Gezegen

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Güneş sistemimizin sekiz gezegeni. (Büyüklükler ve uzaklıklar ölçeklenmemiştir. Bir uydu olmasına rağmen ay resimde görülmektedir)

Gezegen veya planet, bir yıldızın etrafında dolanan gök cismidir. Dar anlamıyla, Güneş Sistemi içinde, Güneş'in doğrudan uydusu olan ve Uluslararası Gökbilim Birliği (IAU) tarafından bu tanıma uygun bulunmuş sekiz gök cismini belirlemede kullanılır. Güneş Sistemi'nde, resmî olarak kabul edilen 'sekiz gezegen'den başka, bu cisimlerle boyut, yörünge ve fiziksel özellikler açısından aynı gruba konabilecek yeni gök cisimlerinin keşfedilmesi, bir yandan da başka yıldızların etrafında da Güneş Sistemi gezegenlerine benzer gök cisimlerinin dolandığının saptanması, 'gezegen' tanımının sınırlarının bulanıklaşmasına neden olmuştur.

Uluslararası Gökbilim Birliği'nin (IAU), 1919 yılından bu yana kabul ettiği Güneş Sistemi'nin sekiz gezegeni, Güneş'e yakınlık sıralarına göre şunlardır:

  1. ☿ Merkür
  2. ♀ Venüs
  3. ⊕ Dünya
  4. ♂ Mars
  5. ♃ Jüpiter
  6. ♄ Satürn
  7. ♅ Uranüs
  8. ♆ Neptün
Gezegen nitelik ve anlatımları
İsim Ekvatoral
çap[a]
Kütle[a] Yörünge
yarıçapı (AU)
Yörünge periyodu
(yıl)
Yörünge Eğikliği
güneş'in ekvatoruna göre (°)
Dışmerkezlik (gökbilim) Dönme periyodu
(gün)
Uydu Halkalar Atmosfer
Yerbenzeri gezegen Merkür 0,382 0,06 0,39 0,24 3,38 0,206 58,64 yok minimal
Venüs 0,949 0,82 0,72 0,62 3,86 0,007 243,02 yok CO2, N2
Dünya[b] 1,00 1,00 1,00 1,00 7,25 0,017 1,00 1 yok N2, O2
Mars 0,532 0,11 1,52 1,88 5,65 0,093 1,03 2 yok CO2, N2
Gaz devleri Jupiter 11,209 317,8 5,20 11,86 6,09 0,048 0,41 63 var H2, He
Satürn 9,449 95,2 9,54 29,46 5,51 0,054 0,43 60 var H2, He
Uranüs 4,007 14,6 19,22 84,01 6,48 0,047 0,72 27 var H2, He
Neptün 3,883 17,2 30,06 164,8 6,43 0,009 0,67 13 var H2, He
a  Ölçüler Dünya ile ilişkilidir.
b  kesin değerler için Dünya maddesine bakınız.

Bu sekiz gezegenin dışında daha önce gezegen olarak tanımlanan Plüton IAU'nun yeni tanımlamasına göre Cüce Gezegen olarak kabul edilmektedir.

Bu gezegenlerin en büyüğü Salakto'dır. 1995 yılında Michel Mayor ve Didier Queloz tarafından 51 Pegasi adlı yıldızın çevresinde dönen bir gök cismi keşfedildiğinde, bu cismin 'gezegen' olarak tanımlanması uygun görüldü. 1995-2005 yılları arasında yapılan gözlemlerle, 100'ü aşkın değişik yıldız çevresinde dolanan 150'den fazla gezegen bulundu. Güneş Sistemi gezegenleri ile karıştırılmaması için bu cisimlere 'Güneş dışı gezegenler' veya Güneş Sistemi dışı gezegenler adı verilmektedir. Yine karışıklığı önlemek amacıyla, bu tür gezegenlerin yıldızları ile birlikte oluşturdukları sistemlere genel olarak gezegen sistemi ya da 'yıldız sistemi' adı verilmektedir. 'Güneş Sistemi' adı ise, yalnızca özel ad olarak Güneş ve uydularının oluşturduğu gezegen sistemini tanımlamada kullanılır.

Güneş dışı gezegenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Güneş dışı gezegen, Güneş Sistemi'nin dışında ve başka bir yıldızın yörüngesinde bulunan gezegendir. 1990'lı yıllarda teknolojinin yeteri kadar gelişmesiyle ilk defa dolaylı olarak bir Güneş dışı gezegen tespit edilmiştir. Bugüne kadar 800'den fazla Güneş dışı gezegen tespit edilip doğrulanmıştır. Bu gezegenler Güneş Sistemi'nin gezegenlerine nazaran çok uzakta olmasından dolayı çoğu Jüpiter'i andıran gaz devleridir.

Tarih boyunca gezegen kavramı[değiştir | kaynağı değiştir]

Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerin yörüngeleri

1992 yılında, o ana kadar Kuiper Kuşağı'nın bilinen tek üyesi Plüton gezegeni iken, (15760) 1992 QB1 geçici adıyla tanınan 'ilk Kuiper Kuşağı cismi'nin bulunması ve bunu kısa sürede çok sayıda yenilerinin izlemesi ile bu yeni gök cisimi sınıfı bir kavram olarak netleşmeye başladı. Plüton konusunda bilimsel anlamda bir bildiri yayınlamak zorunda kaldı. 2003 yılında Plüton'un yarısı çapındaki 50000 Quaoar'ın, 2004'te ise neredeyse Plüton büyüklüğünde 90377 Sedna'nın keşfi, Plüton'un diğer Kuiper Kuşağı cisimlerinden (Kuiper Belt Objects-KBO) fazla ayrıcalıklı olmadığını göstermesi bakımından önemli görüldü. 29 Temmuz 2005'de açıklandı. Bunlardan 2003 UB313 adlı olanı, Plüton'dan daha büyük olması nedeni ile bazılarınca 10.cu gezegen ilan edilirken bir yandan da Plüton'un gezegen sıfatının gözden geçirilmesi tartışmaları yeniden alevlendi.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Tanımlama ve yeniden sınıflandırma tartışması[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]