Vikipedi:Sakınılacak kelimeler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Vikipedi'de yasaklanmış sözler veya ifadeler yoktur, ancak bazı ifadeler ön yargıya neden olabileceğinden dikkatli kullanılmalıdır. Gurur verici, aşağılayıcı, belirsiz, klişe veya belli bir bakış açısını onaylayan ifadeleri ortadan kaldırmaya çalışın.

Bu kılavuzdaki tavsiyeler verilen örneklerle sınırlı değildir ve katı bir şekilde uygulanmamalıdır.[1] Örneğin, bazı kelimelerin bazı bağlamlarda belirli teknik anlamları vardır ve bu bağlamlarda kabul edilebilirdirler (örneğin, hukuk terimi olarak "iddia"). Önemli olan maddelerin iyi bir şekilde yazılmış olması ve ana içerik politikaları ile tutarlı olmalarıdır – Tarafsız bakış açısı, Özgün araştırmalara yer vermemek ve Doğrulanabilirlik. Kılavuz, orijinal kaynaklarına sadık kalarak yapılan alıntılar için geçerli değildir.

Ön yargı oluşturabilecek kelimeler[kaynağı değiştir]

Şişirme[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ... efsanevi, harika, alkışlanacak, vizyoner, seçkin, önde gelen, kutlu, ödüllü, üstün, yön verici, yenilikçi, olağanüstü, parlak, başarılı, meşhur, ünlü, dikkate şayan, prestijli, birinci sınıf, saygın, zikre değer, üstat, virtüöz, şerefli, müthiş, benzersiz, yüz akı...

Tavuskuşu terimlerine bir örnek: En mükemmel kuş benim!

Bir maddenin konusunu teşvik etmek için atıfsız olarak kullanılan bu gibi kelimeler, ne doğrulanabilir bilgiler verir ne de konuyu açıkça özetler. Vikipedi kullanıcıları tarafından "tavuskuşu terimleri" olarak bilinirler. Konunun önemi hakkında, ısrarla, kanıtlanamayan beyanlarda bulunmak yerine, bu önemi göstermek için gerçekleri kullanın ve doğrulanabilir tarafsız kaynaklara atıfta bulunun.

  • Tavuskuşu örneği:

Haldun Dormen, Türk tiyatrosunun yüz akıdır ve mükemmel bir oyuncudur.

  • Sadece gerçekler:

Haldun Dormen, 21. Yüzyıl Eğitim ve Kültür Vakfı tarafından Onur Ödülüne layık görülmüştür.[ref 1] Ayrıca Dormen, Ustaların Ustası olarak Onur Ödülüne de layık görülmüştür.[ref 2]

Bu tür bir anlatım içeren maddeler, sorunu düzeltmek için yeniden yazılabilir veya en iyi hâli ile nasıl düzeltilebileceğinden emin olunmadığı takdirde uygun bir şablon ile etiketlenebilir.

Şişirme, olumlu anlamda kullanılabildiği gibi olumsuz anlamda yerme amaçlı da kullanılabilir. Her iki durumdan da kaçınılmalıdır.

Tartışmalı sıfatlar[kaynağı değiştir]

Kısayol:
Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...aşırı dinci, aşırı tutucu, bağnaz, efsanevi, faşist, ırkçı, inkârcı, kâfir, kült, mezhepçi, münakaşacı, özgürlük savaşçısı, sapkın, sözde, terörist, ...

Bir kuruluşu kült, bir bireyi faşist, terörist veya özgürlük savaşçısı, ya da bir cinsel yönelimi sapıklık olarak niteleyecek değer yüklü sıfatlar tartışmalı görüş belirtebilir. Konuyu tanımlamak için güvenilir kaynaklarca yaygın olarak kullanılmadığı sürece bu gibi sıfatların kullanımından kaçınılmalıdır; kullanıldığı durumlarda ise, metin içi atıflar kullanılmalıdır.

Sözde kelimesinin kullanımı, bir şeylerin gerçek olmadığını ya da sahte olduğunu gösterir; bu da tartışılabilir. Bu anlama gelebilecek kelimeler, sadece yaygın olarak kullanılıyorsa, metin içi atıf yaparak kullanılabilir. Okuyuculara bir görüşü empoze etmek yerine, okuyucuların kendi fikirlerini oluşturabilmelerine izin verin. Bir bireyi öznel ve tartışmalı bir sıfat ile belirtmektense okuyuculara ilgili tartışmalar hakkında bilgi verin. Ayrıca, kaynakların tartışma hakkında sadece bilgi verdiğinden, bir görüşü empoze etmek için taraflı bir dil kullanmadığından da emin olun.

