Fenike

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Fenikeliler sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Fenike
Phoenician kaph.svgPhoenician nun.svgPhoenician ayin.svgPhoenician nun.svg
Φοινίκη

 

 

MÖ 1500–MÖ 539
 

Fenike haritası ve Akdeniz ticaret yolları
Başkent
  • Biblos (MÖ 1200–MÖ 1000)
  • Sur (MÖ 1000–MÖ 333)
Dil(ler) Fenikece
Din Fenike dini
Fenike şehirlerinin ünlü kralları
 - y. MÖ 1000 Ahiram
 - MÖ 969 – MÖ 936 Hiram I
 - MÖ 820 – MÖ 774 Surlu Pygmalion
Tarihi
 - Tyre, Hiram I yönetiminde şehir merkezi oldu MÖ 969
 - Pygmalion Kartaca'yı kurdu
(efsaneye göre)
MÖ 814
 - Büyük Kiros Fenike'yi fethetti. MÖ 539
Nüfus
 - MÖ 1200[1] 200.000 
Günümüzdeki durumu

Fenikeliler (Rumca:Phoiníkē), Antik çağda yaşamış Sami ırkından Akdenizli bir kavimdir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Fenikeliler, bölgeye milattan önce üç bin yıllarında gelmişlerdir. Aradus, Simyra, Trablus, Cebal-Byblos, Beryte, Sidon, Tyros, Akkho liman şehirlerini kuran Fenikeliler, milattan önce 2500 yıllarından itibaren Mısırlılarla ticari münasebete başlamışlardır. Bu ülkeye ağaç ve nebati koku maddesi, zeytinyağı ve reçine ihraç ederlerdi. Ancak siyasi bakımdan iyi teşkilatlanamadıklarından kısa zamanda Mısır'ın nüfuzu altına girdiler. İki bin yıllarının başında Hiksosların istilalarına uğradılar. Mısırlılar istilacılara karşı korumak bahanesiyle Fenike topraklarını tamamen askeri işgal altına aldılar.

Uzun süren karışıklıklardan sonra Fenike, MÖ 14. yüzyılın sonunda Mısır'ın işgalinden kurtuldu. MÖ 9. yüzyılda ise, Fenike için Asurlular büyük bir tehdit unsuru oldu. Zaman zaman Fenike üzerine seferler düzenleyen Asurlular bölgeyi kısa aralıklarla hakimiyetleri altına aldılar. Fenike MÖ 6. yüzyılda Perslerin istilasına uğradı. Daha sonra Büyük İskender tarafından zaptedildi.

Fenikelilerin Sur kentinden kovulan bir grup asi Fenikeli MÖ 800 yılında Tunus sahillerinde Kartaca'yı kurdular. Kartaca kendi statüsüne rağmen Fenike kentlerinden olan Tyros'a bağlılığını sürdürdü ve ticari karının %10'unu tanrı Melkart'ın tapınağına bağışladı. Kartaca Roma'ya karşı Hannibal isimli komutanı ile girdiği savaşı kaybetti ve bu sayede Roma, Akdeniz ticareti ve hakimiyetini ele geçirdi.

Fenikeliler, yaşadıkları dönemde Akdeniz'in her noktasına yayılmış, şimdiki Britanya adasına kadar ulaşmış, o dönemde dünyadaki ilk büyük ticaret ağını oluşturmuştur. Hem başka dil konuşan insanlarla anlaşmayı, hem de kayıt tutmayı kolaylaştırmak amacıyla o zamana kadar sadece resimlerden oluşan yazı sistemlerini devrimsel bir buluş olan basit formlarda çizilebilen sembollere dönüştürmüşlerdir. Oluşturdukları Fenike alfabesiyle günümüz çağdaş yazı sisteminin temellerini atmışlardır.

"Fenike" adı[değiştir | kaynağı değiştir]

Fenike haritası‏

Fenikelilere bu ismi veren Yunanlar olmuştur ve Fenikeliler ismini ilk olarak Yunan tarihçi Heredot kullanmıştır. Fenikelilerin kendi dillerinde kendilerine ne ad verildiği tam olarak bilinmemektedir. Kendilerini Kenaniler adıyla zikrettikleri sanılmaktadır. Kenani adı bazı araştırmacılara göre Hurrice olan bir sözcük iken bazı araştırmacılara göre de Samice bir sözcüktür ve kırmızı anlamına gelen Kenanigi'den gelmektedir. Fenikeliler adı da benzer şekilde Yunancada 'kızıl insanlar' anlamına gelen Phonikes kelimesinden gelmektedir. Kısaca bu etnik topluluğa Helenler Fenikeliler adını verirken Doğu kavimleri Kenaniler adını kullanmıştır.

Uğraştıkları zanaat[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğusunda Lübnan Dağları, batısında Doğu Akdeniz kıyıları, güneyinde Ras Nakura Burnu, kuzeyinde Asi Irmağı bulunan alanda yaşayan Fenikeliler, denizci olduklarından Orta Doğudan Batı Akdeniz kıyılarına kadar yayılmışlardır ve deniz ticareti ile uğraşmışlardır.Fenikeliler Akdeniz civarında birçok koloni kurmuşlardır. Ticarette çok ileriydiler, gemileri de gelişmişti. Hammadde kaynaklarına ulaşmak için koloni kuruyorlardı ve Yunanların en büyük rakipleriydi. Kumaş, metal eşya, keten ihracatı yapıyorlardı.

