Patates

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Patates
Patates
Potato flowers.jpg
Bilimsel sınıflandırma
Âlem: Plantae
Klad Angiosperms (Kapalı tohumlular)
Klad Eudicots (İki çenekliler)
Klad Core eudicots
Klad Rosids
Klad Eurosids I
Takım: Solanales
Familya: Solanaceae (Patlıcangiller)
Cins: Solanum
Tür: S. tuberosum
İkili adlandırma
Solanum tuberosum
L.

Patates (Solanum tuberosum), patlıcangiller (Solanaceae) familyasından yumruları yenen otsu bitki türüdür. Patates sözcüğü Amerika yerlilerinin dilinden İspanyolca aracılığıyle çeşitli Avrupa dillerine geçmiş, Türkçeye İtalyanca ve Yunancadan girmiştir.[1] Kıbrıs ağzında patatese badadez denilmektedir.[2] Boyu 70–80 cm’ye varan, beyazımsı-pembemsi çiçekler açan, yumruları hariç zehirli köklü bir bitkidir. Patatesi diğer sebzelerden ayıran en büyük özelliği tohum ile üreme yerine Vejetatif üreme yapmasıdır. Yani patates ile geri dönüşüm kullanılarak elde edilmesidir. Örneğin: bir patates parçasını toprağın altına koyduğunuzda bu önce kendiliğinden patates bitkisi olur sonra patatesler toprağın altında çoğalırlar.

Bitkinin toprak altında kalan yumruları “patates” olarak bilinir. Bu yumrular nişasta bakımından zengin olduğundan önemli bir besin maddesidir. Patateste nişastadan başka belli bir oranda protein de bulunur; nişasta %20, protein %2'dir. Besin değeri 90 kaloridir. Bitkinin toprak üst kısımlarında zehirli alkaloidler bulunmasına karşılık yumruları zehirli değildir. Ancak çimlenmiş patateslerde de bu alkoloitler teşekkül ettiğinden zehirlenmelere sebebiyet vermektedir. Patates yumrularında bulunan nişasta taneleri yumurta veya armut şeklinde olup, 70-100 mikron büyüklüğünde tanelerden ibarettir. Patates dış kabuk rengine göre sarı ile kırmızı, etine göre beyaz ve sarı olarak ayrılır. Patates tohumuna milva denir. Özellikle Nevşehir Niğde illerinde yetiştiriciliği yapılır.

Kullanıldığı yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şeker hastalarına faydalıdır. Susuzluğu giderir. Mide ve onikiparmak bağırsağı ülserinde yararlıdır. Karaciğer şişliğini de giderir. Bağırsak solucanlarının düşürülmesine yardımcı olur. Damar şişliğinde faydalıdır. Sert bir şey yutulduğu zaman yabancı maddenin vücuda zarar vermeden çıkartılmasını sağlar. Patates yemek basur memesi, yanık ve çıbanların ağrılarını geçirir. Ana vatanı Amerika'dır.

Patates türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Patateslerin değişik türleri bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şu şekilde sıralanabilir: Granula, Esmeralda, Selma, Elizabeth, Jigglypuff vb. Almanya'da patatesler, market ya da pazarda satışa sunulurken cinsi ve özellikleri etikette belirtilir. Ayrıca en lezzetli olan bu iki tiptir. Bir tanesinin iç kısmı parlaktır ve hoş bir koku ve tada sahiptir, ayrıca, dağılmadan ve çabuk pişer.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde çağdaş botanistler patatesin anavatanının Güney Amerika olduğu konusunda uzlaşmışlardır. Öyle ki patates And dağları'nda yabani türler olarak belirmiş ve buradan Kolombiya ve Venezuela'ya oradan da Şili ve kuzey Arjantin'e gelmiştir. En sonunda tüm türler Peru'da ekilmeye başlamıştır. Patates ekimine dair günümüzdeki tek kanıt yaklaşık 7.000 - 10.000 yıl önce Peru'da gerçekleşmiş olmasıdır.[3]

Patatesi Avrupa'ya ilk kez İspanyalı bir fatih olan Pedro Cieza de León getirmiştir. İsmini Quechua dilinden alan patates, aynı yıllarda İspanya'da ekilmeye başlandı.

Patatesin ekimi 1540'larda Fransa'da başladı. Patatesi 1590'da ilk olarak botanik literatürüne geçiren İsviçreli botanist Gaspard Bauhin'dir.

