Evrim zaman çizelgesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Bu maddedeki evrim zaman çizelgesi, gezegenimiz Dünya'daki yaşamın gelişmesini ve önemli başlıca olayları özetlemektedir (bkz. Organizma). Daha ayrıntılı bir açıklama için Yerküre tarihi ve Jeolojik devir maddelerine bakınız. Bu makalede verilen tarihler bilimsel kanıta dayalı tahminlerdir.

Evrim, biyolojide canlı popülasyonların kazandığı yeni özelliklerin nesillerden nesile aktarıldığı bir süreçtir. Evrimin uzun zaman süreçleri içinde yayılarak oluşumu, yeni türlerin kökenini ve biyolojik canlılığın oluşturduğu muazzam çeşitliliği açıklamaktadır. Günümüz canlı türleri ortak bir ata üzerinden birbirleriyle akraba olup milyarlarca yıl süren bir evrimin ve türleşmenin sonucu olarak meydana gelmiştir.

Basit zaman çizelgesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Başlıca evrimsel gelişmelere genel bakış

Basitleştirilmiş Evrim Zaman Çizelgesi
Geological time spiral.png
Başlıca önemli gelişimler
650 milyon yıl öncesinden günümüze evrim çizelgesi


Yukarıdaki şemada gösterilen basitleştirilmiş evrim zaman çizelgesinde Dünya 4,5 milyar yıl yaşında olup verilen tarihler aşağı yukarıdır.

Detaylı zaman çizelgesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadean Devir[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzden 3,8 milyar yıl ve öncesi

Zaman Gelişmeler Görsel
4,6 milyar yıl önce Gezegenimiz Dünya genç yaştaki Güneşimizin çevresindeki moleküler bulutsu diskin yoğunlaşması sonucu oluştu.[1]
Protoplanetary-disk.jpg
4,5 milyar yıl önce Dev çarpışma hipotezine göre Ay, Dünya'nın Theia gezegeni ile çarpışması ve bu çarpışmada genç yaştaki Dünya'nın yörüngesine dağılan çok sayıda küçük Ay parçalarının tekrar birleşmesi sonucu oluştu.[2] Yeni oluşan Ay'ın çekim kuvveti, Dünya yörüngesinin dalgalanma eksenini dengeleyip sabitleştirerek yaşamın oluşması için gerekli koşulları hazırladı.[3]
Giantimpact.gif
4,1 milyar yıl önce Dünya'nın yüzeyi bir yerkabuğu oluşturabilecek kadar soğumaya başladı. Atmosfer ve okyanuslar oluşmaya başladı.[4] Derin okyanuslardaki levhalar boyunca polisiklik aromatik hidrokarbon oluşumları,[5] ve demir sülfür sentezi, birbirleriyle rekabet eden organik bileşiklerin RNA Dünyasını oluşturmasına neden olmuş olabilir.
Pangea animation 03.gif
4,0 milyar yıl önce Bu dönemde geceleri gökyüzünde muazzam bir büyüklükte görünen gezegenimizin uydusu Ay, hala çok yakın bir yörünge üzerinde Dünyamızın çevresinde dönmekte ve gezegenimiz üzerinde büyük bir çekim gücü oluşturarak bunun meydana getirdiği 305 m yükseklikteki gelgit dalgaları tüm yeryüzü çevresinde denizlerden denizlere koşuşturmakta.

Bununla birlikte yeryüzü kasırga şiddetindeki rüzgarlar tarafından sürekli olarak sarsıntıya uğratılmakta ve yüksek voltajlı milyonlarca şimşek ve yıldırım içten içe atmosferi titretmektedir. Kaynayan okyanuslar, meteor çarpmaları, yüksek voltajlı şimşekler ve kuvvetli gelgit dalgaları gibi bu olağanüstü doğa şartların ve etkenlerin evrimsel süreçlere ve cansız maddeden canlılığın oluşmasına ön ayak olduğu düşünülmektedir (bkz: Miller deneyi).

Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif
4,5 - 3,5 milyar yıl önce En erken yaşam, muhtemelen kendi kendileri kopyalayabilen RNA molekülerinden oluşarak görülmeye başladı.[6][7] Doğal seçilimin replikasyon için daha uygun olan molekülleri tercih etmesi yüzünden kısa bir süre sonra bu organizmaların replikasyonu rekabet ile sonuçlanıp enerji, yaşama uygun mekanlar ve küçük yapı taşları gibi tükenmeye başlayan kaynaklara daha çok ihtiyaç duyulmaya başladı. DNA molekülleri, daha sonra ana replikasyonlar ve ilkel genomlar, kendilerine istikrarlı bir fiziksel ve kimyasal ortam sağlayan elverişli kapalı membranlar içinde gelişmeye başladığında bu süreçleri devralarak ilk proto-hücreleri (ön hücre) oluşturdular.[8][9][10]
Champagne vent white smokers.jpg
3,9 milyar yıl önce Geç Dönem Ağır Bombardıman ve iç gezegenlerde gerçekleşen sayısız meteor çarpma olaylarının zirve yaptığı dönem. Sürekli devam eden bu çarpışmalar ve meydana gelen düzensiz bozunumlar, bu noktaya kadar evrilebilmiş olan her türlü yaşamı muhtemelen yok etmiş veya bazı erken termofil mikroplar yeryüzünün altında okyanus tabanlarındaki sıcak hidrotermal bacalarda hayatta kalmış;[11] ya da yaşam başka bir yerden bir meteorit tarafından Dünya'ya taşınmış olabilir.[12]
Planetoid crashing into primordial Earth.jpg
3,9 - 2,5 milyar yıl önce Prokaryotlara benzeyen hücreler görünmeye başlar.[13] Bu ilk organizmalar kemoototrof olup bir karbon kaynağı olarak karbondioksit kullanıyor ve inorganik maddeleri yükseltgenip enerji elde edebiliyorlardı. Daha sonra prokaryotlar, glikoz gibi organik maddelerdeki enerjiyi serbest bırakan bir dizi kimyasal tepkimelerle glikoliz geliştirdiler ve ATP kimyasal bağları içinde biriktirmeye başladılar. Glikoliz (ve ATP) bu güne kadar değişmemiş bir şekilde hemen hemen bütün organizmalarda kullanılmaya devam etmektedir.[14][15]
Gram Stain Anthrax.jpg

Arkeyan Devir[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzden 3,8 - 2,5 milyon yıl önce

Zaman Gelişmeler Görsel
3,5 milyar yıl önce Son evrensel atanın yaşadığı dönem;[16][17] bu dönemde bakteriler ile arkeler gitgide farklılaşarak birbirlerinden ayrılmaya başlar.[18]

Bakteriler, başlangıçta oksijen üretiminin olmadığı ilkel fotosentez şekilleri geliştirdiler.[19] Bu organizmalar, hemen hemen bütün organizmalar tarafından hala günümüzde de kullanılan protonlardaki elektrokimyasal bir gradyan değişiminden yararlanarak ATP üretmeye başlarlar.

Phylogenetic tree.svg
3,4 milyar yıl önce Fosil katmanlarında metabolizma için kükürt bileşikleri kullanan ilk mikrofosil mikro organizmalar görünür.[20][21]
Stromatolites in Sharkbay.jpg
3,0 milyar yıl önce Fotosentez yapabilen siyanobakteriler evrildi; bu bakteriler indirgeyici madde olarak H2O kullandıklarından bu şekilde atık madde olarak oksijen meydana getirebiliyorlardı.[22] Fotosentez sonucu meydana gelen bu oksijen ise başlangıçta okyanuslarda çözülü halde bulunan demiri oksitleyerek demir cevherinin oluşmasına yol açıyordu.

Oksijen seviyesi atmosfer yüzeyinde gitgide artarak birçok bakteri için zehirli olabilecek bir konsantrasyona ulaştı ve büyük çaplı bir çevresel değişime neden olan Oksijen felaketine yol açtı.[23]

Anabaenaspiroides EPA.jpg

Proterozoik Devir[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzden 2,5 milyar yıl ile 542 milyon yıl önce

Zaman Gelişmeler Görsel
2,5 milyar yıl önce Siyanobakterilerin oksijenli fotosentez yapmaya başlamaları sonucu meydana gelen Büyük oksidasyon olayı, Dünya'nın atmosferinde küresel değişimlerin oluşmasına yol açtı.[22] Bu, yeryüzünde ilk kez bol miktarda bulunan serbest oksijenin okyanuslarda çözünmüş halde bulunan demirle tepkimeye girerek birlikte çökmelerine, emilerek okyanusların demirden temizlenmesine ve zengin bir oksijen içeriğine sahip bir atmosferin oluşmasına neden oldu.[24]
Top of Atmosphere.jpg
2,0 milyar yıl önce Fosil kayıtlarda Acritarch mikro fosillerinin çeşitlenmeye ve yayılmaya başlamasının görülmesi.[25]