Desteklenmeyen öznitelikler[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...bazı insanların dediğine göre, çoğu bilim adamının iddia ettiği/inandığı gibi, birçok görüşe göre, araştırmaların gösterdiğine göre, hissedilenlere göre, uzmanların görüşüne göre, sıklıkla bildirilen, yaygın olarak düşünülen, bilimin gösterdiği gibi, sık sık dile getirilen, ...

Kaçamak kelimelere bir örnek: Bazı insanlar kaçamak kelimelerin harika olduğunu düşünür!

Kaçamak kelimeler, belirsiz veya şüpheli bir görüşün belirli veya şüphesiz bir anlam kazanması için kullanılan kelime, söz grupları ya da cümlelerdir. Bu ifadelerin ortak özelliği, bir açıklamanın önemli bir makam tarafından yapıldığı ancak kaynağın belli olmadığı duygusunu verme amacı gütmesidir. Yukarıdaki ifadeler, açıklamaların destek gördüğünü ortaya koyar, ancak okuyucunun, fikrin kaynağını değerlendirmesini olanaksız kılar. Bu ifadeler, önyargılı görüşleri gizleyebilirler. İnsanların söylediklerini, düşündüklerini, hissettiklerini veya iddia ettiklerini göstermek istiyorsanız, bunu atıflar kullanarak gerçekleştirin.

Yukarıda verilen örnekler, kendiliğinden kaçamak kelimeler değildir. Bir maddenin girişinde kullanılabilir, ve maddenin geri kalan kısmında konu genişletilerek okuyuculara sunulabilir. Benzer şekilde güvenilir bir kaynağa atıfta bulunan görüşler, kaynağın görüşlerini doğru bir şekilde temsil ediyorsa kullanılabilirler. Güvenilir kaynaklar analiz edilebilir ve yorumlanabilir, ancak bunun editörler tarafından yapılması özgün araştırma ve tarafsız bakış açısı politikalarının ihlâli anlamına gelecektir. Benzer şekilde, Vikipedi maddelerinde överek yermeye ya da ironiye yer yoktur.

Kaçamak kelimeler, güvenilir kaynaklarla desteklenebiliyorsa yeniden yazılmalıdır, aksi halde [kaynak belirtilmeli] gibi şablonlar kullanılarak okuyucular bilgilendirilmelidir.

Kişisel yorumlar[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...kayda değer bir şekilde, belirtilmeli ki, ilginçtir ki, esasen, aslında, açıkça, tabii ki, hiç şüphesiz, bereket versin ki, feci şekilde, uygun bir şekilde, neyse ki, zamansız olarak, ne yazık ki, ...

Yukarıda belirtilen ve benzer zarfların kullanılması, tarafsız bakış açısının korunması için kaçınılması gereken ifadelerdendir. Çünkü, bu gibi zarfların kullanımı, belirtilen fikrin daha önemli olduğunu empoze etmek için kullanılabilir. Aslında, esasen, temel olarak gibi kelimeler belirli bakış açılarını vurgulamak için kullanılabilir ve tartışmalı durumlarda atıflarla belirtilebilir. Aslında kelimesi, belirtilen bilgilerin beklentilerin tersine olduğunu ifade edebilir, bu nedenle verilen bilgilerin doğrulanabilir olduğundan emin olun. Açıkçası, tabii ki, doğal olarak gibi kelimeler okuyucuyu istenen bir fikre doğru yöneltmektedir. Vikipedi, bir olay hakkında taraf olmamalıdır.

Sakınılacak kelimeler ...ancak, buna rağmen, buna karşılık, yine de ...

Daha sinsi bir şekilde yapılarak maddelere kaynaklarla desteklenmeyen kişisel yorumlar eklenmesi üstü kapalı olarak belirli bir bakış açısının desteklenmesine ve tarafsız bakış açısının gözardı edilmesine neden olur. Bu gibi kelimeler, iki ifadeyi birbirine bağladığında, ilk ifadeyi zayıflatırken ikinci ifadeyi güçlendirme amacı taşıyabilir.

Söylemek kelimesinin yerine kullanılan kelimeler[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...açığa vurmak, işaret etmek, göstermek, bulmak, açıklamak, not etmek, dayatmak, tahminde bulunmak, kuşku duymak, kanıda bulunmak, iddia etmek, savunmak, kabul etmek, itiraf etmek, yalanlamak, açığa kavuşturmak...

