Manganez Cevheri yatakları, Gürcistan’da (Çiatursk) ve Ukrayna’da (Nikopolsk); Güney Urallar’da ve Batı Kazakistan’da; titan, Urallar, Ukrayna ve Sibirya’da; bakır, Kazakistan’da, Urallar’da ve Transbaykal’da; kurşun ve çinko, Kazakistan’da; nikel, Kola Yarımadası’nda, Sibirya’da Norilsk bölgesinde ve Urallar’da; Kobalt Tuva’da; Kalay, Transbaykal’da ve Uzakdoğu’da bulunur; elmas, Yakutistan’da çıkartılır.[13]

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

1930'larda bir çelik fabrikası, Magnitogorsk
Lada Niva

Ağır sanayi temeline dayalı Sovyet sanayisi, ülke çapında yer altı kaynaklarına bağlı olarak gelişti. Bellibaşlı metalürji tesisleri, Donbas-Kriyov-Rog, Ural-Kuzbas, Ural Karaganda kombinalarıdır. Moskova, Leningrad ve Kriyov-Rog’da demiryolu malzemesi, otomobil, tekstil makinaları ve silah fabrikaları; Volga Vadisi’nde(Gorki, Kazan, Saratov ve Volgograd) otomobil, traktör, tarım makinaları işletmeleri; Urallar’da (Nijni-Tagil, Sverdlovsk, Çelihabinsk) silah, otomobil, işmakinları fabrikaları; Türkistan’da(Taşkent) tarım makinaları işletmeleri; Sibirya’da (Novosibirsk, İrkutsk, Kuzbas) işmakinaları, tarım ve demiryolu araçları fabrikaları metakürjiye bağlı imalat sanayisini oluşturur. Makina yapımında ABD’den sonra 2. sırada yeralan SSCB, 1975’de 232.000 dolayında takım tezgahı üretmekteydi. 1982’de üretilen türbinlerin toplam gücü 17.300.000 kw’dı. ABD’den sonra dünya üretiminde kimya sanayisi alanında 2. sırada yeralan SSCB, bu dalda birçok ürün bakımında en önde bulunmaktadır.

Hafif sanayi çerçevesinde 1984’de 11,8 milyar m2 tekstil ürünü, 1982’de 730 milyon çift ayakkabı, 1984’de 118.000 biçerdöver, 1,2 milyon motosiklet, 5,5 milyon bisiklet ve motorlu bisiklet 4,4 milyon fotoğraf makinası, 70 milyon saat, 9,4 milyon radyo ve pikap, 9 milyon TV, 4,5 milyon çamaşır makinası, 5,7 milyon buzdolabı üretildi. Son yıllatında SSCB petrol, dökme demir, yapay gübre, çimento, traktör, biçerdöver, dizel ve elektrikli lokomotif, yünlü kumaş ve deri ayakkabı üretiminde dünyada birinci sıradaydı. Son yıllarında dünya sanayi üretiminin %20’si SSCB’de üretilmekteydi.[13]

SSCB ve ABD ekonomilerinin bir karşılaştırması(1989)
CIA The World Factbook, 1990 verilerine göre [10]
SSCB ABD
GSYİH (PPP) (1989 - milyon $) 2,659,500 5,233,300
Nüfus (Temmuz 1990) 290,938,469 250,410,000
Kişi Başına GSYİH(PPP) ($) 9,211 21,082
İşgücü (1989) 152,300,000 125,557,000

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b GDP – Million 1990. CIA Factbook. 1991. http://www.theodora.com/wfb/1990/rankings/gdp_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  2. ^ GDP – Million 1991. CIA Factbook. 1992. KayLee. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/gdp_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m Soviet Union Economy 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_economy.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  4. ^ GDP Per Capita 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/gdp_per_capita_0.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  5. ^ Inflation Rate % 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/inflation_rate_pct_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  6. ^ Labor Force 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/labor_force_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  7. ^ Exports Million 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/exports_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  8. ^ Imports Million 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/imports_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  9. ^ "Budget External Debt Million 1991". CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/budget_expenditures_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  10. ^ a b "1990 CIA World Factbook". Central Intelligence Agency. http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt. Erişim tarihi: 23 July 2010. 
  11. ^ Budget Revenues Million Million 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/budget_revenues_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  12. ^ Budget Expenditures Million 1991. CIA Factbook. 1992. http://www.theodora.com/wfb/1991/rankings/budget_expenditures_million_1.html. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  13. ^ a b c d e f g h Büyük Ansiklopedi, Milliyet, 1990. Cilt 13. Sayfa 5015-5016.