Bu küçük organik fosillerin çeşitlenip yayılmaları, avcıların ortaya çıkışı, Kartopu dünya ve Kambriyen patlaması gibi önemli ekolojik olayları yansıttığı düşünülmektedir.[26]

Microfossils.JPG
~1,85 milyar yıl önce Ökaryotik hücrelerin görünmeye başlaması. Ökaryotlar, tek çekirdekli hücreler olup membrana bağlı olan ve çeşitli işlevler gören organellere sahiptir. Bu organeller, muhtemelen fagositoz yoluyla birbirlerini karşılıklı olarak yutan prokaryotlardan türemiştir.[27][28]

Simbiyogenez teorisine göre, mitokondri veya kloroplast gibi bazı organeller, siyanobakterilerin prokaryotlar tarafından yutulup birbirleriyle simbiyoz ilişkiye girmeleri sonucu oluşmuştur.[29][30]

Plagiomnium affine laminazellen.jpeg
1,40 milyar yıl önce Stromatolit çeşitliliğinde büyük bir artışın görülmesi.
Lake Thetis-Stromatolites-LaRuth.jpg
~1.20 milyar yıl önce Kırmızı alglerle birlikte Eşeyli üremenin ilk olarak görülmesi evrimleşme hızının önemli ölçüde artmasına yol açtı.[31]
Laurencia.jpg
1,20 milyar yıl önce Basit çok hücreli organizmaların evrimi. Bu basit çok hücreli organizmalar, çoğunlukla sınırlı karmaşıklığa sahip olup bir araya gelerek hücre kolonileri oluşturuyorlardı. Bu dönemde ilk çok hücreli organizma olan kırmızı algler evrilmiştir.
Tubulovillous Polyp of the Colon 1.jpg
1,10 miyar yıl önce Eşeyli ve eşeysiz çoğalabilen, iki kamçılı ve iri çekirdekli, stigmaya sahip ilk ateşrengi alglerin görülmesi (dinoflagellates).
Ceratium sp umitunoobimusi.jpg
1,0 milyar yıl önce Altın su yosunu olarak da bilinen ilk Vaucheria sarı-yeşil alglerin ortaya çıkışı (daha önce: Palaeovaucheria)
Dinobryon sp.jpg
750 milyon yıl önce Tek hücreli olmalarına rağmen, çok hücrelilerde görülen yaşamsal işlevlerin birçoğunu yapabilen ve çoğu türlerinin hem hayvan hem de bitki özelliği gösterebildiği ilk protozoaların (bir hücreliler) görülmesi.
Leishmania donovani 01.png
850–630 milyon yıl önce Kartopu dünya adı verilen küresel bir buzullaşma olayının görülmesi[32][33] Bu olayın, canlılarda biyoçeşitliliği ve evrimleşme hızını artırdığı ya da azaltığı konusunda farklı görüşler mevcuttur.[34][35][36]
Grosser Aletschgletscher 3178.JPG
580–542 milyon yıl önce Her ne kadar birbirleriyle olan yakınlık dereceleri hala bir tartışma konusu olsa da fosil kayıtlarda ilk büyük, karmaşık ve çok hücreli organizmaları temsil eden Edikara faunasına ait canlıların görünüşleri.[37]
DickinsoniaCostata.jpg
580–500 milyon yıl önce Kambriyen patlamasına ait fosil kayıtlarda günümüz modern hayvan şubelerinin çoğunun görünmeye başlaması.[38][39]
Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg
580–540 milyon yıl önce Atmosferdeki oksijen birikimleri, ozonosferin ve ozon tabakasının oluşumunu sağladı.[40] Ozon tabakası mor ötesi ultraviyole ışınları engellediği için bu durum canlılığın sudan karaya çıkışlarına imkan tanıdı.[40]
Tiktaalik roseae life restor.jpg
560 milyon yıl önce İlk mantarların görünmesi (fungi)
Morelasci.jpg
550 milyon yıl önce Fosil kayıtlarda ilk taraklılar (Ctenophora), süngerler (Porifera) ve mercanların (anthozoa) (koral & deniz laleleri) görülmeye başlaması.
Ctenophore - Bolinopsis infundibulum.jpg

Fanerozoik Devir[değiştir | kaynağı değiştir]

