Mehmet Sabri Toprak

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Mehmet Sabri Toprak
Türkiye Tarım Bakanı
Görev süresi
3 Mart 1925 - 30 Ekim 1927
Başbakan İsmet İnönü
Yerine geldiği Hasan Fehmi Ataç
Yerine gelen Mustafa Rahmi Köken
Türkiye Büyük Millet Meclisi
2., 3., 4. ve 5. dönem milletvekili
Seçim Bölgesi 1923 – Manisa
1927 – Manisa
1931 – Manisa
1935 – Manisa
10.Fenerbahçe SK Başkanı
Görev süresi
1915-1917
Yerine geldiği Mehmet Hulusi Bey
Yerine gelen Dr. Nâzım Bey
Kişisel bilgiler
Doğum 1877
Bosna, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm 19 Şubat 1938 (61 yaşında)
Partisi Cumhuriyet Halk Partisi
Bitirdiği okul İstanbul Hukuk Fakültesi ve Darüşşafaka Lisesi
Mesleği Hukukçu, Bürokrat ve Siyasetçi

Mehmet Sabri Toprak, (1877, Bosna, Osmanlı İmparatorluğu - 19 Şubat 1938), Türk Bürokrat, eski Tarım Bakanı ve Fenerbahçe Spor Kulübü'nün 10. başkanıdır.

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüfekçizade Mehmet Bey'in oğlu olarak Bosna eyaletinde dünyaya gelen Sabri Bey, Darüşşafaka'yı 1898 yılında birincilikle bitirmesinin ardından; İstanbul Darülfünun'dan (Hukuk Fakültesi) mezun olmuştur.[1][2] Darüşşafaka'da eğitim aldığı yıllardaki üstün başarısı sebebiyle Alman firması Siemens'in Berlin'deki merkezine stajyer olarak Osmanlı Maarif Nazırlığı tarafından telgraf eğitimine gönderilmiştir.[3]

Buradaki eğitiminden sonra yurda dönüp sırasıyla; Posta ve Telgraf Nezareti Tercüman Kalemi Memurluğu, Posta ve Telgraf Nezareti Ecnebi Muhasebatı Kalemi Baskatipliği, Mühendis Kalemi Fen Memurluğu, Telgraf Mektebi Müdürlüğü, Posta ve Telgraf Umum Müdürlüğü gibi çeşitli devlet kademelerinde görev aldıktan sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye olup, iktidara gelmesinden birkaç ay sonra (1909) partinin umumi katipliği görevine getirilir.

II. Meşrutiyet ilan olunduktan sonra ilkin; 18 Nisan 1912’de Osmanlı Meclis-i Mebusan II. Dönem Saruhan Mebusluğuna seçilmiş, III. Dönemde de tekrar Saruhan Mebusluğu'na seçilmiş ve 1918 yılına kadar bu görevini sürdürmüştür.[4][5] Cumhuriyetin kurulmasının ardından; TBMM II. Dönem Saruhan milletvekilliği, III. Dönem Cebelibereket ve Manisa (Manisa’dan Milletvekili seçildi fakat Bükreş Büyükelçiliğine atanması sebebi ile 23 Mart 1929 tarihinde istifa etti. Aynı Dönem içinde 2. defa Cebelibereket Milletvekili seçildi) milletvekilliği görevini üstlenmiştir. TBMM IV. ve V. Dönem Manisa Milletvekilliği, II. Dönem Posta ve Telgraf Encümeni Reisliği, III. Dönem Divan-ı Muhasebat Encümeni Reisliği, TBMM 1. Reis Vekilliği, 4. Hükümet Ziraat Vekilliği (Tarım Bakanı) yapmıştır.[6]

