Madımak

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Madımak (bitki) sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Vikipedi:TaksokutuVikipedi:Taksokutu
Madımak
Dosya:Madımak.JPG
Bilimsel sınıflandırma
Âlem: Plantae (Bitkiler)
Klad Angiosperms
(Kapalı tohumlular)
Klad Eudicots
(İki çenekliler)
Klad Core eudicots
Takım: Caryophyllales
Familya: Polygonaceae (Kuzukulağıgiller)
Cins: Polygonum
Tür: P. cognatum
İkili adı
Polygonum cognatum
Meisn.
Diğer adları
Çobanekmeği
Dış bağlantılar
Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Madımak ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Madımak ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.

Madımak[1] ya da madımalak[1] (Polygonum cognatum), kuzukulağıgiller (Polygonaceae) familyasından, toprak üstüne yatık sürünücü odunsu gövdeli, ufak pembe çiçekli, çok yıllık yenebilen otsu bitki türü. Cinsin diğer türlerinden oldukça iri yapraklarıyla belirginleşir. Orta Anadolu halk mutfağında besin olarak kullanımı yaygındır ve çiğ «madımak salatası» olarak yenir ya da pişirilerek «madımak aşı, cacığı, mıhlaması, çorbası, yahnisi, böreği, gözlemesi, bükmesi» yapılır. Önceleri yalnızca köylerde rağbet gören ve ilkbaharda (nisan, mayıs, haziranın ilk yarısı) yemek için toplanan madımaklar köyden şehre yapılan göçlerle şehirlerde de aranır olduğundan büyük şehirlerde pazarlarda da satılır. Madımak, içerdiği fenolik birleşiklerden dolayı diğer bitkilerin gelişimini engelleyen fitotoksik özelliğe sahip boğucu bitkidir.

Türkçedeki «madımak» adı etimolojik olarak Ermenice «madideğ» (մատիտեղ) kelimesinden kökenlenen bir alıntıdır.

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede Polygonum cognatum için halk dilinde madımak ya da madımak pancarı ve bunun varyasyonları (madımalak, badımak, badımalak, mercimelek, mercimenek) ile kuşekmeği adı kullanılır[1]. Madımak kelimesi etimolojik olarak Türkçeye Ermeniceden geçmiştir[2][3]. Hasan Eren Ermenicedeki biçimini "matutak 'licorice'" olarak verir. Günümüz Ermenicesinde bütün Polygonum türleri için մատիտեղ[4] (Batı: madideğ / Doğu: matiteğ) adı kullanılır

Madımağa çok benzeyen kimi yakın türler de madımak olarak adlandırılır:

Polygonum aviculare (kuşekmeği ya da çobandeğneği) : eşek madımağı[1], kuş madımağı, çayır madımağı, kadımalak, madımağın oynaşı[1]

Hatta, bütün Polygonum türleri için ortak ad olarak da yaygınlaşmaktadır:

Polygonum afyonicum : Afyon madımağı[5]
Polygonum istanbulicum : İstanbul madımağı[6]
Polygonum samsunicum : Samsun madımağı[5]
Polygonum sivasicum : Sivas madımağı[5]
Polygonum cappadocicum : Kapadokya madımağı[5] ya da mercimelek[7]
Polygonum bellardii : at mercimeleği

Morfoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Genelikle toprak üstünde yatık vaziyette çok yıllıktır. Yaprak kını gövdeyi sarar ve zarımsıdır. Yaprakları oblong-eliptik biçiminde, kısa saplı ve ekseri sivri uçlu, kenarları bütün ve de değişken sıra ile dizilmiştir.. Çiçekleri yaprakların koltuğunda kümeler halinde, pembe veya kırmızımsı pembe renkli ve 4-5 mm boyunda olup 2-5 adedi biraradadır. Stamenler genellikle 8. Meyve üç köşeli ve kanatsız bir nukstur. İlk çiçeklenme zamanı mayıs, son çiçeklenme zamanı ise eylül ayıdır.

Habitat[değiştir | kaynağı değiştir]

İran-Turan fitocoğrafyası elementidir[8]. Yol kenarları, tarla sınırları, yamaçlar, uçurumlar ve kültür arazileri ana yaşam alanlarıdır. 720-3000 m yüksekliklerde görülür[9]. Isparta'da step vejetasyonunun ikincil derecede baskın türleri arasında yer alır[10].

Dağılımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, Suriye, Kafkasya, İran, Afganistan ve Pakistan'da yayılım gösterir.

