Özbekler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Özbek sayfasından yönlendirildi)
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Özbekler
Toplam nüfus
32 ~ 33 milyon
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Özbekistan Özbekistan 26.125.209(2016)[1]
Afganistan Afganistan 2.930.791(2015)[2]
Tacikistan Tacikistan 1.046.647(2010)[3]
Kırgızistan Kırgızistan 836.065(2014)[4]
Kazakistan Kazakistan 509.153(2015)[5]
Türkmenistan Türkmenistan 275.565(2012)[6]
Rusya Rusya 289.862(2010)[7]
Çin Çin 14.800[8]
Suudi Arabistan Suudi Arabistan 300.000-400.000[9]
Avustralya Avustralya 80.000
Pakistan Pakistan 70.000[10]
Türkiye Türkiye 45.000[11]
Diller
Özbekçe
Din
Sünni İslam
İlgili etnik gruplar
diğer Türk Halkları

Özbekler (Özbekçe: Oʻzbeklar), Batı Türkistan'da Harezm'den Fergana'ya kadar uzanan bölgede yaşayan ve Orta Asya'daki en kalabalık Türk halkıdır. Özbeklerle ilgili tarihî kaynaklarda Türk ve Sart şeklinde adlandırıldıkları da görülmektedir.[12]

Özbekistan'da 26 milyon, Afganistan'da 3 milyon, Tacikistan'da 1 milyon Özbek bulunmaktadır. Bundan başka Kırgızistan'da, Kazakistan'da ve Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesinde (Doğu Türkistan) çok sayıda Özbek vardır. Dünya'da toplam 32 milyon civarı Özbek'in olduğu tahmin edilmektedir.

Bugünkü Özbekler, 16. yüzyıldan sonra oluşmuş bir Türk halkıdır.

Özbek ulusu ilk olarak Cengiz Han'ın torunu Şiban'ın soyundan gelen Ebü'l-Hayr Han'ın önderliğinde Deşt-i Kıpçak'taki çeşitli Türk boyları ve kabilelerinin Özbek/Şeybani Hanlığı etrafında örgütlenmesiyle oluşmuştur. Hanlık, Ebü'l-Hayr Han'ın vefatından sonra bir süre karışıklık içinde kalmış ve Özbekler dağılmışlardır[13]. Torunu ve Şah Budak’ın oğlu Şeybani Han, dağınık haldeki Özbekleri birleştirmiş ve seferler düzenlemiştir. Timurlu devletindeki taht kavgalarından yararlanan Şeybani Han, Maveraünnehir ile Harezm'i ele geçirip, Timurlu Devletini yıkmış ve Hanlığın başkentini Buhara'ya taşımıştır[14]. Bundan sonra Timurlu halkıda Özbek ulusuna girmiş ve Deşt-i Kıpçak'tan gelen bu göçebe Özbekler Timurlu topraklarına yerleşmiştir, bu iki Türk topluluğunun kültürel etkileşimiyle günümüzdeki Özbekler teşkil olmuştur[15].

Özbek ismi ise, Altınorda hanı olan Özbek Han'dan gelmektedir[16].

Türkiye'de Özbekler cüzi oranda olsa da geçmişten bugüne dek yaşamışlardır.

Türkiye'ye ilk gelen Özbek topluluğu Sovyetler'in baskıları arttırması sonucu Özbekistan'dan Afganistan'a gitmek zorunda kalan Özbeklerdir; 1950 yılından itibaren Türkiye'ye gelip Adana'nın Yüreğir ve Konya'nın Akşehir ilçesine yerleşmişlerdir[17]. Bu Özbekler arasında Basmacı Hareketi'nin kumandanlarından Korbaşı Şir Muhammed Bek'te vardır[18].

Türkiye'ye en son olarak topluluk haline gelen Özbekler ise Özbekistandan Afganistana göçüp yerleşen ve Afganistanın yerleşik Özbeklerindendir. Bu Özbekler 1979 yılında SSCB'nin Afganistan'ı işgal etmesiyle, yoksulluk ve çocuklarını korumak gibi nedenlerle Pakistan'a göç etmek zorunda kalmışlardır. Daha sonra oradan Türkiye'ye devlet tarafından getirilmiş ve Türkiye'nin çeşitli bölgelerine yerleşmişlerdir. Bu Özbekler şu anda Hatay'ın Ovakent beldesinde ve Şanlıurfa’nın Ceylanpınar ilçesinin Evrenpaşa köyünde yaşamlarını sürdürüyorlar[19][20].

Sovyetler birliğinin dağılması sonucunda Bağımsızlığını kazanan Özbekistan ile Türkiye'nin karşılıklı ilişkilerinin başlaması Ticari, eğitim, sanat, kültür gibi birçok alanda yapılan anlaşmalar, Misafir öğrenciler, devlet görevlileri, işçiler olarak ve yaşamaları bir kısmının Türk vatandaşlığı alıp yerleşmesi sonucunda önemli sayıda Özbekistan vatandaşıda Türkiye'ye yerleşmiştir.

Türkiye'de yaşayan önemli Özbek asıllı Türkler de vardır. Ünlü tenisçi Marsel İlhan dünyada ilk 100'e giren Özbek asıllı tenisçidir. Bununla beraber İstiklal marşı yazarımız Mehmet Akif Ersoy da anne tarafından Özbek kökenlidir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Özbəkistan Dövlətinin Statistika Komitəsi nin resmî bilgilerine göre Özbekistan nüfusunun 81,7%-ni Özbekler teşkil eder ve 2016'da Özbekistan nüfusu [1] kişidir. Bu bilgilere göre Özbekistanda tahminen 26 milyon 125 bin 209 Özbek yaşamaktadır.
  2. ^ CIA factbook 2008 - Afghanistan
  3. ^ [2]
  4. ^ [3]
  5. ^ Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009
  6. ^ [4]
  7. ^ (Rusça) [5]
  8. ^ Chinese National Minorities
  9. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Russia Census 2002 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  10. ^ Rhoda Margesson (January 26, 2007). «Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects» p.7. Report RL33851, Congressional Research Service.
  11. ^ Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.
  12. ^ Qosimjon Sodiqov, Turkiy Til Tarixi, Taşkent, 2009
  13. ^ "Semiha Altıer, Semerkand Sarayı'ndan Tarihe Bir Bakış". 25 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  14. ^ "İsmail Aka, Timur ve Devleti" (PDF). 
  15. ^ "Semerkant Bölgesindeki Özbeklerin Etnik Tarihi". 9 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  16. ^ Findley, Carter Vaughn. The Turks in World History, Oxford University Press (2005), p. 104.
  17. ^ https://web.archive.org/web/20181023133945/https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/adana/cukurova/adanaya-yerlesen-turkistanlilar-ozbekler-konusuldu-40994460. 23 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.  Eksik ya da boş |başlık= (yardım)
  18. ^ "Mansurxo'ja Xo'jayev - Shermuhammadbek Qo'rboshi" (PDF). 23 Eylül 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  19. ^ https://web.archive.org/web/20191026164203/https://www.haberler.com/sinirin-urfali-ozbekleri-12560858-haberi/. 26 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.  Eksik ya da boş |başlık= (yardım)
  20. ^ https://web.archive.org/web/20200523171208/https://www.yenisafak.com/foto-galeri/hayat/hatay-in-ozbek-kokenli-turkleri-2005036?page=1. 23 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.  Eksik ya da boş |başlık= (yardım)