Osmanlı'nın son dönemlerinde payitaht İstanbul'un, İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmesinin ardından işgalcilerin askeri kuvvetleri, dönemin Osmanlı aydın ve bürokrat isimlerini Malta'ya sürgüne göndermişti. Bu sürgüne gönderilen kişiler arasında Mehmet Sabri Bey de vardır.[7] İngiliz Amiral Calthorpe’un; “ikinci sınıf” sürgünler olarak adlandırdığı, 28 Mayıs 1919 günü İstanbul Bekirağa Bölüğü ceza evinden alınıp; 2 Haziran 1919 günü Malta’ya bırakılan 41 kişi arasında Malta’da sürgün günleri (1 sene 2 ay) geçirmeye başlamıştır.[8][9] 1926-1933 yılları arasında İngiltere’nin Türkiye büyükelçiliği görevini yürüten George Clerk, temsilcilik faaliyetinin yanı sıra 1927 yılında tutmuş olduğu özel bir raporda o dönem Türkiye’nin önde gelen devlet adamlarını "Notes on the Leading Personalities in Turkey" (Türkiye’de Önde Gelen Şahsiyetler Hakkında Notlar) başlığı altında bir anlamda fişlemiştir.

Elçinin tutmuş olduğu bu rapor, daha çok asker ve siyasetçiler ile ilgili olup; belirli alanlarda dış politikaya katkı sağlaması için İngiltere Dışişleri Bakanı Austen Chamberlian’a gönderilmiştir. Raporda kendisi hakkında şu ifadeler geçmektedir; “Onun eski zamanlarına dair bilinen tek şey İttihat ve Terakki’nin umumi kâtipliğini yapmasıdır. 1919’da savaş zamanındaki faaliyetleri nedeniyle Malta’ya sürgün edildi. Temmuz 1923’te Saruhan Milletvekili seçildi ve Ağustos 1923’te Meclis Başkan Yardımcısı oldu. Mart 1925’te Tarım Bakanı oldu ve Ağustos 1926’daki İttihat ve Terakki Cemiyeti davaları sırasında, 1922’deki İttihat ve Terakki Cemiyeti liderleriyle olan ilişkisinin ifşasıyla, pozisyonu zayıfladığı halde hala bu görevi sürdürüyor. Sabri Bey kaba ama güler yüzlü biridir. Türkiye’de tarımın gelişmesi konusunda çok iyi fikirlere sahiptir. Kasım 1925’te gerçekleştirdiği Moskova ziyareti sırasında Rus yanlısı olduğuna dair güçlü işaretler verdi.”[10]

Fenerbahçe Başkanlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Sabri Toprak'ın, işgalciler tarafından esir alınarak sürgün edildiği Malta Adası'ndaki günlerinden kalma bir fotoğrafı. (1920)
1922-23 Cuma Ligi'ni hiç gol yemeden (58 gol atarak) Şampiyon olarak tamamlayan Fenerbahçe takım kadrosuyla çekilmiş bir fotoğrafı. (Ortadaki isim Başkan Sabri Bey, sağında Hamit Hüsnü Bey, solunda Nasuhi Baydar)

Mehmet Sabri Bey, kuruluş dönemlerinde Fenerbahçe'nin üyesi olmuştur. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nde başkatip olarak göreve başlamasının üzerine Kadıköy'ün Moda semtine yerleşmiş ve Osmanlı'daki ilk futbol kulübü olan Moda FC takımının sportif faaliyetleri onu etkilemiş ve spora da bu sayede ilgi duymuştur. Ardından aynı semtin kulübü olan Fenerbahçe'ye sempati beslemiş, üye olmuştur.