Akdeniz çevresinde birçok ticaret merkezleri ve koloniler kuran Fenikeliler, çöl kervanlarının uğrak noktaları olan Şam, Hama, Dibre şehirlerinden ticaret malları alıp satıyorlardı. Batı ile doğu arasındaki ticarete aracılık ve komisyonculuk edip, ithalat ve ihracattan büyük gelir sağladılar. Dokuma, işlenmiş deri, mor boya ve koku maddeleri ticaret dallarının başta gelenleriydi.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Mezopotamya kavimlerinde olduğu gibi, Fenikeliler de politeisttiler. Tanrıları erkek ve dişi olmak üzere ikiye ayrılırdı. Ayrıca her şehrin bir tanrı ve tanrıçası vardı. Bereket tanrıçası Astart, tarım tanrıçası Atargatis en büyük tanrılarındandı. Dağlar ve tepelere tapınak yapıp, ilk doğan erkek çocuklarını tanrılarına kurban edip, oturarak taparlardı. Fenikeliler, kolonilerle yayılmaya başladıkça inançlarını da yaymışlardır. Fenikelilerin baş tanrı ve tanrıçası olan Baal ve Astarte Kıbrıs, Sardunya, Malta, Sicilya, İspanya, Portekiz ve özellikle modern Tunus'da bulunan Kartaca'da tapılmaya başlanmıştır. Fenikelilerin tanrıları, Kenan bölgesi tanrılarından gelmektedir. Bu tanrılar, daha sonra isimleri değişerek Yunan tanrıları olacak ve Yunan mitolojisinin kaynağını oluşturacaktı[2].

Dil ve edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Fenikelilerin dili, Kenan grubundan Sami dilidir. Geliştirdikleri yazı sistemi, ticaret ağları sayesinde Akdeniz dünyasının dört bir tarafıan yayılmıştır. Alfabenin mükemmel hale getirilmesi ticaret işlerini kolaylaştırmıştı. Fenikelilerden önce yazı, resimlerden oluşmaktaydı ve her kelimeye karşılık bir resim çizilirdi. Fenikeliler, her ses için bir sembol kullanarak bu sesleri birleştirip kelimeler oluşturdular. Bu sayede cümleler, artık resimlerin birleştirilmesiyle değil; seslerin birlikteliğini içerir kelimelerin birleştirilmesiyle kuruluyordu. Fenike yazılı metinleri ticari mahiyettedir. Mimarlıkta en çok kullandıkları malzeme, taş olmuştur. Evleri tek katlı olup, salonu, hamamı ve su kuyusu vardı. Tapınakları dikdörtgen şeklinde olup, koridorla avludan ve adak yerlerinden meydana gelir.

Önemli Fenikeliler şehirleri ve kolonileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Fenike'nin ayrıntılı haritası
Yaklaşık MÖ 350'de Fenike ve Yunanların denizaşırı kolonileri.
Kartaca

MÖ 10. yüzyıldan sonra Fenikeliler o zamanki bilinen deniz sahillerinde yayılarak tüm Akdeniz havzasında şehir devletleri ve koloniler kurmuşlardır. Bu şehir devletleri politik olarak bağımsız yapılardı; Eski Yunan demokrasisinden önce başa seçimle gelen merkezden yöneten bir kralları bulunmaktaydı[3].

Modern Cezayir

Modern Kıbrıs

Modern İtalya

Modern Libya

Malta Adaları

Modern Moritanya

  • Cerne

Modern Portekiz

Modern İspanya

Modern Tunus

Modern Türkiye

Modern Morocco

Diger koloniler

  • Callista ( modern Santorini)
  • Calpe (modern Cebelitarık)
  • Gunugu
  • Thenae
  • Tipassa
  • Sundar
  • Surya
  • Shobina
  • Tara

Amerika Kıtasının keşfi iddiası[değiştir | kaynağı değiştir]

Brezilya'nın Rio de Janeiro kenti yakınındaki Pedra da Gavea dağının zirvesinde Fenike alfabesiyle kazınmış bir yazıt bulunmuştur.[5] International Fortean Organization tarafından dağda bir Fenike mezarı olduğu iddiası da buna eklenmiştir.[6] Bu gerekçelerle MÖ 10. yy. da Fenikelilerin Amerika Kıtası'na ayak bastıkları iddia edilmiş ve konu arkeolojik ilgi odağı olmuştur.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Phoenicia". The Encyclopedia of World History, 6. ed.. Houghton Mifflin Company. 2001. ss. 1. 6 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20080906131446/http://bartleby.com/67/109.html. 
  2. ^ Fontenrose, J. E. 1959. Python: A Study of Delphic Myth and Its Origins, s.395.
  3. ^ Stockwell, S. 2011. Before Athens: Early Popular Government in Phoenicia and Greek City-States, pp 35-48. DOI: 10.1007/978-0-230-29946-7_3
  4. ^ Claudian, B. Gild. 518
  5. ^ Ramos, Bernardo de Azevedo da Silva (1930). "Chapter XIV" (Portuguese). Tradiçoes da America Pré-Histórica, Especialmente do Brasil Vol. I. Imprensa Nacional. 
  6. ^ "Is There a Phoenician Tomb in Brazil's Pedra de Gavea?". The INFO Journal (International Fortean Organization) (International Fortean Organization) 10–11: 12. 1984. http://books.google.com/books?ei=zF0uUqLdFJK08QSG_IDYAQ&id=RVklAQAAIAAJ&dq=%22Pedra+da+Gávea%22+phoenicians&q=pedra#search_anchor. Erişim tarihi: 11 Mart 2016. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]