Üretim[değiştir | kaynağı değiştir]

Patates üretimi – 2018
Ülke Üretim (milyon ton)
 Çin 98.3
 Hindistan 48.5
 Rusya 22.5
 Ukrayna 22.5
 ABD 20.6
World 368.2
Kaynak: Birleşmiş Milletler’in FAOSTAT[4]
Patates üretimi (2018)[5]
2008 yılında küresel patates üretimi

2018'de dünya patates üretimi 368 milyon ton idi ve bu toplamın %27'si ile Çin liderdi (tablo). Diğer büyük üreticiler Hindistan, Rusya, Ukrayna ve ABD idi. Kişi başına üretimin hala dünyada en yüksek olduğu Avrupa'da (özellikle kuzey ve doğu Avrupa'da) önemli bir mahsul olmaya devam ediyor, ancak son birkaç on yılda en hızlı genişleme güney ve doğu Asya'da gerçekleşti.[4][6]

Beslenme[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı'na göre, tipik bir çiğ patates %79 su, %17 karbonhidrat (%88 nişasta), %2 protein ve ihmal edilebilir yağ içerir.

100-gram (3 12-ounce) da, çiğ patates 322 kilojoule (77 kilokalori) besin enerjisi sağlar ve çok miktarda başka vitamin veya mineral içermeyen zengin B6 vitamini ve C vitamini (Günlük Değer'in sırasıyla %23 ve %24'ü) kaynağıdır.

Patates nadiren çiğ yenir çünkü çiğ patates nişastası insanlar tarafından zayıf şekilde sindirilir.[7]

Patates pişirildiğinde, diğer besin maddelerinin miktarında çok az önemli değişiklik olurken, B6 vitamini ve C vitamini içeriği önemli ölçüde azalır.[8]

Patates genellikle yüksek glisemik indeks (GI)’ li olarak sınıflandırılır ve bu nedenle sıklıkla düşük GI diyeti izlemeye çalışan bireylerin diyetlerinden çıkarılır.

Patatesin GI değeri, çeşidine, yetiştirme koşullarına ve depolamaya, hazırlama yöntemlerine (pişirme yöntemine göre, sıcak veya soğuk yenmesine, püre halinde mi yoksa küp şeklinde mi yoksa bütün olarak mı tüketildiğine) ve beraberinde tüketilen gıdalara (özellikle çeşitli çok yağlı veya çok proteinli sosların eklenmesi) göre değişir.[9] Yeniden ısıtılmış veya önceden pişirilmiş ve soğutulmuş patateslerin tüketilmesi, dirençli nişasta oluşumu nedeniyle daha düşük bir GI etkisi sağlayabilir.[9]

Birleşik Krallık'ta patatesler Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) tarafından önerilen günlük beş porsiyon meyve ve sebze, 5 Günde bir program olarak kabul edilmemektedir.[10]

Diğer temel gıdalarla karşılaştırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu tablo, temel gıda maddelerinin yanı sıra patateslerin besin içeriğini gösterir; her biri, temel gıda maddeleri olmasına rağmen, farklı su içeriklerini hesaba katmak için kuru ağırlık bazında kendi ham durumunda ölçülür. Gıdalar genellikle çiğ olarak yenmez ve genellikle yemekten önce filizlenir veya pişirilir. Filizlenmiş ve pişirilmiş halde, bu tahılların (veya diğer gıdaların) her birinin nispi besleyici ve anti-besinsel içerikleri bu tablodaki değerlerden farklı olabilir. Her besin maddesi (her sıra), kuru 100 gramlık bir porsiyonda en fazla miktarda temel gıdayı göstermek için vurgulanan en yüksek sayıya sahiptir. Şablon:Temel temel gıdaların karşılaştırılması

Zehirlilik[değiştir | kaynağı değiştir]

'Early Rose' filizli çeşidi tohum yumrularıyla

Patatesler, glikoalkaloidler olarak bilinen toksik bileşikleri içerir ve bunların en yaygın olanları solanin ve kakonin'dir. Solanin, ölümcül itüzümü (Atropa belladonna), henbane (Hyoscyamus niger)’in yanısıra tütün (Nicotiana spp.) ve ayrıca patlıcan ve domates gibi diğer gıda bitkilerini içeren aynı Solanaceae familyasında bulunur. Patates bitkisini yırtıcılarından koruyan bu bileşikler genellikle (yumruların aksine) yapraklarında, çiçeklerinde, filizlerinde ve meyvelerinde yoğunlaşır.[11] Birkaç çalışmanın özetinde, glikoalkaloid içeriği çiçeklerde ve filizlerde en yüksek ve yumru etinde en düşüktü. (Glikoalkaloid içeriği, en yüksekten en düşüğe şöyle sıralanır: çiçekler, filizler, yapraklar, yumru kabuğu, kökler, meyveler, kabuk [deri artı yumru etinin dış korteksi], gövdeler ve yumru eti).[12]