Türkiye'de Batı, Orta, Doğu, Güney ve Güneydoğu Anadolu'da yayılım gösterir. Çoğunlukla Yozgat, Sivas, Amasya, Tokat, Kayseri ve Gümüşhane yörelerinde yetişir.

Suriye'de 18 Polygonum türünden biridir[11].

İsrail'de çok nadirdir. İbranicede ארכובית חרמונית adıyla anılır.

Pakistan'da iki alt tür (subsp. cognatum & chitralicum) olarak bulunur[12].

Alt türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Polygonum cognatum subsp. chitralicum (syn: P. chitralicum): Pakistan'ın Chitral yöresine özgü endemik alt türdür.
  • Polygonum cognatum subsp. cognatum (syn: P. cognatum var. alpestre, P. confertum, P. ammanioides, P. pamiroalaicum)

Besin olarak kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de özellikle Yozgat, Sivas, Çorum gibi Orta Anadolu ve Tokat, Gümüşhane gibi iç Karadeniz illerinde sebze olarak kullanımı oldukça yaygındır. Eskiden yalnızca köylerde rağbet gören madımak, köyden şehre yapılan göçlerle şehirlerde de aranır olduğundan büyük şehirlerde pazarlarda da satılır. Madımağın toplanması (yolunması) ufak bir bıçak («pancar bıçağı»[13] ya da «madımak bıçağı» adı da verilen çakı) yardımıyla ya da zahmetli olsa da el ile olur. En yaygın olan «madımak yemeği» (ya da «madımak aşı»), toplarken karışmış olan yabancı otundan ve kötü yapraklarından ayıklanıp yıkanan ve bir tahta üzerinde keser ya da satırla kıyılarak pişmeye hazır hâle getirilen madımak kıyıntısına bulgur, yarma[14] ya da pirinç[1][15] eklenerek uzun süre haşlanır; inmeye yakın salça yakılarak, sade yemek istenmiyorsa pastırma[1], sucuk, kıyma[16], kuzu kaburgası[17] gibi et ve et ürünleri ya da çemen[18] katıp sıcak servis yapılır. Madımak aşı Sivas'ta süt katılırsa sıcak veya soğuk çorba olarak, süt katılmadan yapılırsa sıcak ya da soğuk veya sarımsaklı yoğurt ilavesiyle soğuk olarak servis yapılır[19]. Bunun dışında, bulgur pilavına katılır[1], yumurtalı[15] yemeği, çorbası ya da cacığı yapılır. Yumurtayla «madımak mıhlaması»[20] yapılır. Çorum'un Mecitözü ilçesinin Konaç köyünde sulu «madımak yahnisi» yapılır[21]. Taze yaprakları salata olarak ya da yufkaya sarılıp çiğ olarak da yenir[22]. Yozgat, Kırşehir ve Sivas'ta «madımak cacığı» yapılır[23][24]. Yozgat'ta pastırmalı ya da sucuklu yapılır[25]. Kırşehir'de pastırmasız sade yapılır. Amasya'da taze sürgün ve yaprakları tek başına kavrulur; ayrıca bahçelerde kültüre de alınır; kurutularak her mevsim tüketilir[26]. Pidesi ve sütlü yemeği de yapılır[22]. Kurutulurak kışlık olarak da kullanılır. Samsun'da daha çok yüksek kesimlerde yetişen bitkinin konservesi yapılır[27]. Burdur'da salata şeklinde çiğ ya da yemeği yapılarak tüketilir[28]. Eskişehir'in Mihalıççık ilçesinde yumurtalı ya da sade yemeği yapıldığı gibi, börek iç malzemesi olarak değerlendirilir ya da boş çiğ olarak da yenir veya tuzlanıp limon sıkılarak sade «madımak salatası» olarak da tüketilir[15]. Kayseri'de «madımak böreği» yapılır. Çankırı'nın Atkaracalar ilçesinde kavrularak iç yapılan madımaktan «madımak gözlemesi»[29] (ya da «martimalak bükmesi») adlı D biçiminde katlanıp sacda pişirilen bir hamurişi yapılır. Aynı hamurişine Çerkeş ilçesinde «madımak bükmesi»[30] (ya da yöre şivesiyle «badıma bükmesi»[31]) adı verilir ve Çerkeş'te ayrıca «madımak çorbası» da yapılır. Kayseri'nin Develi ilçesinde «mercimenek» adıyla bilinir ve çiğ olarak yenir ya da içine bulgur katılarak sebze gibi pişirilir[32].

