Karakutu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Örnek bir karakutu.

Karakutu veya uçuş kayıt cihazı (İngilizceflight recorder), uçuş esnasında uçaktaki belli başlı verileri kaydetmeye yarayan araçtır. Hava olayları ve kazalarının soruşturulmasında kolaylık sağlaması amacıyla hava taşıtlarında bulunmaktadır. Çeşitli özelliklerine göre üç sınıfa ayrılır:

  • Tip 1: Kokpit ile kule, diğer hava araçları ve mürettebatın kendi arasındaki konuşmaları kaydeden karakutu tipidir.
  • Tip 2: Uçuş verilerini kaydeden karakutu tipidir.
  • Tip 3: Hem ses hem de uçuş verilerini kaydeden cihaz, kısaca FDR/CVR olarak da bilinen ve günümüzde en yaygın kullanılan karakutu tipidir.

Karakutu uçağın en dayanıklı kısmı[1] olan kuyrukta bulunur.[2]

Uçaklardaki verilerin kayıt altına alınması[değiştir | kaynağı değiştir]

Uçuş veri kaydedici[değiştir | kaynağı değiştir]

Uçuş Veri Kaydedici ya da FDR (Flight Data Recorder), uçuş sırasında uçağın ürettiği verileri kaydeden uçuş ekipmanıdır. Kullanıldıkları uçaklara göre farklılık gösterir. En detaylı kayıt, büyük yolcu uçaklarında yapılabilir. Küçük bir uçakta kaydedilecek parametre sayısı ve çözünürlükleri uçağın kullanılacağı sınıfa göre değişiklik göstermektedir. 2 kişilik bir akrobasi uçağında kaydedilecek veriler 15 ile 20 arasında değişiklik gösterebilir. Bu konuya ilişkin olarak SAE AS 8039A dokümanı referans alınabilir. Büyük uçaklarda ise bu sayı, 88 temel parametreye kadar ulaşabilir. Bu parametrelerin türetilmesi ile bir uçakta toplam kaydedilecek veri belli olmuş olur. Yolcu uçaklarında bu kriter sayısı 250'ye yaklaşır. Bu veriler bir kaza olması durumunda incelemeye alınır ve kaza hakkındaki bilgilere ulaşılabilir. Edinilen veriler, kokpit ses kayıtlarıyla desteklenir ve kesin bilgilere ulaşılır. Şayet arıza fark edilmişse pilot bunu bildirmeye çalışacak, bunun sonucunda kayıt altına alınan ses kayıtları da karakutuya aktarılacaktır.

Bu kayıtlar sadece kaza durumunda değil, aynı zamanda bir öğrenci pilotun uçuş performansının değerlendirilmesinde de kullanılır.

Aşağıdaki listede verilen maddeler orta büyüklükte bir uçakta kaydedilebilecek 88 parametreden sadece bazılarıdır:

Karakutunun iki yönlü görünüşü
  1. Zaman
  2. Basınç irtifası
  3. Hava hızı
  4. Baş doğrultusu
  5. İvme (Dikey)
  6. Yunuslama durumu
  7. Roll durumu
  8. Pilotun telsizi açma kapamaya elle müdahalesi
  9. Motor gücü
  10. Otopilot aktiflik durumu
  11. Uzunlamasına ivme
  12. Yunuslama Kontrol verisi
  13. Lateral Kontrol Verisi
  14. Rudder Pedal Verisi
  15. Asli yunuslama kontrol yüzey pozisyonu
  16. Asli lateral kontrol yüzey pozisyonu
  17. Asli yalpa kontrol yüzey pozisyonu
  18. Lateral ivme
  19. Yunuslama yüzey kontrol pozisyonu
  20. Kokpittte flap yüzey seçimi, firar kenarı
  21. Kokpittte flap yüzey seçimi, hücum kenarı
  22. Dış ortam sıcaklığı
  23. Otopilot durumu
  24. Radyo irtifası
  25. Hücum açısı
  26. Hidrolik basınç
  27. Yer hızı
  28. Fren basıncı
  29. DC elektrik dağıtıcı statüsü

Kokpit ses kaydedici[değiştir | kaynağı değiştir]

Kokpit Ses Kaydedici ya da CVR (Cockpit Voice Recorder) uçuş sırasında kabin içerisindeki sesleri kaydeden uçuş ekipmanıdır.

