Üniformitaryanizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Tekdüzelik veya değişmezlik ilkesi , deney ve gözleme dayalı bilim dallarının tamamında ; nedensellik , sebep sonuç ilişkisi ve fizik kanunları gibi temel ilkelerin, zaman ve mekanla değişmediğini kabul eden , ancak kendisinin bilimsel metotlarla doğrulanması imkanı olmayan önermedir. Tek düzelik ve değişmezlik ilkesinin kendisinin bilimsel yöntemlerle doğrulanması mümkün olmasa da , tüm bilim dallarında vazgeçilmez bir ilk kabül , aksiyom dur. [1]

Jeoloji özelinde ; Üniformitaryanizm veya Aktüalizm, James Hutton'ın 1795'te yazdığı Theory of the Earth, with proofs and illustrations (Yer Kuramı, kanıtlar ve çizimler ile) adlı kitabında önerdiği prensip.

Bu çalışmada Hutton günümüzde yeryüzünde gözlemlediğimiz olayların, geçmişte de aynı oran ve hızda gerçekleştiğini ; çok uzun zaman dilimleri içerisinde, kayalarda gördüğümüz oluşumları , katmanları meydana getirdiğini önermektedir. Bu, Yer'deki kayaçları oluşturan süreçleri günümüzde gerçekleştiğini görebiliriz anlamına geliyor. Bu süreçler, çok yavaş gradualizme rağmen, günümüzdeki dünyayı meydana getirdi. Bu fikir doğalcılık felsefesi olarak adlandırılan geniş bir felsefenin bir parçasıdır.

“Üniformitaryanizm” terimi 1837 yılında William Whewell tarafından Hutton’un temel fikrini tanımlamak için bulundu.[2][3] Bu fikir çağdaş jeolojinin temelidir.

Hutton'ın fikirleri John Playfair’in 1802’de yazdığı Illustrations of the Huttonian theory of the Earth (Yer’in Huttonyen Kuramı Çizimleri) ve Charles Lyell’in (1830-1833 yılları arasında) yazdığı Principles of geology (Jeolojinin İlkeleri) kitapları tarafından ünlendirildi. "Günümüz geçmişe anahtardır" ifadesi Lyell'in en ünlü sözüdür.[4]

Üniformitaryanizm fikri, ani gelişen şiddetli olaylar aracılığıyla Yer’deki büyük değişiklikler meydana geleceğini söyleyen katastrofizm fikri tarafından muhalefet edilmektedir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ https://en.wikipedia.org/wiki/Uniformitarianism
  2. ^ Whewell W. 1847. Philosophy of the inductive sciences, new edition, part 1, Book X, Chapter III 'Of the doctrine of catastrophes and the doctrine of uniformity'. John W. Parker, London. p665 (İngilizce)
  3. ^ Whewell W. 1857. History of the inductive sciences. 3rd ed, Parker, London. vol 3, p508 (İngilizce)
  4. ^ Elizabeth Lincoln Mathieson (13 Mayıs 2002). "The Present is the Key to the Past is the Key to the Future". The Geological Society of America. 9 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2010.  (İngilizce)