Vikipedi:İşleyişi aksatıcı değişiklik

Vikipedi, özgür ansiklopedi

İşleyişi aksatıcı değişiklik, birçok maddede uzunca bir süre boyunca devam eden, bir maddenin geliştirilmesi veya ansiklopedinin inşa edilmesi sürecini aksatan bir değişiklik örgüsüdür. Bu tip değişiklikler her zaman vandalizm olmasa da, bununla birlikte vandalizm her zaman işleyişi aksatıcıdır. Her bir olaya, Vikipedi politika ve yönergelerini ihlal eden davranışların olup olmadığına dikkat ederek, bağımsız bir şekilde yaklaşılmalıdır. Bir kullanıcı, açıkça vandalizm denilemeyecek faaliyetlerde bulunmasına karşın, bazı kullanıcıları Vikipedi'den soğutma ya da uzaklaşmasına yol açarsa bu tip faaliyetler de işleyişi aksatıcı olarak değerlendirilir.

İşleyişi aksatıcı değişiklikler her zaman kasten yapılmaz. Bazı kullanıcılar, doğru bir şekilde değişiklik yapmayı bilmemeleri veya birlikte çalışma konusunda toplumsal becerileri ya da kabiliyetlerinin yetersiz olmaları nedeniyle istemeden işletişi aksatıcı faaliyetlerde bulunabilirler. İşleyişi aksatıcı faaliyetlerin iyi niyetli olmaları, bunların Vikipedi'ye zarar verdiği gerçeğini değiştirmez.

Özet[kaynağı değiştir]

Vikipedi'nin herkesin değişiklik yapmasına izin veren yapısı, bazı kişilerin tek bir bakış açısını yansıtan, özgün araştırma niteliğinde, savunucu veya çıkar amaçlı içerik eklemelerine açık bir hâle gelmesine yol açabilir. Güvenilir kaynaklarla doğrulanabilir nitelikte olan, görece azınlık tarafından kabul gören kayda değer bakış açıları maddelere eklenebilirken yapıcı kullanıcılar zaman zaman hatalar yapabilir ve bazen bir sayfayı ya da sayfalar kümesine, güvenilir kaynaklarla doğrulanamayan içerikleri sürekli bir şekilde ekleyerek veya görece azınlık tarafından kabul gören görüşlere yersiz önem vermekte ısrarcı davranarak uzun süreli sorunlara yol açabilirler.

İşleyişi aksatıcı değişiklik yapan kullanıcılar genel anlamda, bir başvuru kaynağı olarak Vikipedi'nin güvenilirliğini düşürerek ve yaptıkları işleyişi aksatıcı değişikliklerin karşılığında bir yaptırım olmamasından ötürü yapıcı kullanıcıların sabırlarını zorlayıp onları yıldırarak siteden ayrılmalarına yol açtıklarından Vikipedi'ye zarar verirler.

Tek başına bir değişiklik, işleyişi aksatıcı olmasa da bu nitelikteki bir değişiklik örgüsünün parçası olabilir. İşleyişi aksatıcı değişiklikler zaman içerisinde sıklaşabilir veya genişleyebilirler. Bu tip değişikliklerin tamamı tek bir sayfada ya da birden fazla sayfada, benzer nitelikte ya da yüzeysel olarak oldukça farklı olabilirler.

İşleyişi aksatıcı kullanıcılar, yapıcı değişiklik yaparak bu davranışlarını saklayabilseler de; bazı belirgin özellikleriyle yapıcı kullanıcılardan ayrılırlar. Bir sorunun çözülmesinde tartışma yetersiz kalmışsa ve tartışmaya dışarıdan katılan kullanıcılar arasında tarafsız bir fikir birliği sağlanmışsa, daha fazla işleyişi aksatıcı davranışlar bir engel nedeni olarak değerlendirilir ve anlaşmazlıkların giderilmesi süreci gereğince daha ciddi yaptırımlara yok açabilir. Aşırı uç durumlarda bu yaptırımlar, hakem kurulu kararı ya da bir fikir birliği sonucunda, site genelinde yasaklama uygulanmasına kadar varabilir.