1914 yılı sonlarında Hamit Hüsnü Kayacan’ın görevi bırakması üzerine Fenerbahçe başkanlığını devralan Mehmet Sabri Bey, düşman ganimeti olan "Belkıs Kotrası" ve birkaç futa ile bir araba dolusu spor malzemesini Fenerbahçe’ye tahsis etmiştir.[11] Mehmet Sabri Bey, Fenerbahçe'ye I. Dünya Savaşı yıllarında büyük hizmetler sağlamıştır. Özellikle İttihat ve Terakki Fırkası’nın kapanmasının ardından partinin bütün kütüphanesini Fenerbahçe’ye tahsis etmiştir. O dönem Fenerbahçe yönetim kurulunda görev almış Elkatipzade Mustafa Bey; Mehmet Sabri Bey’in son derece dürüst bir şahsiyet olduğunu ve Fenerbahçe için çok hizmetler verdiğini ifade etmiştir.[12]

Mehmet Sabri Bey ve Mustafa Kemal Paşa uzun yıllardan süregelen çok yakın 2 arkadaştırlar. Bu sebepten dolayı Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’a gelişlerinde Mehmet Sabri Bey’in Moda’daki evinde kalmaktadır. Yıldırım Orduları Grubu Komutanı olarak Filistin Cephesi’ne giderken (1918) birkaç günlüğüne İstanbul’a uğrayan Kolağası Mustafa Kemal; 3 Mayıs 1918 tarihinde Fenerbahçe Spor Kulübü'nün Kuşdili Çayırı’nın yanındaki Kuşdili Lokali’ni ziyaret etmiştir. Mehmet Sabri Bey, arkadaşı Mustafa Kemal ile kulüp lokalini ziyarete geleceklerini önceden bildirdiği için, Fenerbahçeliler onları beklemektedir. Önce yorgunluk kahvesi içilmiş, ardından da Hamit Hüsnü ve Elkatipzade Mustafa Beyler ile birlikte lokalin ikinci katında kupaların olduğu bölüm gezilmiştir.

Mustafa Kemal, Fenerbahçe kulüp lokalinde yaklaşık olarak üç saat kadar kalmış ve buradan Fenerbahçe’nin yarış teknesiyle (kayık) deniz yoluyla ayrılmıştır.[13][14] Mehmet Sabri Bey’in Fenerbahçe ile ilgisi Mütareke dönemi ve Millî Mücadele döneminde olduğu gibi; Cumhuriyetin ilk yıllarında da devam etmiştir. Nitekim, Fenerbahçe’nin 1922-1923 yılı şampiyonluğunda Mehmet Sabri Bey, Hamit Hüsnü Kayacan, Mustafa Elkatipzade, Nasuhi Baydar gibi yöneticiler başta olmak üzere futbolcu kadrosuyla beraber toplu fotoğrafta yer almıştır. Mehmet Sabri Bey, 1915-1916 ve 1923-1924 yıllarında da kulübün aralıklarla başkanlığını yapmıştır. Beş yıl süren işgal döneminde Fenerbahçe, işgalci kuvvetlerin oluşturduğu futbol takımlarıyla elli maç yapmış; bunlardan 41’ini kazanmış, dört beraberlik ve beş yenilgi almıştır. Kulübün bu başarısı; Sakarya Savaşı’nda da savaşan Türk askerleri üzerinde olumlu bir etki yaratmıştır.[12] (Diğer Türk kulüpleri, işgal kuvvetleriyle oynadıkları müsabakalardan bu derecede başarı sağlayamamışlardı)