Tıbbi kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Halk tıbbında kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Yetiştiği yörelerde sevilen ve aranan bir yemek maddesi olsa da halk tıbbında kullanımı sınırlıdır. İdrar artırıcı, şeker hastalarında kan şeker düşürücü, damar büzücü olması sebebi ile uzun süreli kanamalarda kadınlarda ve hemoroidlerde kullanıldığı diyare ve kusmada, böbrek taşlarını düşürmede etkili olduğu kayıtlıdır[33]. Tohumları bronşit tedavisinde kullanılmaktadır[34]. Burdur'da şeker hastalığı ve egzema için kullanılır ve guatr için lapası boğaza sarılır[28]. Erzurum'da jinekolojik hastalıklar için sütte haşlanır ve buğusu kullanılır[35]. Tunceli'de romatizma hastalığı için kullanılır[36].

Farmakolojik kullanımı ve etkinliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Madımak, diğer yabani ve kültür bitkilerinin gelişimi üzerine olumsuz etkileri olduğu bilinen fenolik bileşiklerce zengindir ve içeriğinde 13 farklı fenolik bileşik (gallik asit, catechol, gentisic asit, catechin, chlorogenic asit, caffeic asit, epicatechin, P- coumaric asit, sinapic asit, coumarin, salisilik asit, quercitrin, t-cinnamic asit) belirlenmiştir. Genel olarak madımağın toprak üstü bitki aksamlarından elde edilen ekstrenin inhibitör etkisi toprak altı bitki aksamlarından elde edilene göre daha yüksektir[37].

Bazı farmakolojik araştırmalarda bitki ekstrelerinin antibakteriyel aktivitesinden bireysel fenolik bileşiklerin sorumlu olduğu gösterilmiştir[38]. Yapılan bir farmakolojik araştırmada madımağın eter ve etanollü ekstreleri Staphylococcus aureus ve Bacillus subtilis bakterilerine karşı antibakteriyel aktivite göstermiş, fakat sulu ekstresi herhangi bir aktivite göstermemiştir[39].

Boyarmadde[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de yaprakları sarı renk elde etmek için kullanılır[40].

Kültüre yansıması[değiştir | kaynağı değiştir]

Sivas'tan kaydedilen ve Nida Tüfekçi tarafından derlenip notaya aktarılan «Madımak oylum oylum» (TRT repertuar no: 01737) ile Muzaffer Sarısözen tarafından derlenip notaya aktarılan «Madımah bitti m'ola» (TRT repertuar no: 00595) adını taşıyan türküler madımağın Türk halk müziğine yansıyan en tanınmış örnekleridir[41].

Yozgat'ın Sorgun ilçesine bağlı Akocak köyünde yedincisi 2012 yılında yapılan «Madımak Şenliği» düzenlenir[42]. Sivas'ın Akıncılar ilçesinde «Madımak Festivali» düzenlenir[43]. Sivas’ta Perakende Sebze Hali Derneği tarafından «Geleneksel Sebze hali-madımak-çiçek ve tohumculuk yaz festivali» düzenlenir[44][45].

