Çerkesya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çerkesya
Адыгэ Хэку

1500-1864

Bayrak

Çerkesya 1750.
Başkent Soçi
Dil(ler) Abazaca, Abhazca, Çerkesçe, Kabardeyce, Karaçay-Balkarca, Osetçe, Ubıhça
Din İslam
Yönetim Konfederasyon
Tarihi
 - Rus-Çerkes Savaşı 1763 – 1864
Çerkesya'nın bayrağı

Çerkesya (Adigece: Адыгэ Хэку,[1] Rusça: Черке́сия, Gürcüce: ჩერქეზეთი, Arapça: شيركاسيا‎[2]), Kuzey Kafkasya ve Karadenizin kuzeydoğu kıyısında yer alan bir bölge ve tarihsel bir ülkedir. Bu Çerkes halkının atalarının anavatanıdır.

[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, Rusya, Karadeniz, ve Çerkesya, Edmund Spencer, 1855.

13. yüzyıldan beri bilinen Çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. Bir görüşe göre ‘Çerkes’ antik çağda Yunanlıların bugünkü Novorossiysk (Tsemez) ve Gelencik arasında yaşayan yerel bir kabileye verdikleri ‘Kerket’ adından gelmektedir. Başka bir görüşe göre, Çerkes adını onlara Ortaçağ’da komşu Türk halkları vermiştir. Başka bir görüşe göre ise kökeni Farsçadır. Etimolojisi de bu görüşler kadar farklıdır (‘çeri (asker) kişi’, ‘çeri (asker) kesen’, ‘cer (yer) kazan’ vb.) [3] Kafkasya’ya yakın coğrafyadaki dillerde isim ‘Çerkes’ olarak yerleşmiştir. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir (Alm. Tscherkessen, İng. Circassian, Fra. Circassien). Çerkesler kendilerine Adığe adını verirler. Komşu halklardan Abazalar (Abhazlar) Çerkesleri Azıhua, Osetler de Kaşgon/Kasgon olarak adlandırır.

Rusçada önceleri Çerkes adı altında bütün Adığe grupları tanımlanırken, Sovyetler Birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. Adıgey’de yaşayan Çerkesler ‘Adıgeyli’ (adıgeyetsı), Karaçay-Çerkes’tekiler ‘Çerkes’ (çerkesı), Kabardey-Balkar’dakiler ‘Kabardey’ (kabardintsı), Şapsığ Ulusal Bölgesi’ndekiler de ‘Şapsığ’ (şapsugi) adlarıyla Adığelerin alt etnik grupları ilan edildi. Rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre ‘Çerkes’ aslında etnik değil, sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’ndeki Çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. Dolayısıyla Rusçada 1920’lerden önceki ve sonraki ‘Çerkes’ terimi farklı anlamlara gelmektedir. Son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

Türkiye’de ise farklı bir karışıklık söz konusudur. Çerkesler dışında Anadolu’da Kafkas göçmeni olarak Abaza, Oset, Çeçen, Karaçay, Dağıstanlı Avar-Lezgi halkları da yaşamaktadır. Yaklaşık 150 yıl önce Osmanlı topraklarına gelen Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin büyük çoğunluğunun Çerkes olması; kıyafet, gelenek görenek, dans ve müzik vd. kültür öğelerinin benzerliği gibi nedenlerle diğer Kafkas halkları da bu coğrafyada Çerkes olarak adlandırılmıştır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde bu dış algı zamanla içselleştirilmiş ve seçkinler tarafından da siyasi olarak formüle edilmiştir. 1990’larda başlayan bilgilenme ve yeniden kimliklenme sürecinde bu terminoloji de değişmeye ve yerli yerine oturmaya başlamıştır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin Osmanlı topraklarına göçü.