Paleozoik Zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Mezozoik Zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Senozoik Zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Ek okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Klahr, Hubert; Brandner, Wolfgang (2006). Planet Formation. Cambridge University Press. ss. 25. ISBN 0521860156. 
  2. ^ Planetary Science Institute page on the Giant Impact Hypothesis. Hartmann and Davis belonged to the PSI. This page also contains several paintings of the impact by Hartmann himself.
  3. ^ "Because the Moon helps stabilize the tilt of the Earth's rotation, it prevents the Earth from wobbling between climatic extremes. Without the Moon, seasonal shifts would likely outpace even the most adaptable forms of life." Making the Moon Astrobiology Magazine. (URL accessed on August 7, 2010)
  4. ^ "However, once the Earth cooled sufficiently, sometime in the first 700 million years of its existence, clouds began to form in the atmosphere, and the Earth entered a new phase of development." How the Oceans Formed (URL accessed on January 9, 2005)
  5. ^ *The 'PAH World'
  6. ^ Gilbert, Walter (February 1986). "The RNA World". Nature 319 (6055): 618. Bibcode 1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0. 
  7. ^ Joyce, G.F. (2002). "The antiquity of RNA-based evolution". Nature 418 (6894): 214–21. doi:10.1038/418214a. PMID 12110897. 
  8. ^ Hoenigsberg, H. (December 2003). "Evolution without speciation but with selection: LUCA, the Last Universal Common Ancestor in Gilbert’s RNA world". Genetic and Molecular Research 2 (4): 366–375. PMID 15011140. http://www.funpecrp.com.br/gmr/year2003/vol4-2/gmr0070_full_text.htm. Erişim tarihi: 2008-08-30. (also available as PDF)
  9. ^ Trevors, J. T. and Abel, D. L. (2004). "Chance and necessity do not explain the origin of life". Cell Biol. Int. 28 (11): 729–39. doi:10.1016/j.cellbi.2004.06.006. PMID 15563395. 
  10. ^ Forterre, P., Benachenhou-Lahfa, N., Confalonieri, F., Duguet, M., Elie, C. and Labedan, B. (1992). "The nature of the last universal ancestor and the root of the tree of life, still open questions". BioSystems 28 (1-3): 15–32. doi:10.1016/0303-2647(92)90004-I. PMID 1337989. 
  11. ^ Steenhuysen, Julie (May 21, 2009). "Study turns back clock on origins of life on Earth". Reuters.com. Reuters. Retrieved May 21, 2009.
  12. ^ " Between about 3.8 billion and 4.5 billion years ago, no place in the solar system was safe from the huge arsenal of asteroids and comets left over from the formation of the planets. Sleep and Zahnle calculate that Earth was probably hit repeatedly by objects up to 500 kilometers across" Geophysicist Sleep: Martian underground may have harbored early life (URL accessed on January 9, 2005)
  13. ^ Carl Woese, J Peter Gogarten, "When did eukaryotic cells (cells with nuclei and other internal organelles) first evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms?" Scientific American, October 21, 1999.
  14. ^ Romano AH, Conway T. (1996). "Evolution of carbohydrate metabolic pathways". Res Microbiol 147 (6-7): 448–55. doi:10.1016/0923-2508(96)83998-2. PMID 9084754. 
  15. ^ Knowles JR (1980). "Enzyme-catalyzed phosphoryl transfer reactions". Annu. Rev. Biochem. 49 (1): 877–919. doi:10.1146/annurev.bi.49.070180.004305. PMID 6250450. 
  16. ^ Doolittle, W. Ford (February, 2000). Uprooting the tree of life. Scientific American 282 (6): 90–95.
  17. ^ Nicolas Glansdorff, Ying Xu & Bernard Labedan: The Last Universal Common Ancestor : emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner. Biology Direct 2008, 3:29.
  18. ^ Hahn, Jürgen; Pat Haug (1986). "Traces of Archaebacteria in ancient sediments". System Applied Microbiology 7 (Archaebacteria '85 Proceedings): 178–83. 
  19. ^ Olson JM (May 2006). "Photosynthesis in the Archean era". Photosyn. Res. 88 (2): 109–17. doi:10.1007/s11120-006-9040-5. PMID 16453059. 
  20. ^ Allwood, Abigail; Grotzinger, Knoll, Burch, Anderson, Coleman, and Kanik (2009). "Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites". Proceedings of the National Academy of Sciences 106: 9548–9555. doi:10.1073/pnas.0903323106. 