Dayanıklılık[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Karakutu her 3 eksende de aynı anda 1000 g'lik güçte yarı dalga sinüs biçimli çarpmaya dayanıklı olmalıdır. (g=9.81 m/s²)
  2. Karakutu en zayıf olduğu eksende 6,5 milisaniye boyunca 1700 g'lik yarı dalga sinüs biçimli çarpmaya dayanıklı olmalıdır.
  3. Karakutu 0,05 inç karelik bir alanda 250 kilogramlık ani bir baskıya dayanabilmelidir. (Bozuk para büyüklüğünde, 5 ton ağırlığında olan bir nesne yere düşecek olsa, kaldırabilecek güçte olması anlamına gelir).
  4. 18 inç derinliğinde kumun altında çalışabilmelidir. (45 santimetre)
  5. 1100 santigrat derece sıcaklıkta yarım saat çalışabilmelidir.
  6. 3 metre derinliğinde suyun içerisinde 30 gün çalışabilmelidir.

Yukarıda bulunan maddeler bir karakutunun kullanım izni alınmadan evvel geçtiği testlerin bir listesidir. Bu testleri geçemeyen bir karakutu aracının uçakta kullanılmasına izin verilmez. Bunların dışında pek çok test uygulanmaktadır.

Standartlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Büyük uçaklar için FAR Part 121 Appendix M (taşıma uçakları, minimum parametre listesi)
  2. Büyük uçaklar için FAR Part 125 Appendix E (12-19 kişilik yolcu uçakları, minimum parametre listesi)
  3. SAE AS8039 A (küçük uçaklar)
  4. CS23.1323, 1325, 1327. (Sertifikasyon gereksinimleri)
  5. TSO 123A, fiziksel ve genel gereksinimler.
  6. TSO 124A, fiziksel ve genel gereksinimler.
  7. RTCA/DO 160A, Çevresel şartlar.
  8. RTCA/DO 254B, Elektronik donanım şartları.

Bunun dışında karakutular askeri ve sivil olarak 2 sınıfa ayrılır. Sivil uçakların içerisinde kesinlikle verileri silmeye yarayan herhangi bir tuş bulunmaz. Sivil uçaklarda kayıt altına alınan karakutudaki veriler asla silinemez. Oysa askeri karakutular yüksek önem arz eden görevlerde de kullanıldıkları için farklıdırlar. Düşman bölge üzerinde vurulan bir askeri pilot, bilgilerin düşman eline geçmemesi için karakutudaki verileri uçakta bulunan tek bir tuşla ile silme yetkisine sahiptir. Böylece karakutuda depolanan tüm veriler temizlenmiş olur.

Rengi[değiştir | kaynağı değiştir]

Karakutu denildiği zaman her ne kadar akıllara karakutunun siyah olduğu gelse de aslında karakutunun rengi turuncudur. Oluşacak herhangi bir kaza sonrası uçağın parçaları büyük bir alana yayılsa bile karakutuların oynadıkları rol gereği kolaylıkla bulunabilmesi gerekmektedir, bu yüzden de karakutunun rengi seçilirken doğada en az bulunan renklerden birisi olan turuncu seçilmiştir.[3] Doğada en fazla bulunan renk olan mavi ise uçağın denize düşme ihtimaline karşı seçilmemiştir.[4][5]


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "What Is the Safest Seat on a Plane?". Popular Mechanics (İngilizce). 18 Temmuz 2007. 7 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023. 
  2. ^ "Karakutu: Kim, Ne Zaman İcat Etti?". TÜBİTAK Bilim Genç. 30 Aralık 2022. 1 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023. 
  3. ^ "Uçakların Kara Kutusunda Hangi Bilgiler Var? | Boarding Info". boardinginfo.com. 29 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2021. 
  4. ^ July 05, Cailey Rizzo; 2017. "These Black Boxes Are Designed to Eject Themselves in a Plane Crash". Travel + Leisure (İngilizce). 13 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  5. ^ "DSTO > Home > Further Information > Dave Warren - Inventor of the black box flight recorder". web.archive.org. 22 Mayıs 2010. 9 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022.