Dedi, belirtti, yazdı, tanımladı, yorumladı gibi kelimeler her zaman tarafsızdır ve doğrudur. Anlam yüklü kelimeler kullanılacağı zaman azami özen gösterilmelidir. Örneğin, bir kişinin bir şeyi açıkladığı, açıklığa kavuşturduğu, bulduğu, işaret ettiği, meydana çıkardığı yazıldığında, bu, sadece o konunun söylenmiş olduğunu değil, ayrıca o konunun doğru olduğu anlamını da ima edecektir. Birisinin üzerinde durduğu, dikkat çektiği, gözlemlediği, kuşkulandığı ya da tahmin ettiği gibi kelimeler kullanıldığında, bu bilgiler doğrulanamaz olsa bile, kişinin dikkatli davrandığı, azimli davrandığı ya da kanıtlara ulaşma imkanı elde ettiği gibi bir izlenim oluşabilir.

Birinin bir şeyi iddia ettiği ya da ileri sürdüğü gibi cümlelerin kullanılması, olası herhangi bir çelişkiyi vurgulayarak veya kanıtların ihmal edilmesine neden olarak, ifadelerin güvenirliğinin sorgulanmasına neden olabilir. Benzer şekilde, özellikle yaşayan insanlarla ilgili bir şeyler yazarken, kabul etti, reddetti, itiraf etti gibi kelimelerin kullanımında akil davranın, çünkü bu fiiller, uygunsuz bir davranışın oluştuğu izlenimini verebilirler.

Hassas olmayan ifadeler[kaynağı değiştir]

Hüsnütabir[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...vefat etti, ömrünü verdi, sonsuz istirahate çekildi, sevişmek, bir sorun yaşamak, kanserle yaşamak, tali hasar...

Öldü kelimesi doğal ve tarafsızdır; sonsuz âleme yolculuk etti gibi hüsnütabirlerden kaçının. Benzer şekilde, cinsel ilişki de tarafsızdır, bunun yerine aşk yaşadı gibi kelimeler kullanmayın. Birçok bağlamda uygun olan bazı kelimelerin de kaçınılması gereken örtmeceli anlamları vardır: sorun ya da anlaşmazlık için mesele kelimesini kullanmayın; sivil kayıplar, tali hasar adı ile maskelenmemelidir.

Eğer bir kişi bir hastalığa yakalanmışsa, bunu açıkça belirtin; ile yaşıyor demek, laf kalabalığından başka bir şey değildir. Standartlar, sakatlar ve engelliler ile ilgili ifadeler kullanırken değişiklik gösterebilir. Amacınız, gereksiz saldırılara neden olmadan berrak ve doğrudan ifade etmek olmalıdır. Sade dilin uygunsuz olduğunu varsaymayın.[2]

Atasözleri, klişeler ve deyimler[kaynağı değiştir]

Kısayollar:

Sakınılacak kelimeler ...aslan payı, buzdağının görünen kısmı, kaderin cilvesi, eldeki bir kuş, hayallere dalmak, ...

Doğrudan, gerçekçi ifadeler kullanıldığında, klişeler ve deyimlerden kaçınılmalıdır. Aslan payı genellikle yanlış olarak algılanır, bunun yerine üçte ikisi, çoğu gibi uygun kelimeleri seçin. Buzdağının görünmeyen kısmı diye bir tabiri, sadece buzdağından bahsederken kullanın. Birisinin hayallere daldığını söylemek uygunsuzdur, kişi ne yapıyorsa, tam olarak onu belirtin. Eğer yazdığınız cümle, deyim kullanmadan bağlamından uzaklaşıyorsa, cümleyi tümden değiştirin.

Göreceli zaman ifadeleri[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...son günlerde, son zamanlarda, şu anda, bugün, halen, bugüne kadar, 15 yıl önce, kısa zaman önce, eskiden, geçmişte, geleneksel olarak, bu/geçen/gelecek (yıl/ay/kış/bahar/yaz/sonbahar), dün, yarın, gelecekte, şimdi, yakında ...

