Glykon

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Tanrı Glykon

Glykon (Γλύκων) kültü MS 2. yüzyıl ortalarında[1] Aleksandros isimli bir hekim tarafından (Lucian. Alex. 22)[2], memleketi Abonouteikhos’ta (İnebolu) kurulmuştur. Hiciv yazarı Lukianos tarafından sahte peygamber (ψευδόμαντις) olarak anılan Aleksandros bazı özellikleriyle insan başlı bir yılan tasarlamış ve onu Pythagoras’ın ruh göçü öğretisinden esinlenerek Yeni Asklepios (Nέος Ἀσκληπιός) ilan etmiştir[3]. Bunun ötesinde kendisinin bizzat Pythagoras’ın ruhunu taşıdığını, anne tarafından Perseus soyundan geldiğini ve babasının Asklepios’un oğlu Podaleiros olduğunu duyurmuştur. Yarattığı yeni Asklepios’a bir süre sonra Glykon ismini vererek, tanrıyla insanlar arasındaki yegâne peygamberlik görevini kendisi üstlenmiştir. Böylece mesleği sayesinde edindiği hekimlik bilgilerini teoloji ve felsefi birikimiyle harmanlayıp Asklepios, Apollon, Sabazios gibi tanrıların kültlerine ait birçok pratiği de Glykon kültüne uyarlamayı başarmıştır. Eklektik bir yapıya sahip olan Glykon kültünün içerisinde uygulanan ritüeller, gizemler ya da tanrı tarafından verilen kehânetler ayrı ayrı değerlendirildiğinde özgün bir konumda olmasalar da, bütünsel anlamda ünik bir yapı oluşturmuşlardır. Ayrıca İkinci Sofistik Dönem olarak adlandırılan, entelektüel tartışmaların en yüksek seviyede yapıldığı, kehânet merkezlerinin en etkin şekilde işlerlik kazandığı, Hıristiyanlığın ise artık her yerde hissedildiği MS 2. yüzyılda, Aleksandros’un söz konusu başarısı göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir[4]. Zira Glykon kültünün tek bir merkezi ve peygamberi bulunmasına karşın yaklaşık çeyrek asır gibi kısa bir sürede ünü önce çevre kentlere, sonra Bithynia, Galatia ve Trakya bölgelerine, en nihayetinde ise imparatorluğun başkenti Roma’ya kadar ulaşmıştır (Alex. 2). Bunun sonucunda uzak bölgelerden ziyaretçi çekebilme hususunda Klaros gibi köklü kehânet merkezleriyle yarışır duruma gelerek[5], Markoman’larla yapılan savaş öncesinde İmparator Marcus Aurelius’a savaşın seyri hakkında bir kehânet gönderecek kadar önemli bir konuma yükselmiştir.

Lukianos’un “Aleksandros ya da Sahte Peygamber” Adlı Eseri[değiştir | kaynağı değiştir]

Aleksandros ve Glykon kültünün içeriğine ilişkin yegâne edebi kaynak Samosatalı (Samsat) yazar Lukianos’un MS 180'li (Alex. 48) yıllarda kaleme aldığı “Aleksandros ya da Sahte Peygamber” adlı eseridir[6]. Yazar, Aleksandros’un çocukluğundan başlayarak kültün kuruluşu, gelişimi, içeriği ve Aleksandros’un ölümü ile sonrasında yaşanan olaylara ilişkin detaylı bilgiler vermektedir[7]. Henüz ilk satırlarda eserini dostu Celsus’un (Alex. 1-2, 17, 20-21, 61)[8] isteği üzerine yazdığını belirtmesine rağmen, bunun esas nedeni olarak Aleksandros ile yaşadığı kişisel husumet gösterilmektedir. Bu durum bazı modern araştırmacıların Lukianos’un verdiği bilgilere kuşkuyla bakmalarına neden olsa da, Glykon kültüne ilişkin az sayıdaki arkeolojik, epigrafik ve nümismatik kaynaklar Lukianos’u destekler niteliktedir [9].