İşleyişi aksatıcı değişikliklerle mücadele ederken üç geri dönüş kuralına uygun hareket edilmesi gerekir. Bununla birlikte, işleyişi aksatıcı değişiklik kapsamında yer alan vandalizmle mücadele ederken bu kural görmezden gelinebilir.

Tespit edilmekten kaçınma girişimleri[kaynağı değiştir]

Kötü niyetli bir şekilde işleyici aksatıcı faaliyetlerde bulunan kullanıcılar, bazı yollarla kendilerine karşı uygulanabilecek yaptırımlardan kaçınmaya çalışırlar:

  • Belli bir dönemde, uzun bir süreye yayılmış değişikliklerinde tek bir işleyişi aksatıcı faaliyet dahi gözükmese de, tüm faaliyet örgüsüne bakılınca açık bir işleyişi aksatıcı faaliyet örgüsü vardır.
  • Değişikliklerinin çoğu, tartışma veya kullanıcı mesaj sayfalarınadır. Bu tip işleyişi aksatıcı davranışlar doğrudan bir maddeye zarar vermeseler de, genellikle diğer kullanıcıların maddeyi geliştirme amacıyla fikir birliğine ulaşmalarını engellerler.
  • Yorumları, kullanıcılar üzerine yorumdan kaçınarak nezaket ihlali yaratmasa da, medeni ve işbirliği içerisinde değişiklik yapma ve tartışma ortamı oluşmasını engeller.
  • Değişikliklerini, çok az kişinin takip ettiği az sayıdaki maddelerde gerçekleştirirler.
  • Tersi bir şekilde değişikliklerini, oldukça geniş bir madde yelpazesinde gerçekleştirerek, yaptığı işleyişi aksatıcı değişikliklerin herhangi bir kullanıcı tarafından fark edilerek bunların takip edilmesi ihtimalini düşürmeye çalışırlar.

Tüm bunlara rağmen bu tarz işleyişi aksatıcı değişiklikler, Vikipedi politika ve yönergelerini ihlal eder.

İşleyişi aksatıcı değişiklik örnekleri[kaynağı değiştir]

Bu yönerge; toplu, açık ve tekrar eden temel politika ihlalleriyle ilgili olup makul kullanıcıların aynı fikirde olmayabileceği, hemen göze çarpmayan durumlarla ilgili değildir.

İşleyişi aksatıcı bir kullanıcı, aşağıdaki davranışları sergiler ya da davranışlara eğilimi olduğunu gösterir:

  1. Taraflıdır: diğer editörlerin muhalefetine rağmen uzun bir süre belirli bir amacın peşinde bir makaleyi veya makale grubunu düzenlemeye devam eder. Taraflı editörler yalnızca içerik eklemekle kalmaz, bazıları yıkıcı silme işlemlerine de girer. Diğer editörler tarafından yayınlanan güvenilir kaynakları tekrar tekrar kaldırmak gibi.
  2. Doğrulanabilir değildir; kaynak göstermez, ansiklopedik olmayan kaynaklardan alıntı yapar, güvenilir kaynakları yanlış sunar veya özgün araştırma üretir.
  3. "Yıkıcı kaynak etiketleme" ile meşguldür"; etiketlenen içerik kaynaklanmış olsa bile haksız yere {{kaynak gerekli}} şablonu ekler, düzgün kaynaklandırılmış maddenin şüpheli olduğunu vurgulayan başka şablonlar kullanır.
  4. Fikir birliğini sağlamaya çalışmaz:
    a. diğer editörlerin düzenlemelerle ilgili sorularını veya açıklama taleplerini veya düzenlemelere itirazlarını defaatle göz ardı eder;
    b. diğer editörlerin değişiklikleriyle ilgili açıklamalarını defaatle göz ardı eder.
  5. Topluluk görüşlerini reddeder ya da umursamaz: moderasyona ve/veya yorum taleplerine direnir, tarafsız editörlerin karşıt görüş birliğine rağmen belirli bir noktayı takip ederek düzenlemeye devam eder.

