Archaeopteryx

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Archaeopteryx
Yaşadığı dönem aralığı: 152-145 Ma
Tithonian-Kretase[1] 
Archaeopteryx lithographica (Berlin specimen).jpg
Archaeopteryx lithographica
Archaeopteryx (Feather).jpg
Fosilleşmiş tüyü
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Klad: Dinosauria
Klad: Saurischia
Klad: Theropoda
Klad: Avialae
Cins: Archaeopteryx
Meyer, 1861[3]
Türler[2]
  • A. lithographica (Meyer, 1861)
  • Archaeopteryx albersdoerferi (Kundrát vd. 2019)
Sinonimler
  • Griphosaurus (Wagner, 1861)
  • Griphornis (Woodward, 1862)
  • Archaeornis Petronievics, 1917
  • Jurapteryx? (Howgate, 1985)
  • Wellnhoferia? (Elżanowski, 2001)
  • Archaeopteryx, kuşumsu bir dinozor, uçamayan tüylü dinozorlar ve modern kuşlar arası geçiş cinsidir. Cins, uzun süre kuşlar takımı (Aves) te sınıflandırıldı, ancak en son çalışmalar, onun Avialae kladında ayrı bir grup oluşturduğunu gösterdi.[1] 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı arası dönemde Archaeopteryx, paleontologlar ve popüler kitaplarca bilinen en eski kuş olarak kabul görmekteydi (Avialae grubu üyesi)[4]. İlerleyen süreçte Anchiornis, Xiaotingia ve Aurornis gibi daha yaşlı potansiyel avialanlar tanımlandı.[5]

    Restorasyonu

    Archaeopteryx yaklaşık 150 milyon yıl önce Geç Jura döneminde Güney Almanya'da yaşadı. Yaklaşık olarak Avrasya saksağanı boyutunda olup, en büyük bireyleri muhtemelen bir kuzgun boyutuna ulaşabilen[6] Archaeopteryx 0.5 m uzunluğa ulaşabilmekteydi. Küçük boyutu, geniş kanatları ve uçabilme veya havada süzülebilme yetenekleri olduğuna kanaat getirilmesine rağmen Archaeopteryx diğer küçük Mesozoik dinozorlarla, modern kuşlarla barındırdığından daha çok ortak özellik barındırmaktadır. Keskin dişli çene, pençeli üç parmak, uzun bir kemikli kuyruk, ileri derecede genişletilebilen ikincil ayak parmağı, tüyler (ki sıcakkanlı olduğuna işaret eder) ve çeşitli iskeletsel özellikleri gibi yönleri bilhassa dromaeosauridler ve troodontidler ile paylaşmaktadır.[7][8]

    Bu özellikler Archaeopteryx'i net bir şekilde uçamayan dinozorlar ve kuşlar arasında bir geçiş fosili adayı yapmaktadır.[9][10] Bu nedenle Archaeopteryx sadece dinozorlar alanında değil aynı zamanda kuşların kökeni alanında yapılan çalışmalar için önemli bir role sahiptir. 1861 yılında bir tüyden yola çıkarak isimlendirilmiş[11] ve aynı yıl ilk defa bütün halinde Arhaeopteryx örneği bulunduğu duyurulmuştur. İlerleyen süreçte on fosil daha gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu fosiller arasında farklılıklar olmasına rağmen birçok uzman bulunan fosilleri tartışmalı şekilde tek bir tür olarak tanımlamıştır.

    Bu on bir fosilin çoğu tüy izleri barındırmaktadır. Fosillerdeki tüylerin gelişmiş bir formda (uçuş tüyleri) olması, tüylerin evriminin Geç Jura'dan önce başladığının ispatıdır.[12] Archaeopteryx'in tür örneği, Charles Darwin'in Türlerin Kökeni kitabının yayınlanmasından iki yıl sonra keşfedilmiştir. Archaeopteryx Darwin'in teorilerini doğrulamakta ve bulunduğundan itibaren kuşların kökeni, ara geçiş formları ve evrim konuları için anahtar kanıt niteliğini taşımaktadır.