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Aleksandros’un kehânet merkezini kurduğu tarih hakkında genel görüş MS 140-145 yılları arasıdır. Konuya ilişkin olarak bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 157.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); R. L. Fox (1986). Pagans and Christians in the Mediterranean World from the Second Century AD to the Conversion of Constantine. London. s. 241. ; W. Hollstein - F. Jarman (1995). "Isis und Sarapis in Ionopolis". Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschischte, 45, s. 29. ; A. V. B. Miron (1996). "Alexander von Abonuteichos. Zur Geschichte des Orakels des Neos Asklepios Glykon". Hellas und der griechische Osten. Studien zur Geschichte und Numismatik der griechischen Welt, Festschrift für Peter Robert Franke zum 70. Geburtstag. Saarbrücken. s. 161; C. P. Jones (1998). "A Follower of the God Glykon?, EA 30". EA, 30, s. 108. ; A. Chaniotis (2002). "Old Wine in a New Skin: Tradition and Innovation in the Cult Foundation of Alexander of Abonouteichos". Tradition and Innovation in the Ancient World (Electrum 6). Krakow.  s. 68; D. Ogden (2008). "Lucianus, Glycon and the Two Alexanders". Uluslararası Samsatlı Lucianus Sempozyumu. Adıyaman.  s. 282
  2. ^ Aleksandros, Glykon kültünün kuruluşundan önce de hekimlik mesleğini icra etmiştir. Konuya ilişkin olarak bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 157.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); C. P. Jones (1986). Culture and Society in Lucian. Cambridge-Mass.-London. s. 135. ; U. Victor, (1997). Lukian von Samosata - Alexandros oder der Lügenprophet. Leiden-New York-Köln. s. 4-5. ; A. Chaniotis (2002). "Old Wine in a New Skin: Tradition and Innovation in the Cult Foundation of Alexander of Abonouteichos". Tradition and Innovation in the Ancient World (Electrum 6). Krakow.  s. 69
  3. ^ Söz konusu epitheton’un oldukça az kullanılmasına karşın, hemen hemen aynı dönemde İmparator Hadrianus’un da Neos Asklepios olarak anılması, epitheton’un bu dönemdeki kullanımı açısından dikkat çekicidir (I. Pergamon II. 365). Konuya ilişkin olarak bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 157.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); L. Robert (1980). A Travers l' Asie Mineure. Paris. s. 400. ; U. Victor, (1997). Lukian von Samosata - Alexandros oder der Lügenprophet. Leiden-New York-Köln. s. 38. ; A. Chaniotis (2002). "Old Wine in a New Skin: Tradition and Innovation in the Cult Foundation of Alexander of Abonouteichos". Tradition and Innovation in the Ancient World (Electrum 6). Krakow.  s. 80; A. Petsalis-Diomidis (2010). Truly Beyond Wonders: Aelius Aristides and the Cult of Asklepios. New York. s. 20, 214-216. 
  4. ^ Söz konusu dönem, Antikçağ’da ilk kez Philostratos (soph. 481) tarafından İkinci Sofistik Dönem şeklinde adlandırılmıştır. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 158.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım)
  5. ^ F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 158.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); R. L. Fox (1986). Pagans and Christians in the Mediterranean World from the Second Century AD to the Conversion of Constantine. London. s. 242. 
  6. ^ Lukianos’un söz konusu eserinde İmparator Marcus Aurelius’un MS 180 yılındaki ölümüne değinmesi, eserin imparatorun ölümünden sonra yazıldığını göstermektedir. Konuya ilişkin olarak bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 159.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); R. L. Fox (1986). Pagans and Christians in the Mediterranean World from the Second Century AD to the Conversion of Constantine. London. s. 243. ;S. Swain (1996). Hellenism and Empire: Language, Classicism, and Power in the Greek World, AD 20-250. New York. s. 324. 