Kulübün Kuşdili’ndeki lokali; denize açılan bir dere ağzında olmasından dolayı Milli Mücadele döneminde Anadolu’ya erzak, silah ve cephane yollanan merkezlerden biri haline gelmiştir. Bu durum, işgal güçleri tarafından fark edilmiş ve lokal basılarak kulüp kapatılmıştır.[14] Mehmet Sabri Bey, Mustafa Kemal Atatürk’ün uzun yıllardan beri yakın dostluğunu kazanmış bir isimdir. Hatta akşam sofralarının vazgeçilmez isimlerinden birisidir. Mehmet Sabri’nin bekâr olmasının getirdiği bir avantajla Kuşdili’ndeki Fenerbahçe Lokali’nden doğruca Mustafa Kemal Paşa’nın o dönem ikamet ettiği Dolmabahçe Sarayı’na gittiği çok olmuştur.[12] Mehmet Sabri Bey, gerek Tarım Bakanı olduğunda; gerekse Fenerbahçe lokaline geldiğinde, Fenerbahçe’nin hizmetinde olduğunu, herhangi bir zorlukla karşılaşılırsa bunu çözmek için elinden geleni yapacağını ifade etmiştir.[11] Mehmet Sabri Bey, Manisa Mebusu olarak vazifesini sürdürürken 19 Şubat 1938 tarihinde tedavi altında bulunduğu İstanbul’daki Alman Hastanesinde vefat etmiştir.[15]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Darüşşafaka Türkiye’de İlk Halk Okulu, İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1948, 81
  2. ^ Kazım Öztürk, Türk Parlamento Tarihi, TBMM-II.Dönem 1923-1927, c. III, Ankara: TBMM Vakfı Yayınları, 680.
  3. ^ Darüşşafaka 153. yılı kutlamaları 20 Eylül 2016, Darüşşafaka resmi internet sitesi: https://www.darussafaka.org/haberler/2016-2017-egitim-ogretim-yili-acilis-toreni
  4. ^ Öztürk, Türk Parlamento Tarihi, 680.
  5. ^ Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi (MMZC), 5 Temmuz 1330(1914) , Devre:3, Cilt:2, İçtima Senesi:1, 37.Toplantı, 380-384.
  6. ^ "TBMM Albümü". tbmm.gov.tr. 29 Ekim 2012. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2013. 
  7. ^ Milli Mücadele Döneminde Bekirağa, 281
  8. ^ Bilal N. Şimşir, Malta Sürgünleri, İstanbul: Milliyet Yayınlar, Nisan 1976, 120, 123-124.
  9. ^ Mehmet Akif Bal, Sürgün Türkler Milli Mücadele Döneminde Malta Sürgünleri, İstanbul: Gahura Kitabevi, 2007, 433.
  10. ^ Ufuk Erdem’in “İngiliz Elçisi George Clerk’in 1927 Raporu (1927 Yılı Türkiye Fişlemeleri)”, (Atatürk Dergisi 3, sy 2, 2014, 48, 59-60.) adlı makalesi aracılığıyla haberdar olunan raporun İngiltere’deki orijinal nüshasına ulaşılmış ve Erdem’in rapordaki “Ağustos 1926’daki İttihat ve Terakki Cemiyeti davaları sırasında, 1922’deki İttihat ve Terakki Cemiyeti liderleriyle olan ilişkisinin ifşasıyla pozisyonu zayıfladığı halde” ifadesine çalışmasında yer vermediği tespit edilmiştir. National Archives, Foreign Office, 371/12321, 13.
  11. ^ a b Yalçın Doğan, Fenerbahçe Cumhuriyeti, Tekin Yayınevi, 2 nci baskı, İstanbul 1989, s.36-37.
  12. ^ a b c Dağlaroğlu, Rüştü; 1907-1987 Fenerbahçe Spor Kulübü Tarihi, İstanbul 1988.
  13. ^ Altan Tanrıkulu, Fenerbahçe Tarihi Efsaneleriyle, Kahramanlarıyla, Rakamlarıyla, Yapı ve Kredi Bankası Yayınları, İstanbul 2002, s.19.
  14. ^ a b Halit Deringör, Fenerbahçe Cumhuriyeti ve Cumhurbaşkanları, Çağdaş Yayınları, 2. baskı, İstanbul 1998, s.261.
  15. ^ BCA, Fon Kodu:030.10.0.0., Yer No: 75.496..6., Tarih: 8.4.1938, Sayı:1291.
Sportif görevi
Önce gelen:
Mehmet Hulusi Bey
10. Fenerbahçe SK Başkanı
1915-1916
Sonra gelen:
Doktor Nâzım Bey
Siyasi görevi
Önce gelen:
Hasan Fehmi Ataç
Türkiye Tarım Bakanı
3 Mart 1925 - 30 Ekim 1927
Sonra gelen:
Mustafa Rahmi Köken