Çerkesya sınırları Kırım'dan başlayarak zorlu Kafkas dağları'na kadar uzanır.Batıda sınırlar Kırım ve Taman Yarımadası'ndan ve Karadeniz'den Terek ırmağına kadar yani bugün ki Kabardino-Balkarya ve Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye Çerkesya denir.Aslında Çerkesya'nın tam olarak belli bir sınırı yoktur ama Çerkeslerin tarihi bölgelerine bakacak olursak bugün ki Krasnodar Krayı,Rostov Oblastı'nın güney yamaçları,Stravropol Krayı,Karaçay-Çerkesya,Kabardino-Balkarya,Kırım,Adige Cumhuriyeti ve Ukrayna topraklarına denk gelmektedir.Çerkesler özellikle 1.yüzyılda ve 12.yüzyıllarda çok güçlenmiş ve bu toprakların tümüne ve büyük bir bölümününe egemen olmuştur ki Moğol ve Altın Orda devletini saldırılarıyla ve Kırım Hanlığının baskılarıyla bugün ki yerlerine yani Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir.

Çerkes Tarihinin Kronolojisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes tarihi kronolojisi, 1500 ile 1864 tarihleri arasında varolan Çerkesya'nın 2005 yılına kadar olan tarihi kronolojisini içermektedir.

Yerleşim[değiştir | kaynağı değiştir]

[3] Çerkeslerin anavatanı Osmanlı kaynaklarında Çerkezistan, Batılı ve Rusça kaynaklarda ise Çerkesya olarak adlandırılan, Kuzey Kafkasya’nın batı ve orta bölgesidir. Çarlık Rusyası’nın 1800’lerin başından itibaren bölgeyi işgali ve kolonizasyonuyla birlikte Çerkesya’nın etnik haritası da değişmiştir. 1864’te savaşın bitmesi ve Çerkeslerin Osmanlı topraklarına sürgün edilmesiyle ülkenin büyük bölümünde Çerkes yerleşimlerinin varlığı sona ermiştir.

Çerkesler bugün Kafkasya’da, 1920’lerde Sovyetler Birliği’yle birlikte kurulan ve tarihi Çerkesya’nın küçük bir bölümünü kaplayan üç idari birimde (Adıgey, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetleri) yaşıyorlar. Ayrıca Krasnodar Krayı’nda (Lazarevsk ve Tuapse) ve Kuzey Osetya sınırları içindeki Mozdok’ta az sayıda Çerkes bulunuyor.

Türkiye’de 600 civarında Çerkes yerleşimi Trakya, Doğu ve Güneydoğu bölgeleri hariç bütün Anadolu’ya dağılmıştır. En yoğun Çerkes yerleşimi Sinop, Samsun, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, K.Maraş, Adana hattı ile orta batı Anadolu’da ve Marmara bölgesinde (Eskişehir, Bilecik, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Yalova, Sakarya, Düzce) bulunmaktadır.

1863-65 yıllarında yoğun olarak yerleştirildikleri Balkanlar’ı 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı sırasında terk etmek zorunda kaldıkları için bugün Balkanlar’da Çerkes yerleşimi yoktur. Kosova’da kalan son Çerkes topluluğu da 1998 yılında Kafkasya’ya dönmüştür. Türkiye dışında, eski Osmanlı toprakları olan Suriye, Ürdün ve İsrail’de Çerkesler yaşamaktadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

[3] Merkezi devlet yapıları olmadığı için Çerkeslerin 1800’lerden önceki nüfuslarına dair veri yoktur. Rus askeri istihbaratının raporlarına ve görevli araştırmacıların verilerine dayanan 19. yüzyılın ilk yarısına ait nüfus bilgileri ise tamamen tahminidir ve 500 bin ile 2 milyon arasında değişmektedir. 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı topraklarına yerleşen Kafkasyalıların nüfusu, birçok araştırmacı tarafından 1.000.000 -1.500.000 olarak verilmektedir. Bu nüfusun büyük çoğunluğu Çerkestir. Göç yolundaki felaketler, daha sonra yerleştirildikleri yerlerde hastalıklar ve ayrıca savaşlar nedeniyle yaşanan büyük nüfus kaybı sonucunda, 20. yüzyılın başında Anadolu’da Çerkes nüfusu 500.000’e inmiştir. Bu bilgilere dayanarak bugün Türkiye’deki Çerkes nüfusunun 2 ile 3 milyon arasında olduğu tahmin edilebilir.