  7. ^ Eserin stil-kritik incelemeleri için bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 159.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); B. R. Branham (1984). "The comic as critic: revenging Epicurus - a study of Lucianus's art of comic narrative". Classical Antiquity, 3, s. 143-163. ; E. Gunderson (2007). "Men of Learning: The Cult of Paideia in Lucian's Alexander". Mapping Gender in Ancient Religious Discourses: Biblical Interpretation Series, 84, s. 479-510. ; A. Petsalis-Diomidis (2010). Truly Beyond Wonders: Aelius Aristides and the Cult of Asklepios. New York. s. 20, 45-66. 
  8. ^ Lukianos’un anlatısında sıkça değindiği Celsus adlı dostunun, Epikurosçu ve büyücülere karşı kitapları bulunan eğitimli bir yazar olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu kişiye atfedilen ve günümüze kalan herhangi bir eserin bulunmaması nedeniyle, kimliği noktasında belirsizlikler vardır. Ancak yine de kilise yazarlarından Origenes MS 3. yüzyılda Contra Celsum adlı eseriyle, Celsus adlı bir kişinin MS 170-180 yılları arasında yazdığı Hıristiyanlık karşıtı Logos Alethes eserine bir reddiyede bu-lunmuştur. Origenes’in söz ettiği Celsus adlı kişi ile Lukianos’un bahsettiği kişi aynı dönemlerde yaşamış, muhtemelen eserlerini aynı dönemde yazmış ve büyücülerle şarlatanların karşısında yer almıştır. Ayrıca bu iki yazarın söz ettikleri haricinde aynı dönemde yaşayan Celsus adlı başka bir yazarın bilinmemesi, adı geçen Celsus’ların aynı ve tek bir kişi olduğunu akla getirse de, Origenes’in bahsettiği Celsus’un Platoncu, Lukianos’unkinin ise Epikurosçu olması bu yorumu geçersiz kılmaktadır. Konuya ilişkin olarak bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 159.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); A. M. Harmon (1961). Lucian, vol. IV. Cambridge-London. s. 174-175. ; B. R. Branham (1984). "The comic as critic: revenging Epicurus - a study of Lucianus's art of comic narrative". Classical Antiquity, 3, s. 150. ; C. P. Jones (1986). Culture and Society in Lucian. Cambridge-Mass.-London. s. 133-134. ; D. Clay (1992). "Lucian of Samosata: Four Philosophical Lives (Nigrinus, Demonax, Peregrinus, Alexander Pseudomantis)". ANRW, II 36. 5, s. 3440-3441. 
  9. ^ F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 160.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); R. L. Fox (1986). Pagans and Christians in the Mediterranean World from the Second Century AD to the Conversion of Constantine. London. s. 241-249. ; C. P. Jones (1986). Culture and Society in Lucian. Cambridge-Mass.-London. s. 134. ; A. Chaniotis (2002). "Old Wine in a New Skin: Tradition and Innovation in the Cult Foundation of Alexander of Abonouteichos". Tradition and Innovation in the Ancient World (Electrum 6). Krakow.  s. 68; A. Petsalis-Diomidis (2010). Truly Beyond Wonders: Aelius Aristides and the Cult of Asklepios. New York. s. 13.  Glykon kültüne ilişkin arkeolojik, nümismatik ve epigrafik verilerin derlendiği kaynaklar için bkz. F. Yılmaz (2015). "Antikçağ'da Glykon Kültü". Eskiçağ Yazıları 7, Akron 9., s. 157-222.  Bilinmeyen parametre |Editör= görmezden gelindi (|editör= kullanımı öneriliyor) (yardım); Bilinmeyen parametre |Yer= görmezden gelindi (|yer= kullanımı öneriliyor) (yardım); W. Drexler (1890). "Glykon". W. H. Roscher (Ed.). Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. I/II. Leipzig. s. 1692-1693.  ; F. Cumont (1910). "Glykon". Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. VII. s. col. 1468-1469.  ; A. B. Cook (1925). Zeus. A study in Ancient Religion, Vol. II. London. s. 1082-1085. ; L. Robert (1981). "Le serpent Glycon d'Abônouteichos à Athènes et Artémis d'Éphèse à Rome". CRAI, s. 501-530. ; G. B. Battaglia (1988). "Glykon". LIMC. Zürih -Münih. s. 279-283.  ; M. Karasalihoğlu, (2013). "Yerelden Evrensele Uzanan Kült: Glykon". I. Karadeniz Kültür Kongresi Bildirileri, s. 349-366.