Ek olarak, bazı editörler:

  1. Üretken katkıda bulunanları uzaklaştırmak için işbirliği yapar: Bazı maddelerde; nezaket, kişisel saldırı, maddelerin mülkiyeti ve kukla/canlı kukla gibi politika ve yönergelere aykırı, topluluğun genel sabrını zorlamayan ama yine de kurallara uyan, üretken editörlerin sabrını zorlamaya yönelen hareketler.

Görüşleri aktarma[kaynağı değiştir]

Herhangi bir politika ve yönergenin uygulanma yönteminden rahatsızlık duyan bir kullanıcı için, kendi görüşüne göre onu tutarlı bir şekilde uygulayarak kuralı veya onun yorumunu gözden düşürmeye çalışmak cazip gelebilir. Bazen bu basit bir şekilde küçük bir anlaşmazlıktaki bir noktayı ispatlamak için yapılır. Diğer durumlarda, birileri bir kuralın genel olarak bilinmeyen bir yolla, onu değiştirme hedefiyle uygulanmasına çalışabilir.

Bazı yöntemler projenin işleyişini önemli ölçüde aksatır. Eğer bir politikanın sorunlu olduğunu düşünüyorsanız, endişelerinizi paylaşmak için politikanın tartışma sayfası en uygun yerdir. Eğer bir maddede birilerinin değişikliklerine katılmıyorsanız, bu durumu maddenin tartışma sayfasında ya da diğer ilgili sayfalarda tartışın.

Birinin Vikipedi'yi bozmadan, göstermek için meşru bir şekilde bir noktaya değinebileceğini unutmayın.

Anlatılmak istenenin anlanamaması ya da reddedilmesi[kaynağı değiştir]

"Değişikliklerimde yanlış bir şey yok!"

Kimi zaman kullanıcılar, topluluk tarafından başka konulara odaklanan katkılara devam edilmesinin daha verimli olacağına dair bir fikir birliği olmasına karşın, bir iddia ya da bakış açısına bağlı olarak, bu yöndeki değişikliklerini devam ettirirler. Bu tip davranışlar, Vikipedi'nin işleyişini aksatır.

Makul bir nedene sahip olduğuna inanmaları kullanıcılara, bu fikrin topluluk tarafından kabul görülmediğinin söylenmesine karşın kabul görülmesi gerektiğine yönelik davranışlar sergileme hakkını vermez. Fikrin topluluk tarafından reddedilmesi, onun dinlenmediği anlamı taşımaz. Bir şeyler yazmaya ara verilerek diğer kullanıcıların dinlenilmesi ve dediklerinin dikkate alınması gerekir. Karşı tarafın bakış açısının anlaşılması için çaba sarf edilmeli ve ortak noktalar bulunarak uzlaşma sağlanmalıdır. "Dinleme" ile "anlaşma" kavramları ise birbirlerine karıştırılmamalıdır.

Kimi zaman kullanıcılar, iyi niyetle hareket etseler dahi, değişiklikleri işleyişi aksatıcı ve zaman harcayıcı nitelik taşır. Sürekli olarak sorunun ne olduğunu anlayamadığının söylenmesi, bu duruma bir örnektir. Kullanıcıların, cesur olmaları ve doğru olduklarını düşündüklerini yapmaları konusunda teşvik edilmeleri gerekse de, kimi zaman yeterlilik engeli baş gösterebilir. Eğer topluluk, kullanıcıların hatalarını düzenleme ve temizleme ile kullanıcıları politika ve yönergeler hakkında bilgilendirme konusunda gerekenden daha fazla zaman harcıyorsa, kullanıcıya yönelik birtakım yaptırımların uygulanması düşünülebilir.

Yapıcı değişiklikten ayırmak[kaynağı değiştir]

Kullanıcılar genellikle, daha az kabul gören bakış açılarını da maddelere eklerler. Bu tarz içerikler; doğrulanabilir oldukları, yersiz önem verilmedikleri ve uygun durumlarda, radikal teorilerle uyumlu oldukları sürece Vikipedi'nin amaçlarına uygundur. Kanıt gösterme sorumluluğu, bu tip bilgileri ekleyen ya da bu bilgilerin kalması gerektiğini isteyen kullanıcıya aittir.