    Açıklama[değiştir | kaynağı değiştir]

    Bulunan örneklerin boyut karşılaştırması

    Keşfedilen Archaeopteryx örneklerinin çoğu, Güney Almanya'nın Bavyera eyaletindeki Solnhofen kireçtaşından geliyor,[13] bu oluşumdaki fosillerin bulunduğu nokta, yaklaşık 150,8–148,5 milyon yıl öncesine tarihlenir.[14]

    1906 yılındaki restorasyonu

    Archaeopteryx, kabaca bir kuzgun büyüklüğündeydi,[6] geniş kanatlı ve vücut uzunluğuna göre uzun bir kuyruğa sahipti. Tahmini kütlesi 0,8 ila 1 kilogram (1,8 ila 2,2 lb) arasındadır, vücut uzunluğu ise 50 santimetreye (20 inç) kadar ulaşabilir.[6] Archaeopteryx'in tüyleri, diğer özelliklerinden daha az belgelenmiş olmasına rağmen, yapı olarak günümüz kuş tüylerine çok benziyordu.[13] Çok sayıda kuş özelliğinin varlığına rağmen,[15] Archaeopteryx'in pek çok kuş dışı theropod dinozor özelliği de vardı. Archaeopteryx'in zamanın diğer dinozorlarıyla paylaştığı özelliklerin yanı sıra, modern kuşların aksine küçük dişleri ve [13] kemikli bir kuyruğu vardı.[16]

    Oxford Üniversitesi Müzesi'nde bulunan Archaeopteryx modeli

    Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

    1. ^ a b "Mindat.org". www.mindat.org. Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. 
    2. ^ "Fossilworks: Archaeopteryx". fossilworks.org. 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Haziran 2021. 
    3. ^ "Archaeopteryx". Mindat.org. 
    4. ^ Xing Xu; Hailu You; Kai Du; Fenglu Han (28 Temmuz 2011). "An Archaeopteryx-like theropod from China and the origin of Avialae". Nature. 475 (7357). ss. 465-470. doi:10.1038/nature10288. PMID 21796204. 27 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2016. 
    5. ^ Godefroit, Pascal; Cau, Andrea; Hu, Dong-Yu; Escuillié, François; Wu, Wenhao; Dyke, Gareth (2013).
    6. ^ a b c Erickson, Gregory M.; Rauhut, Oliver W. M.; Zhou, Zhonghe; Turner, Alan H.; Inouye, Brian D.; Hu, Dongyu; Norell, Mark A. (2009).
    7. ^ Yalden D. W. (1984).
    8. ^ L. M. Chiappe; L. M. Witme, eds. (2002).
    9. ^ Archaeopteryx: An Early Bird 8 Ağustos 2012 tarihinde WebCite sitesinde arşivlendi - Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley, Museum of Paleontology. 18 Ekim 2006.
    10. ^ Ancient birds flew on all fours 14 Temmuz 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Nick Longrich, Calgary Üniversitesi. Discusses how many wings an Archaeopteryx had and other questions.
    11. ^ Griffiths, P. J. (1996). "The Isolated Archaeopteryx Feather". Archaeopteryx. Cilt 14. ss. 1-26. 
    12. ^ P. Wellnhofer (2004).
    13. ^ a b c Lambert, David (1993). The ultimate dinosaur book. Internet Archive. London ; New York : Dorling Kindersley. ISBN 978-1-56458-304-8. 
    14. ^ Schweigert, Günter (17 Ağustos 2007). "Ammonite biostratigraphy as a tool for dating Upper Jurassic lithographic limestones from South Germany first results and open questions". Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie - Abhandlungen. 245 (1): 117-125. doi:10.1127/0077-7749/2007/0245-0117. ISSN 0077-7749. 
    15. ^ "Archaeopteryx's Relationship With Modern Birds". web.archive.org. 9 Şubat 2007. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Haziran 2021. 
    16. ^ Benton, M.J.; Cook, E.; Grigorescu, D.; Popa, E.; Tallódi, E. (Mayıs 1997). "Dinosaurs and other tetrapods in an Early Cretaceous bauxite-filled fissure, northwestern Romania". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 130 (1-4): 275-292. doi:10.1016/s0031-0182(96)00151-4. ISSN 0031-0182. 

    Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]