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h Prof. Dr. Turhan Baytop (1997), Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK yayınları: 578, Ankara, 1997
  2. ^ Prof. Dr. Hasan Eren, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, Ankara 1999
  3. ^ Prof. Dr. Robert Dankoff, Armenian Loanwords in Turkish, Wiesbaden 1995
  4. ^ Туманян, С. А. (1965) К строению стебля и черешка некоторых видов рода Polygonum L. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր բիոլոգիական գիտությունների , 18 (5). pp. 85-90
  5. ^ a b c d T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü : Yemeklik Endemik Bitkiler
  6. ^ Mustafa Keskin (2010), İstanbul’un Bitkileri, Bağbahçe 28 (Mart-Nisan 2010)
  7. ^ Osman Yüksel (2010), Kapadokya'nın şifalı bitkileri, Peribacası Kapadokya Kültür ve Tanıtım Dergisi, Ağustos 2010
  8. ^ Flora of Pakistan : Polygonum cognatum subsp. cognatum
  9. ^ Van herbaryumu
  10. ^ Murat Akten (2008), Isparta ovasının optimal alan kullanım planlaması üzerine bir araştırma, T.C. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği Anabilim Dalı, yüksek lisans tezi, Isparta, 2008
  11. ^ Flora Syria
  12. ^ Flora of Pakistan
  13. ^ Aziz Özkan (2010), Madımak da neyin nesi?, Yeni Asya, 19.05.2010
  14. ^ Yozgat Akdağmadeni Kartal köyü : Madımalak (Pıncor)
  15. ^ a b c Ersin Yücel, Feryal Güney & İlkin Yücel Şengün (2010), Mihalıççık ilçesinde (Eskişehir/Türkiye) gıda olarak tüketilen yabani bitkiler ve bu bitkilerin tüketim şekilleri, Biological Diversity and Conservation, 3/3 (2010) 158-175
  16. ^ Akseki Köyü : Madımak yemeği
  17. ^ http://www.oktayustam.com/tarifler/14026-kuzu_etli_madimak.html
  18. ^ Çorum yemekleri
  19. ^ Madımak aşı
  20. ^ Madımak mıhlaması
  21. ^ Çorum Mecitözü Konaç köyü : Yemeklerimiz
  22. ^ a b Turkish Cuisine
  23. ^ Yozgat bostanlıkları
  24. ^ Ali Bıyık, Gemerek ve Köyleri
  25. ^ Kaşkışla köyü
  26. ^ Arzu Cansaran, Ömer Faruk Kaya & Cengiz Yıldırım (2007), Ovabası, Akpınar, Güllüce ve Köseler Köyleri (Gümüşhacıköy/Amasya) Arasında Kalan Bölgede Etnobotanik Bir Araştırma, Fırat Üniv. Fen ve Müh. Bil. Dergisi, 19 (3), 243-257, 2007
  27. ^ İlkay Koca, İncinur Hasbay & Şeyda Bostancı (2011), Samsun ve çevresinde sebze olarak kullanılan bazı yabani bitkiler ve tüketim şekilleri, Samsun Sempozyumu 2011
  28. ^ a b Hasan Özçelik & Cahit Balabanlı, Burdur ilinin tıbbi ve aromatik bitkileri. I. Burdur Sempozyumu
  29. ^ Hürriyet : Türkiye’nin en iyi 10 gözlemecisi 28.05.2004
  30. ^ Hasan Pulur,Olaylar ve İnsanlar : Gündem dışı gündem... (Mesela yarın, Çankırı ile Çerkeş yakınındaki Bedil köyündeki ağaç dikme töreninden kaç kişinin haberi var? ... Cumartesi günü eğlendik, unutulmakta olan cizleme ekmeği, madımak bükmesi, keşkek yedik.)
  31. ^ Çankırı Turizm Derneği : Ne Yenir?
  32. ^ Kayseri Develi Sindelhöyük kasabası : Mutfağımız
  33. ^ Prof. Dr. Turhan Baytop (1984), Türkiye'de Bitkiler ile Tedavi, İstanbul, 1984
  34. ^ Hasan Özçelik & Cahit Balabanlı (2003). Burdur ilinin tıbbi ve aromatik bitkileri. I. Burdur Sempozyumu
  35. ^ Ufuk Özgen, Yusuf Kaya, Peter Houghton (2012), Folk medicines in the villages of Ilıca District (Erzurum, Turkey), TÜBİTAK Turk J Biol 36 (2012) 93-106
  36. ^ Tuzlacı, E. & Doğan, A. (2010), “Turkish Folk Medicinal Plants, IX: Ovacık (Tunceli)”, Marmara Pharmaceutical Journal, 14: 136-143
  37. ^ Melih Yılar (2007). Polygonum cognatum Meissn. (madımak)'un allelopatik potansiyelinin belirlenmesi, T.C. Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Ana Bilim Dalı, yüksek lisans tezi, Tokat 2007
  38. ^ Prof. Dr. Sedat Velioğlu (2006), Ekstraksiyon Kosullarının Siyah Çayda ve Mate Çayında Polifenol, Antioksidan ve Antimikrobiyal Aktivite Üzerine Etkileri, Ankara Üniversitesi Bilimsel Arastırma Projeleri, Ankara-“2006”
  39. ^ Ali Yıldırım, Ahmet Mavi & Ayşe Aydan Kara (2003). Antioxidant and antimicrobial activities of Polygonum cognatum Meissn extracts. Journal of the Science of Food and Agriculture Volume 83, Issue 1, pages 64–69, 1 January 2003
  40. ^ Yunus Doığan, Süleyman Başlar, Hasan Hüseyin Mert & Güngör Ay (2003), Plants used as natural dye sources in Turkey
  41. ^ Yörelere Göre Türkülerimiz - Sivas
  42. ^ Akocak köyü : Madımak Şenliğinde Yapılaması Planlanan Etkinlikler
  43. ^ Sivas'ta Madımak Festivali
  44. ^ Para ve gül yerine madımak saçtılar
  45. ^ Sebze Hali Esnafı Festival Düzenledi