Koçgiri aşireti

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Koçgiri aşireti veya Koçkiri aşireti, çoğunlukla Sivas iline bağlı İmranlı ilçesinde yaşayan Alevi mezhebinden Kürtçenin Kurmanci lehçesini konuşan bir Kürtleşmiş Türkmen aşiretidir.[1][2][3] Büyük bir bölümü Kurmanci konuşur ama standart kurmanci arasında bazı kelimelerinde farklılıklar görülür ve şehirleşmenin etkisiyle sadece Türkçe konuşan sayısı artmaktadır. Koçgiri Aşireti'nin büyük çoğunluğu şu an Sivas’a bağlı olan İmranlı ve Zara ilçelerinde yaşar. İmranlı bölgesi Cumhuriyetten önce Dersim sancağının kuzey-batısını oluştururdu.[4]

Sivas ilinin Zara, İmranlı yöresinde ayrıca Kayseri'nin Sarız, Erzincan'ın Refahiye ve Kemah Kürtçe-Kurmanci konuşurlar.

Koçgiri denildiği zaman birçok kabile akla gelir. Koçgiri yöresine yüzyıllar önce Dersim, (çoğunlukla Hozat ve Ovacık çevresinden göç eden kabileler bu ad altında birleşerek bir konfederasyon oluşturmuşlardır. Gerçekten de bir görüşe göre var olan bir aşiret yöreye adını vermiş değildir, tam tersine aynı sahaya yerleşen topluluklar oluşturdukları aşiretin adını bölgeden dolayı almışlardır.[5] Bölgeye sonradan gelen kabileler ise bu konfederasyona katılmamışlardır.

Koçgiri yöresi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sivas'ın İmranlı ilçesinde Koçgiri aşiretinin yaşadığı köyler ve ayrıca başta Zara olmak üzere diğer ilçelerle başka illerin sınırları içeresinde kalmakla birlikte bu bölgenin etrafındaki bulunan köylerden oluşan ve kültürel bütünlüğe sahip olan bir yöredir.[6]

Yerleşim yerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1. İmranlı (Sivas) ilçesinde: Akçakale, Aksu (Haliller / Xelilan), Alcahacı, Altınca (Cefan), Arık (Arıx), Aşağıboğaz (Girık’a Jér), Aşağıçulha, Türkşıhlı, Atlıca (Azgır), Avşar, Aydın (Kürtyenice), Aydoğan (Örenik), Bahadun (Badun, Sarıçubuk), Bağyazı (Bandıra), Bardaklı (Harami), Başlıca (Périk’an), Becek, Beğendik (Yazıxecé, Yazıkoya Jérın), Boğazören (Boğazwéran), Borular (Boriyan), Bulgurluk (Qerlaş), Celaldamı, Cerit, Çalıyurt, Çandır, Dağyurdu (Mıst’an), Delice, Demirtaş (Xaskoy), Dereköy, Doğançal (Yazıfat’t’é, Yazıkoya Orté), Ekincik (Kağnut’), Eskikapımahmut, Eskikeşlik (Kürtkeşlik), Gelenli (Gundé Réyber), Gökdere, Gökçebel, Görünmezkale, Kabaktepe, Kapıkaya, Kapımahmut, Karacahisar, Karaçayır, Karahüseyin, Karlık, Karataş, Kasaplar, Kavalcık (Köndül), Kemerli (Kemreli), Kerimoğlu, Kevenli, Kılıçköy, Kızılmezra, Kızıltepe, Koçgediği (Giliç,Gilicek’), Koruköy (Gencolar, Gencan), Koyunkaya, Körabbas, Kuzuköy, Maden, Merkez-Kılıçlar, Ortadaracık, Ortaköy, Sandal, Sinek, Söğütlü, Süvariler, Taşdelen (Qusura), Taşlıca, Toklucak, Topallar, Toptaş, Uzuntemür, Yakayeri (Hindolar), Yapraklıpınar (Balolar, Balan), Yaylacık (Yazıfidé, Yazıkaya Jurun), Yazıkavak (Qucuran, Hamolar), Yazılı, Yenikent, Yukarıboğaz (Girık’a Jurun), Yukarıculha, Yünören (Cogi), Yoncabayır (Ekrek)