  21. ^ For a description of the method used to establish this date, see J. William Schopf, Cradle of Life: The Discovery of Earth's Earliest Fossils, Princeton U. Press, 1999. pp. 87-89 and Fig. 3.9. The remarkable precision was possible because the fossils were sandwiched between lava flows that could be precisely dated from embedded zircon crystals.
  22. ^ a b Buick R (August 2008). "When did oxygenic photosynthesis evolve?". Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. 363 (1504): 2731–43. doi:10.1098/rstb.2008.0041. PMC =pmcentrez 2606769. PMID 18468984. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2606769. 
  23. ^ Dole, M. (1965). "The Natural History of Oxygen". The Journal of General Physiology 49 (1): 5. doi:10.1085/jgp.49.1.5. PMC 2195461. PMID 5859927
  24. ^ Jeolojik Etken Olarak İnsan, Hüseyin Çelebi F.Ü., Müh. Fak., Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Elazığ
  25. ^ DOI:10.1038/nature08793
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  26. ^ Bengtson, S. (2002). "Origins and early evolution of predation". Kowalewski, M., and Kelley, P.H. (Free full text). The fossil record of predation. The Paleontological Society Papers 8. The Paleontological Society. ss. 289– 317. http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf 
  27. ^ Knoll, Andrew H.; Javaux, E.J, Hewitt, D. and Cohen, P. (2006). "Eukaryotic organisms in Proterozoic oceans". Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Part B 361 (1470): 1023–38. doi:10.1098/rstb.2006.1843. PMC =pmcentrez 1578724. PMID 16754612. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1578724. 
  28. ^ Fedonkin, M. A. (March 2003). "The origin of the Metazoa in the light of the Proterozoic fossil record" (PDF). Paleontological Research 7 (1): 9–41. doi:10.2517/prpsj.7.9. http://www.vend.paleo.ru/pub/Fedonkin_2003.pdf. Erişim tarihi: 2008-09-02. 
  29. ^ Margulis L, Bermudes D (1985). "Symbiosis as a mechanism of evolution: status of cell symbiosis theory". Symbiosis 1: 101–24. PMID 11543608. 
  30. ^ de la Cruz F, Davies J (2000). "Horizontal gene transfer and the origin of species: lessons from bacteria". Trends Microbiol. 8 (3): 128–33. doi:10.1016/S0966-842X(00)01703-0. PMID 10707066. 
  31. ^ Nicholas J. Butterfield, "Bangiomorpha pubescens n. gen., n. sp.: implications for the evolution of sex, multicellularity, and the Mesoproterozoic/Neoproterozoic radiation of eukaryotes"
  32. ^ Hoffman, P.F.; Kaufman, A.J., Halverson, G.P., Schrag, D.P. (1998-08-28). "A Neoproterozoic Snowball Earth". Science 281 (5381): 1342–6. Bibcode 1998Sci...281.1342H. doi:10.1126/science.281.5381.1342. PMID 9721097. http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/281/5381/1342?ijkey=48d78da67bab492803c333f50c0dd84fbbef109c. Erişim tarihi: 2007-05-04.  Full online article (pdf 260 Kb)
  33. ^ Kirschvink, J.L. (1992). "Late Proterozoic low-latitude global glaciation: The snowball Earth". Schopf, JW, and Klein, C. (PDF). The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study. Cambridge University Press, Cambridge. ss. 51–52. http://www.gps.caltech.edu/~jkirschvink/pdfs/firstsnowball.pdf. 
  34. ^ http://researchpages.net/media/resources/2007/06/21/richtimhywelfinal.pdf
  35. ^ Corsetti, F.A.; Awramik, S.M.; Pierce, D. (2003-04-15). "A complex microbiota from snowball Earth times: Microfossils from the Neoproterozoic Kingston Peak Formation, Death Valley, USA". Proceedings of the National Academy of Sciences 100 (8): 4399–4404. doi:10.1073/pnas.0730560100. PMC =pmcentrez 153566. PMID 12682298. http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/100/8/4399. Erişim tarihi: 2007-06-28. 
  36. ^ Corsetti, F.A.; Olcott, A.N.; Bakermans, C. (2006). "The biotic response to Neoproterozoic Snowball Earth". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 232 (232): 114–130. doi:10.1016/j.palaeo.2005.10.030. 
  37. ^ Narbonne, Guy (June 2006). "The Origin and Early Evolution of Animals". Department of Geological Sciences and Geological Engineering, Queen's University. http://geol.queensu.ca/people/narbonne/recent_pubs1.html. Erişim tarihi: 2007-03-10. 
  38. ^ The Cambrian Period
  39. ^ The Cambrian Explosion – Timing
  40. ^ a b Formation of the Ozone Layer

İngilizce Vikipedi'deki 16:46, 21 Ekim 2011 tarihli Timeline of evolution maddesi

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]