Mutlak zaman terimleri, yakın zamanlarda veya son zamanlarda gibi göreceli olanlara tercih edilir, çünkü bunlar güncelliklerini yitirebilirler. "2017 yılının Mart ayında FED faiz artırımına gitti." cümlesi ile Mart ayında yazılmış olan "FED, geçen hafta faiz artırımına gitti." cümlesi aynı anlamdadır, ancak zaman ilerlese de ilk cümle geçerliğini koruyacakken ikinci cümle anlamını kaybedecektir (Hangi geçen hafta, o zaman hangi yıl, ay, hafta idi?).[3] "Yeni rektör Drew Gilpin Faust, 2007 yılında görevine başladı." cümlesi ya da "Drew Gilpin Faust, 2007'den beri rektördür." ifadesi "Drew Gilpin Faust, rektörlük görevine 2007 yılında başlamıştır." cümlesi ile daha iyi bir hale getirilebilir. "17 yıl önce" ya da "Ali, 65 yaşındayken" gibi cümleler "2000 yılında...", "Olay olduğunda Ali 65 yaşındaydı." ya da "Ali, 1952'de doğdu." şeklindeki cümlelerle yeniden yazılmalıdır.

Eskiden, geçmişte ve geleneksel olarak gibi zaman belirten ifadeler, belirsizlik anlamı katmaktadır. Geleneksel kelimesinin kullanımından özellikle kaçınılmalıdır, çünkü eskiden kalan bir kullanım anlamına gelmektedir. Bunun yerine, kaynaklar tarafından desteklenen açık tarihler kullanılmalıdır. "Çiğ köfte geleneksel bir Türk yemeğidir." demek yerine "Çiğ köftenin tarihi M.Ö. 4000'li yıllara kadar uzanmaktadır." şeklinde bilgi verin. Mevsimler, bulunulan yarımküreye göre farklılık göstereceği için, mevsim adının kullanılmasının gerekli olmadığı her durumda (örneğin, bahar çiçekleri, sonbahar hasadı) ayın adlarını ya da çeyrek, yıl ortası gibi ifadeler kullanmaya çalışın.

Belirsiz yer ve olaylar[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Sakınılacak kelimeler ...bu şehirde, burada, orada bir yerde, bazen, sık sık, ara sıra, bir şekilde, ülkemiz...

Bir önceki bölümde de belirtildiği üzere, özel ifadeleri seçmekten kaçınılmalı, genel ifadeler seçilmelidir. Güvenilir kaynaklara dayanarak, bir etkinliğin ne zaman, nerede veya nasıl gerçekleştiği hakkında açıklamalar yapmak daha iyidir. "2007 yılında Drew Gilpin Faust, oylarını bir önceki seçime göre %5 oranında artırarak bir şekilde rektör seçildi." demek yerine "2007 yılında Drew Gilpin Faust, eğitim planına dayalı hamleleri sayesinde oylarını %5 oranında artırarak rektör seçildi."1 cümlesini yazmak daha uygundur. "Rektör Faust, konuşmalarında sıklıkla eğitim planlarını tartışıyor." demektense "Rektör Faust, seçim sürecinin ardından yaptığı zafer konuşmasında eğitim planları hakkındaki görüşlerini belirtti."2 demek çok daha uygun olacaktır.

Vikipedi'nin küresel bir ansiklopedi olduğunu ve belirli yerlerin veya zamanların "varsayılan" olduğunu varsaymadığını unutmayın. Gerçekleri ve bakış açılarını, güvenilir kaynaklarda vurgulanmakta oldukları derecede vurguluyoruz. "Ülkemiz" gibi terimler kullanılmamalıdır.

Argo, kaba kelimeler, küfürler[kaynağı değiştir]

Kısayol:

Vikipedi'de sansür yoktur ve Vikipedi'nin misyonu, içeriğinde rahatsız edebilecek materyal dahi olsa, onu sunmaktır. Alıntılanan kelimeler, tam olarak, kaynakta olduğu gibi görünmelidir. Yine de, argo, kaba, müstehcen ya da küfürlü kelimeler, sadece maddeniz eksikliğini ya da yanlışlığını giderebilecek uygun bir alternatif bulunamadığında kullanılmalıdır. Ayrıca, bu gibi kelimeler alıntılanan cümleler dışında kullanılmamalıdır.

Kaynakça[kaynağı değiştir]

Notlar[kaynağı değiştir]

  1. ^ Bir kelime yanlış anlaşılma olasılığı daha düşük olan bir kelime ile değiştirilebilecekse, değiştirin. Ernest Gowers "Complete Plain Words" adlı kitabında, "Kısa olun, basit olun, insan olun" şeklinde tavsiyelerde bulunmuştur.
  2. ^ Örnek olarak, kör kelimesi yerine görme engelli kelimesinin kullanılmasının gerekliliği üzerine, Türkiye Körler Federasyonu'na bakılabilir.
  3. ^ Paleontoloji gibi bilimlerinde, bazı kelimeler aynı anlamlara sahip olabilir ve güncelliğini kaybetmez.