2. Zara (Sivas) ilçesinde: Ballık, Becekli, Dipsizgöl, Kızılkale, Yolören (Kurtqalawuz, Kürtkılavuz)

Sivas dışındaki yerleşim alanları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Refahiye (Erzincan) ilçesinde: Gümüşakar (Koçgiri/Qoçgiri)
  • Tufanbeyli (Adana) ilçesinde: Taşpınar (Qeyapar), Hanyeri (Xanéri), Akdere (Ağdere)

Türkiye'de Yaklaşık 52 Koçgiri Yerleşmi Vardır[7]

Koçgiri isyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mart 1921'de, aşiret reisleri Alişan ve Haydar Beylerin desteğiyle Sivas'ta başlayan ve devam eden Koçgiri İsyanı, 11 Nisan 1921 tarihinde Ankara Hükûmeti tarafından uygulanan bastırma hareketi ile kısa sürede son bulmuştur. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Abazıkalı Giresun Gönüllü Alayları tarafından şiddetli bir şekilde bastırılmıştır. Operasyon sonrası meclisteki vekillerin tartışmalarına göre 180 ile 210 arası Koçgiri köyaleti ve mezrası insanlarıyla birlikte imha edilmiştir[8]. İsyan neticesinde büyük tahribatlar alan Koçgiri köyleri, kalan köylerinin büyük bölümüyle 1937-1938 Dersim isyanına da destek olarak başta Alişer Bey ve Zarife Hanım olmak üzere birçok mensubunu Dersim’deki muharebelerde yitirmiştir[kaynak belirtilmeli].

Koçgiri aşiretinin kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İban (İbikiyan)
  • Mistan (Mıstan)
  • Laçinan (Laçikiyan)
  • Pervuzan (Peruziyan)
  • Sefan/Sefikan (Sefikiyan)
  • Balikan/Balan (Gerniyan)
  • Reşikan/Reşiyan (Reşikiyan)
  • Kalkanci
  • Saran (Sarıkiyan)
  • Cefikan (Cafakiyan)
  • Gerniyan
  • Resulan

Aşiretin bölgede kimlik tanımlamaları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kurmanc: Alevi Kürtler (Çoğunluk)
  • Tirk/Rûmî: Sünni Türkler
  • Tirkên Rê: "Yoldan çıkmış" anlamında, Alevi kimliğini kaybeden kişiler için kullanılır.
  • Kurr: Sünni Kürtler
  • Tirkên Elewî: Alevi Türkler
  • Dimilî: Zazacaya benzer fakat aynı olmayan bir dili konuşan insanlar için kullanılır. Dımiliki de denilen dil, Dersim bölgesinde kullanılan Kırmanci diliyle aynıdır.
  • File/Yermenî: Ermeniler
  • Hurus: Ruslar
  • Tirkê Macir: 1293 H (1877-78) Kars ve Erzurum göçmenleri Türkler

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Koçgiri aşiretinin kullandığı kurmanci dili, kelime dağarcığı ve fonetiği hemen hemen Tunceli, Maraş, Malatya, Bingöl Kurmancisi ile aynıdır. Koçgirililer standart Kurmanciye göre daha sade ama sert bir ağız kullanırlar. Arabik fonetik Koçgiri Kürtçesine etki edememiştir. Koçgiri yöresinde J sesi çoğu zaman Z ve C seslerine dönüşür ve tüm köylerde aynıdır. Ez jî (Ben de) sözcüğü ve takısı bu bölgede ez cî ve ez zî olarak telaffuz edilir çoğu zaman. Koçgiri Kürtçesi ile Standart Kurmanci arasındaki birtakım farklara göz atalım:

  • Tu çerrî? (Çitanî) - Tu çawayî? (Nasılsın?)
  • Rind - Baş/Rind (İyi)
  • Qicik - Piçûk (Ufak)
  • Phaç Kirin - Maç Kirin (Öpmek)
  • Pil - Mil (Omuz)
  • Phan - Pahn (ezmek-yoğurmak
  • Fam Kirin - Fehm Kirin (Anlamak)
  • Pir - Pir/Zehf (Çok)
  • Geyiştîn - Gehiştin (Varmak)
  • Giyandin - Gihandin (Vardırmak)
  • Giya - Giha (Ot)
  • Min bidaNA - Min bida (Verseydim)
  • Min bigirtaNA - Min bigirta (Alsaydım)
  • Min nan bişandaNA - Min nan bişanda (Ekmek gönderseydim)
  • Em nanê sêlê dipêjinÊ - Em nanê sêlê dipêjinE (Sac ekmeği pişirmekteyiz)
  • Rêya te rûnî BÎ - Rêya te ronî BE (Yolun aydınlık olsun)
  • Rabirtin - Raborîn (Geçmek)
  • Bû - Dawet (Düğün)
  • Xweng - Xwişk (Bacı)
  • Kilê/Dayê - Dayê/Yadê (Anneciğim)
  • Pising - Pisik (Kedi)
  • Kûtî - Kuçik (Köpek)
  • Ez terime - Ez diçime (Gitmekteyim)
  • Rabîsan - Ramûsan (Öpücük)
  • Rabisîn - Ramûsîn (Öpmek)
  • Den Kirin - Xeber dan (Konuşmak)
  • Sûr - Sor (Kırmızı)
  • Hêşin - Kesk (Yeşil)
  • Çûrtan - Çortan (Çökelekten yapılan bir yiyecek)
  • Pendir - Penir (Peynir)
  • Nan êdî me - Nan ên me (Ekmeklerimiz)
  • Seba te/Bo te/Sebetê te - Ji bo te (Senin için)

J-Z-C seslerinin Koçgiri'de sürekli birbirleriyle yer değiştirmesi ve standart Kurmancî[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ez zî - Ez jî (Ben de)
  • Zi te ra dibêm - Ji te ra dibêjim (Sana diyorum)
  • Em zi Dersimê hatine - Em ji Dersimê hatine (Biz Dersim'den gelmişiz)
  • Zina Xidoy nexwaşe - Jina Xidoy nexweşe (Hıdır'ın karısı hastadır)
  • Merîyêdî me hatin - Mirovên me hatin (İnsanlarımız geldiler)

Koçgiri'de özneler ve standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ez - Ez (Ben)
  • Tu - Tu (Sen)
  • Ew/Âw - Ew (O)
  • Em - Em (Biz)
  • Wûn - Hûn (Siz)
  • Ewane - Ew (Onlar)
  • Ev/Va - Ev/Va (Bu)

Koçgiri'de üçüncü tekil şahıs ve standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Xwedê rêya te rûnî bikeRÎ - Xwedê rêya te ronî bike (Allah yolunu aydın etsin)
  • Ez dibêm ew tabay çê nakeRÎ - Ez dibêjim ew tutişt çê nake (Diyorum bir şey yapmıyor)
  • Bibê nan bideRÎ te - Bêje nan bide te (Söyle ekmek versin sana)
  • Xwedê bela nedeRÎ we - Xwedê bela nede we (Allah bela vermeye size)
  • Ew girêdideRÎ - Ew girêdide (Bağlıyor)
  • Ew mira den nakeRÎ - Ew xeber nade min (O benimle konuşmuyor)

Bölgedeki aşiretler ve dilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

240'ın üzerinde köy Kurmanci konuşur ve Alevidirler; 25 kadar köy ve mezra ise Zazaca konuşur ve onlar da Alevidirler.

  • Koçgiri (İzol/Kurmanci)
  • Zeriki (Xiran/Kurmanci)
  • Resul (Kurmanci)
  • Kurmeşan (Kurmanci)
  • Milan (Kurmanci)
  • Şadi (Kurmanci)
  • Axucen (Kurmanci)
  • Parçikan (Kurmanci)
  • Reşiyan (Kurmanci)
  • Canbeg (Kurmanci)
  • Kelhor (Kurmanci)
  • Riçik (Kurmanci)
  • Babamansur (Kurmanci)
  • Sinemilan (Kurmanci)
  • Atmanikan (Kurmanci)
  • Gini (Zazaca)
  • Çarekan (Zazaca-Kurmanci)
  • Dimili (Kurmanci-Zazaca)