Önbilim niteliğinde olsalar dahi doğrulanabilir ve bahsetmeye değer bakış açıları, güvenilir kaynaklar kullanılarak maddelere eklenebilir. Herhangi bir konuyla alakalı anlaşmazlıklar ya da tartışmalar varsa, bunlardan da güvenilir kaynaklarla bahsedilebilir. Bu tip değişiklikler, yek başlarına işleyişi aksatıcı değillerdir. Bu durum, Dünya'nın Güneş etrafında dönmesi gibi artık kesinleşmiş konularda geçerli değildir ("bu konuya dair yapılan tartışmaların kendisi" ise bahsetmeye değerdir).

Kimi zaman kullanıcılar, bazı radikal kaynakların yanlış yönlendirmeleri ya da bir kaynağın kullandıklarında sehven hata yapabilirler. Bu kullanıcılar doğal olarak kısa bir süreliğine bu değişikliklerinin doğruluğunu savunsalar da, daha iyi kaynaklar veya tarafsız kullanıcıların görüşleri doğrultusunda fikirlerini değiştirebilirler.

İşleyişi aksatan kullanıcılarla başa çıkma[kaynağı değiştir]

Aşağıda anlatılanlar, işleyişi aksatan kullanıcılarla başa çıkılması için bir örnek teşkil eder ve her bir anlatılanın bu sırayla yapılması zorunlu değildir. Bazı uç durumlarda hizmetli duyuru panosuna yapılacak hızlı bir başvuru birinci adım olabilirken kimi zaman direkt topluluk yasaklaması aşamasına geçilebilir. Ancak genellikle çoğu durumda, her bir adımın sorunu çözmesi umut edilerek kademeli bir artışla hareket etmek faydalıdır:

  • İşleyişi aksatıcı olduğu görünen bir kullanıcının yaptığı ilk ansiklopedik olmayan değişiklikte:
    • İyi niyet varsayın. İşleyişi aksatıcı olduğundan şüphelendiğiniz kullanıcıya saldırmayın. Bununla birlikte, kaynaklandırılmamış veya ansiklopedik olmayan içeriği geri alın ve değişiklik özeti girerek sorunun ne olduğunu anlatın. Kışkırtıcı ifadelerden kaçının ve nazik olun. Bu değişikliklerle ilgili tartışma sayfasında bir tartışma başlatılması veya kaynak eklenmesini isteyin. Yeni kullanıcıları ısırmayın; sorun yaratma amacıyla burada bulunan biriyle değil de yeni ve kafası karışık bir kullanıcıyla etkileşim içinde olabileceğinizi unutmayın.
  • Kullanıcı, bu değişikliği tekrar yaptığında ya da eski sürümü geri getirdiğinde:
    • Eğer bilgi için kaynak eklemesi yapılmışsa bir şey yapmayın ve tartışma sayfasında bir tartışma dönmüşse ve konuyla ilgili fikirlerinizde bir değişiklik varsa, değişiklik özetinde de buna atıfta bulunarak ilgili tartışmada bunu belirtin. Kaynak eklenmemişse, tartışma sayfasında bir tartışma başlatılmamış ya da var olan tartışmaya yanıt verilmemişse bu değişikliği tekrar geri alın. Mümkünse, tartışma sayfasında uzlaşma önerilerinde bulunun.
  • Geri alma devam ediyor ve bu içerik kaynaksız bir şekilde ekleniyorsa:
    • Geri alın ve hizmetli duyuru panosunda hizmetli yardımı talebinde bulunun. Bu değişiklikleri gerçekleştiren kullanıcıların geri alma farklarını gösterin. Gönderilerinizi mümkün mertebe kısa tutun ve kullanıcının yarattığı sorunlara odaklanın (tartışmalara dahil olmaması, kaynaksız ifadeler eklemekte ısrarcı davranması, tartışma sayfasındaki fikir birliğini görmezden gelmesi gibi). Bir hizmetlinin şikayeti anlayabilmesini zorlaştırabileceğinden dolayı maddenin içeriğiyle ilgili ayrıntılara girmekten kaçının. Nezaketi elden bırakmayın ve sürekli geri alma işlemi yapmaktan kaçının.
  • Bu değişiklikleri yapan kullanıcı kaynak kullanıyor, ancak bu kaynaklar zayıf ya da yanlış yorumlanıyorsa:
    • Hemen hizmetli duyuru panosuna gitmeyin.
    • Vikipedi:Anlaşmazlıkların giderilmesi sayfasını inceleyin.
    • Maddenin tartışma sayfasında, eklenen kaynakların güvenilirliğiyle ilgili bir tartışma başlatın.
    • Kullanıcıyla iletişimi sürdürün, gerekirse politika ve yönergelere atıfta bulunun.
    • Müdahil olan kullanıcılar dışında, üçüncü görüş arayın.
  • Bu yapılanların sonuç vermemesi ve sorunların devam etmesi durumunda:
    • İşleyişi aksatıcı olduğunu düşündüğünüz kullanıcıyı, kendi mesaj sayfasında uyarın.
      Sürüm farkları ile sorunlu davranışların bağlantılarını ekleyin. Bu uyarı için kullandığınız başlık veya değişiklik özetinde, bakış açınıza göre hangi davranışın işleyişi aksatıcı olduğunu açıkça belirtin, ancak gereksiz bir şekilde tahrik edici ifadelerden kaçının. Unutmayın ki siz, ortamı sakinleştirmeye çalışmaktasınız. Müdahil olan başka kullanıcılar varsa, topluluğun uygun görmediğini netleştirme adına o kullanıcıların da kendi yorumlarını eklemeleri yerinde olacaktır.
  • Kullanıcının geri almaları devam ediyorsa:
    • Sırasıyla {{ku-aksatıcı1}}, {{ku-aksatıcı2}}, {{ku-aksatıcı3}} ve {{ku-aksatıcı4}} kullanın.
    • Bu noktada bir kullanıcının birçok kullanıcıya karşı olduğunu varsayarak değişikleri geri almaya devam edin. 24 saat içerisinde üçten fazla geri alma işlemi gerçekleşmişse, üç geri dönüş kuralı ihlali olacağından durumu hizmetli duyuru panosunda bildirin (aynı ihlali yapmamaya dikkat edin!). Değişiklikleri birden fazla kullanıcı tarafından geri alınan bir kullanıcı, bu tip sorunlu değişiklikleri yapmayı uzun bir süre sürdüremez.
  • Eğer üç geri dönüş kuralı ihlali yaşanmamış veya politika ve yönergelerin uygulanmasını sağlayacak kadar kullanıcı yoksa:
    • Hizmetli duyuru panosunda yeni bir bildirim yapın.
  • Kullanıcı, hizmetli duyuru panosunda varılan bir fikir birliğini yok saymaya devam ediyorsa:
    • Aynı sayfada, daha önce gerçekleşen tartışmaları da göstererek bir hizmetli müdahalesi talebinde bulunun. Bir hizmetlinin kullanıcıyı uyarması ya da uygun gördüğü takdirde engellemesi gerekir.
  • Engellemelerle sorun çözülemiyor ya da hizmetli duyuru panosundaki bildiriminize ilgi gösterilmemiş ve diğer tüm yollar denenmişse:
    • Hakem kuruluna inceleme başvurusunda bulunun. Başvurunuzda, madde içeriğinden değil de kullanıcı davranışlarınızdan bahsedin.

Engelleme ve yaptırımlar[kaynağı değiştir]

  • İşleyişi aksatıcı değişiklikler, uyarıların ardından, genellikle 24 saatle başlamak üzere artan engellemelerin verilmesine yol açabilir.
  • Başlıca kullanım amacı işleyişi aksatmak olan hesaplar, genellikle süresiz olarak engellenirler.

Şaka Günü[kaynağı değiştir]

1 Nisan Şaka Günündeki bütün değişiklikler, değişiklik savaşı kişisel saldırı yasağı ve yaşayan insanların biyografileri gibi politikalar da dahil uygulanabilir bütün Vikipedi politika ve yönergelerine bağlı kalarak devam etmelidir. Anasayfa hariç, espri amaçlı tüm değişiklikler madde ad alanından çıkarılmalı ve kullanıcıların yanlış yönlendirilmesini engellemek için {{Mizah}} gibi şablonlarla etiketlenmelidir.

Ayrıca bakınız[kaynağı değiştir]