Ortadoğu’daki Çerkes nüfusu hakkında ilk güvenilir veri 1935’te Fransız ve İngiliz manda yönetimlerinin yaptığı sayımın sonuçlarıdır. Buna göre, o tarihte Çerkes nüfusu Suriye’de 25.000, Ürdün’de 9.000 ve bugün İsrail sınırları içinde kalan Filistin topraklarında ise 900 kişidir. 1967’de İsrail’in Çerkes nüfusun yoğun olduğu Golan’ı işgal etmesiyle, burada yaşayan Çerkeslerin bir kısmı Şam’a yerleşmiş, bir kısmı da ABD’ye göç etmiştir. Bugün Suriye’de 50-60 bin, Ürdün’de 30-40 bin Çerkes nüfusu olduğu tahmin edilmektedir. İsrail’de de 12000 civarında Çerkes yaşamaktadır.

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

[3] Çerkesçe (Adığebze) Kafkas Dilleri’nin Abhaz-Adığe Grubu’na ait bir dildir. Kafkas dilleri içinde Abazaca’yla akrabadır. Çoğu ünsüz olmak üzere 50 civarında sese sahiptir. Basit isim çekiminin yanında karmaşık fiil çekim sistemi vardır. İsimler cinslere ayrılmaz. Dil yapısı olarak bağlantılı (bitişken) dillere dahil “kaynaştıran diller” sınıfına girer. Doğu (Kabardey) ve Batı olmak üzere iki lehçesi vardır. Doğu lehçesi Rusça literatürde “Kabardey-Çerkes dili” olarak adlandırılır; Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde Rusçayla beraber resmi dildir. Batı lehçesi ise “Adıgey dili” adıyla Adıgey Cumhuriyeti’nde resmi dildir. Türkiye’de her iki lehçenin konuşanları da vardır.

Hem Osmanlı döneminde diasporada hem de Kafkasya’da 1800’lerin başından itibaren alfabe denemeleri yapılmışsa da Çerkesçe 1920’lerde yazılı dil haline gelmiştir. Yazısı Kiril alfabesini esas alır.

Adıgey, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde Çerkesçe yayın ve eğitim hakkı vardır, fakat pratikte iki alanda da dilin kullanımı sınırlıdır. Suriye, Ürdün ve İsrail’de okullarda Çerkesçe öğretimi vardır. Türkiye’de son yıllarda yasaklar kalktıktan sonra derneklerde kurslarla dil öğretimine başlanabilmiştir; dolayısıyla Çerkesçe bilme oranı özellikle gençlerde ve çocuklarda çok düşüktür.[4]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)
Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)

Çerkeslerde geleneksel din (диныр) geçmişte animizm olsa da, günümüzde Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamı Müslümandır.[3]

Mitoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin geleneksel inançları örfî habze kuralları çerçevesinde animizm ve büyüye dayanırdı. Çerkesler suya, ateşe, bitkilere, ormanlara, kayalara, gök gürültüsüne ve yıldırımlara tapmışlardır. İbadet, dans ve müzik eşliğindeki tapınma eylemlerini, tapınak olarak kullanılan kutsal korularda yaparlardı. Töreni thamate/thamade adı verilen yaşlı bir bilge-rahip yönetir, törene huaho denilen, anlamı olmayan sözler ve yakarışlardan oluşan dua ve dilek şarkıları eşlik ederdi. Böylece hastalıklardan ve yeni doğan bebekleri nazardan korumak amaçlanırdı.[5] Çerkeslerin mitolojik inançlarına Nart destanlarında[6][7] rastlanmaktadır. Çerkeslerin baş tanrısı Tha için «büyük tanrı» anlamında Thaşho adı da kullanılır. Bu baş tanrı dışında yardımcı diğer tanrılar şöyledir:[8] yaşam/ruhlar tanrısı, bereket/tarım ürünleri tanrısı, gök tanrısı, çiftçilerin koruyucu tanrısı, sığırların koruyucusu olan tanrı,atlıların koruyucu tanrısı, avcıların muhatap olduğu ormanların koruyucu tanrısı, çobanların muhatap olduğu koyunların koruyucu tanrısı, Tlepş/Лъэпшъ demirci ve ateş tanrısı ve tıbbın kruyucusu, denizlerin su tanrıçası, ırmakların su tanrıçası, bahçelerin koruyucusu olan tanrıça, Тлохумишх ile Шеберис Созерис'e yakarırken adları geçen tanrılar, öküz pulluklarının koruyucusu olan tanrı, gök tanrısı[8]

Yahudilik[değiştir | kaynağı değiştir]

8. yüzyılda Bizans'tan kaçan yaklaşık 20 bin Yahudinin (джуртхэр Curtḫer) Kafkasya'ya yerleşmesi ve Türk kökenli Musevi Hazar Kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucu bazı Çerkes kabileleri geçmişte Museviliği seçmiştir.[5]

Hristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Kafkasya’da Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan Kabardey topluluk yaşamaktadır.[3] Günümüzde Kuzey Osetya'nın üç köyünde ve Stavropol Krayının bir köyünde Hıristiyan Çerkesler bulunmaktadır.[9]

Müslümanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamına yakını Sünni Hanefi Müslümandır (мыслимэн). Çerkesler 16-17. yüzyıllardan itibaren Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla görece geç Müslüman olan bir toplumdur. Kırım Hanlığı’nın Çerkeslerle ilişkileri sonucu İslamiyet 16. yüzyılda Kabardey bölgesinden Hatujuka Adil Girey’in ve Molla İshak Abuk’un yardımları ile girmiştir. Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla yayılmaya başladığı anlaşılan Müslümanlık 17–19. yüzyıllarda güçlenmiştir. Ferah Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti tarafından Kafkasya bölgesine muhafız olarak gönderilmesinden sonra, İslamiyet’in yine Osmanlıdan gelen Çerkes asıllı hocalar vasıtası ile tanıtılmasına hız verilmiştir.[9]

19. yüzyılda İslamiyet Kabardeyler dışında Çerkes kabileleri arasında pek yaygın olmadığı gibi, Çerkes toplumunda müslüman ulema sınıfı da henüz oluşmamıştı. Din adamları Çerkesler arasında sayı ve sosyal etki açısından önemli bir tabaka meydana getirmemişlerdi ve o dönemde Dağıstan ve Çeçenistan’da olduğu gibi toplumsal güce sahip değillerdi.[10]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://aheku.org/ (Rusça)
  2. ^ http://www.circassianews.com/ (Arapça)
  3. ^ a b c d e f http://www.cerkesarastirmalari.org/org/cerkesler
  4. ^ “Circassia”, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07.
  5. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Ay.C5.9Fe.C3.B6v.C3.BCr isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  6. ^ Balkar Selçuk. Nart Mitolojileri - Sözlükçe
  7. ^ ХьадэгъалIэ Аскэр (yazan) Hapi Cevdet Yıldız (çeviren). Adıge Yiğitlik Destanı: Nartlar II-III
  8. ^ a b ДУБРОВИН Н.ЧЕРКЕСЫ (АДИГЕ). Военный сборник, № 3.1870
  9. ^ a b Nahit Serbes (Tletseruk). Çerkeslerde inanç ve hoşgörü
  10. ^ Tavkul, Ufuk (1998). İslamiyetin XIX. yüzyılda Kafkasya halklarının toplumsal yapılarına tesirleri. Kırım Dergisi, 7 (25), 1998, 43-46.