Yer adları ve kutsal değerler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Çiyayê Sûr (Kızıldağ)
  • Çiyayê Kose (Köse Dağ)
  • Çiyayê Çengelî (Çengelli Dağı)
  • Çileyê Cefo (Zerikîlerin Dersimden gelen dedeleri Caferin sürekli kullandığı Erzincan yolu)
  • Kaniye spî (Beyaz Çesme)
  • Haydar Baba
  • Ava tal (Acı su)
  • Nahala sûr (Kızılırmak)
  • Şarki Şivan (Ziyaret ve Ocak)
  • Kızlar Sinisi (Kutsal kabul edilen dağlar sırası)
  • Cogi Baba
  • Babamansur
  • Melekê ser sibê ezîz, Melekê herd û ezman (Sabah güneşe el açıp edilen dua)
  • Düzgin Baba
  • Munzur Irmağı (Dualarda adı geçen ve Dersimden akan kutsal kabul edilen su Ava te ava Mûnzir bî (Suyun Munzur suyu olsun) diye dualarda geçer)
  • Seyit Pervane
  • Kerim Yaylası
  • Kızıldağ Ziyareti
  • Dipsiz göl
  • Kızıldağ Yaylaları
  • Xızırê ser kelek û gemîyan (Hızır nebi)

Yemekler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Babiko
  • Zêrfet
  • Nanê sêlê
  • Nanê tenik
  • Nanê Pofuk
  • Nanê tendûr
  • Nanê avê
  • Goştê Qewirandî
  • Goştê Serarkirî
  • Çûrtan
  • Bijerîk
  • Kilora Niyazîkî
  • Germiya dewdû imaman
  • Germiya dew
  • Herle
  • Qirik/Xaşıl
  • Üzümlü börek tatlısı
  • Qawut tatlısı
  • Torax
  • Klora sîr
  • Biçik
  • Mardimelax
  • Papara
  • Germiya birî
  • Ekmek aşı
  • Sîrê Sêlê/Sirin

Özel günleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hızır (Royê Xızır)
  • Muharrem (Rojiya Muxarem)
  • Nevruz (Heftmal-Hawtmal)
  • Gağant (Kalê Gağanê)
  • Heftmala mezin
  • Heftmala qicik
  • Kalgaxan
  • Çarşema reş
  • Sersal

Türküler ve deyişler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Zöre
  • De doxan doxan
  • Gundê Balaxor
  • Arix
  • Mîro
  • Yêmin Yeko
  • Misto
  • Şîrîna min
  • Bazdin Bazdin
  • Nizam çima
  • Çûme Maciranê
  • De mere bavo
  • Giran here
  • Em kûllî însanine
  • Helgere were Şayê Merdan
  • Ew meydana Qerbelayê
  • Loma ji Alî ra Şayê Merdan dibên
  • Qoçgirî
  • Dilbera min dane
  • Mirîşka min

Halk oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Bölgede 20'nin üzerinde halk oyunu çeşidi vardır. Bunlardan bazıları:

  • Temir Ağa
  • Dik (Karaçor)
  • Koçgiri düz/Hewaduz
  • Dik/Hewatik
  • Delilo
  • Sarhoş
  • Yeritme
  • Dizkırma
  • Ağır halay
  • Karşılama
  • Değnek oyunu

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Mélikoff, Irène; Alptekin, Turan (1993). Uyur İdik Uyardılar Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmaları. Cem Yayınevi. s. 104. 
  2. ^ Gürbüz, Macit (2009–2021). Kürtleşen Türkler: Eskiden Türk'tük, şimdi Kürdük. 5 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2022. 
  3. ^ Özdemir, Ali Riza (2013). Kayıp Türkler: etnik coğrafafya bakımından Kürtleşen Türkmen aşiretleri. Kripto Yayınları. 
  4. ^ "Türkiyenin Demografik Yapısı". Vikipedi. 14 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  5. ^ Koçgiri Aşiretinin Yapısı ve Kökeni 12 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Dersim Gazetesi, Yayın Tarihi: 3 Şubat 2019 ("Koçgiri Adı" alt başlığı)
  6. ^ Zara Koçgiri Sancağı ve İmranlı Çit Yöresi Tarihi, Murat Uğraş, Dorlion Yayınevi, 2021
  7. ^ "Nişanyan Yeradları". nisanyanmap.com (İngilizce). 31 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2021. 
  8. ^ "Dr Suat Akgül, Atatürk Döneminde Bölücülük ve Bölücülüğe Karşı TBMM'de Çözüm Önerileri". 6 Ekim 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2006.