Işığa maruz kalma, fiziksel hasar ve yaş, yumru içindeki glikoalkaloid içeriğini arttırır.[13] 170 °C (338 °F) üzerinde yüksek sıcaklıklarda pişirmek bu bileşikleri kısmen yok eder. Yabani patateslerdeki glikoalkaloidlerin konsantrasyonu, insanlarda toksik etkiler oluşturmak için yeterlidir. Glikoalkaloid zehirlenmesi baş ağrılarına, ishal, kramplara ve ciddi vakalarda komaya ve ölüme neden olabilir. Ancak ekili patates çeşitlerinden zehirlenme çok nadirdir. Işığa maruz kalma, klorofil sentezinden yeşillenmeye neden olur ve yumru kökün hangi bölgelerinin daha zehirli hale geldiğine dair görsel bir ipucu verir. Bununla birlikte, yeşillenme ve glikoalkaloid birikimi birbirinden bağımsız olarak meydana gelebileceğinden bu kesin bir kılavuz sağlamaz.

Farklı patates çeşitleri, farklı seviyelerde glikoalkaloid içerir. Lenape çeşidi 1967'de piyasaya sürüldü, ancak yüksek seviyelerde glikoalkaloid içerdiği için 1970'de geri çekildi.[14] O zamandan beri, yeni çeşitler geliştiren yetiştiriciler bunun için test yaparlar ve bazen başka türlü umut vaat eden kültivar'ı atmak zorunda kalırlar. Yetiştiriciler, glikoalkaloid seviyelerini 200 mg/kg'ın (200 ppmw) altında tutmaya çalışırlar. Bununla birlikte, bu ticari çeşitler yeşile döndüklerinde, 1000 mg/kg (1000 ppmw) solanın konsantrasyonlarına yaklaşmaya devam edebilir. Normal patateslerde, analizler solanin düzeylerinin yetiştiricilerin maksimumunun %3,5'i kadar düşük olabileceğini ve 7–187 mg/kg bulunduğunu göstermiştir.[15] Normal bir patates yumrusu 12–20 mg/kg glikoalkaloid içeriğine sahipken, yeşil bir patates yumrusu 250–280 mg/kg ve kabuğu 1500–2200 mg/kg'içerir.[16]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Kubbealtı Lugati
  2. ^ Orhan Kabataş (2007), Kıbrıs Türkçesinin Etimolojik Sözlüğü, s. 40
  3. ^ Spooner, David M.; McLean, Karen; Ramsay, Gavin; Waugh, Robbie; Bryan, Glenn J. (29 Eylül 2005). "A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping". PNAS. 102 (41): 14694-99. Bibcode:2005PNAS..10214694S. doi:10.1073/pnas.0507400102. PMC 1253605 $2. PMID 16203994. Diğer özet. 
  4. ^ a b "Potato production in 2018; Region/World/Production Quantity/Crops from pick lists". UN Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT). 2019. 12 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2020. 
  5. ^ World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020. Rome: FAO. 2020. doi:10.4060/cb1329en. ISBN 978-92-5-133394-5. 
  6. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; potpro isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  7. ^ Beazell, JM; Schmidt, CR; Ivy, AC (January 1939). "On the Digestibility of Raw Potato Starch in Man". The Journal of Nutrition. 17 (1): 77-83. doi:10.1093/jn/17.1.77. 
  8. ^ "Nutrient contents of potato, baked, flesh and skin, without salt per 100 grams". Nutritiondata.com, Conde Nast for the US National Nutrient Database, SR-21. 2014. 10 Temmuz 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2017. 
  9. ^ a b Fernandes G, Velangi A, Wolever TM (2005). "Glycemic index of potatoes commonly consumed in North America". Journal of the American Dietetic Association. 105 (4): 557-62. doi:10.1016/j.jada.2005.01.003. PMID 15800557. 
  10. ^ List of what counts towards 5 A DAY portions of fruit and vegetables NHS 18 December 2009. Retrieved 29 March 2010
  11. ^ "Tomato-like Fruit on Potato Plants". Iowa State University. 16 Temmuz 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2009. 
  12. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; fried isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  13. ^ "Greening of potatoes". Food Science Australia. 2005. 25 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Kasım 2008. 
  14. ^ Marggie Koerth-Baker (25 Mart 2013). "The case of the poison potato". boingboing.net. 8 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2015. 
  15. ^ Glycoalkaloid and calystegine contents of eight potato cultivars J-Agric-Food-Chem. 2003 May 7; 51(10): 2964–73 11 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  16. ^ Shaw, Ian (2005). Is it Safe to Eat?: Enjoy Eating and Minimize Food Risks. Berlin: Springer Science & Business Media. s. 129. ISBN 978-3-540-21286-7.