Yunan alfabesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Yunan alfabesi tarihî dönemden çağdaş döneme kadar çeşitli değişikliklerle aslen Yunancanın yazımında kullanılan alfabedir. Aslen Fenike alfabesinden türetilmiş[1] ve İlk olarak M.Ö. 9.yy sonlarında ya da 8. yy başlarında kullanılmaya başlanmıştır.[2][3] Latin ve Kiril alfabelerinin atasıdır. Günümüzde Yunanca yazmak dışında matematikte, temel ve mühendislik bilimlerinde bilimsel gösterimler olarak kullanılır. Alfabe, yedisi ünlü, on beşi ünsüz, ikisi ise birleşik yirmi dört harften oluşur:

Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω
α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ
ς
τ υ φ χ ψ ω

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. 16. ve MÖ 12. yüzyılları arasında Miken Uygarlığı'nda, Lineer B yazı sistemi, Yunan dilinin en erken dili, Miken Yunancasını yazmak için kullanılmıştır. Yunan alfabesiyle ilgisiz olan bu yazı sistemi M.Ö. 13. yüzyılda terkedilmiştir ve M.Ö. 9. yüzyılın sonlarında veya M.Ö. 8. yüzyılın başında Yunan alfabesi ortaya çıkmıştır.[2] İki yazı sisteminin zamanları arasındaki dönem, Yunan Karanlık Çağı olarak anılır. Karanlık çağın bitiminde Fenike alfabesi, beş sesli harf eklenerek kullanılmaya başlanmıştır. Yunan Alfabesi, Antik Yunan'dan günümüze Yunanistan'da kullanılmaktadır. Bunun yanında Hristiyanlığın Ortodoks mezhebine bağlı Karamanlı Türkler tarafından XVIII-XX. yüzyıllarda Karaman sahası Türk ağzının yazımında da kullanılmıştır.[4]

Modern harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

Simge Adı Ses değeri Rakam İbrani Latin HTML
Antik Orta çağ Modern Antik Orta çağ Modern
Α α alfa (ἄλφα) alfa (ἄλφα) alfa (άλφα) [a] [aː] [a] [a] 1 א a Α α
Β β beta (βῆτα) vita (βῆτα) vita (βήτα) [b]   [v] 2 ב b Β β
Γ γ gamma(γάμμα) gamma(γάμμα) gama (γάμμα / γάμα) [g]   [ɣ, ʝ] 3 ג g Γ γ
Δ δ delta (δέλτα) delta (δέλτα) delta (δέλτα) [d]   [ð] 4 ד d Δ δ
Ε ε ei (εἶ) e psilon (ἒ ψιλόν) epsilon (έψιλον) [e]   [e] 5 ה e Ε ε
Ζ ζ zeta (ζήτα) zita (ζήτα) zita (ζήτα) [zd] [dz]   [z] 7 ז z Ζ ζ
Η η eta (ἦτα) ita (ἦτα) ita (ήτα) [ɛː]   [i] 8 ח ē Η η
Θ θ theta (θῆτα) theta (θῆτα) tita (θήτα) [tʰ]   [θ] 9 ט th Θ θ
Ι ι iota (ἰῶτα) iota (ἰῶτα) iota (ἰῶτα) [i] [iː]   [i] 10 י i Ι ι
Κ κ kappa (κάππα) kappa (κάππα) kapa (κάππα) [k]   [k] 20 כ k Κ κ
Λ λ lambda (λάμβδα) labda (λάβδα) lamda (λάμδα / λάμβδα) [l]   [l] 30 ל l Λ λ
Μ μ mu (μῦ) mu (μῦ) mi (μι / μυ) [m]   [m] 40 מ m Μ μ
Ν ν nu (νῦ) nu (νῦ) ni (νι / νυ) [n]   [n] 50 נ n Ν ν
Ξ ξ ksei (ξεῖ) ksi (ξῖ) ksi (ξι) [ks]   [ks] 60 ס ks, x Ξ ξ
Ο ο ou (οὖ) o mikron (ὂ μικρον) omikron (όμικρον) [o]   [o] 70 ע o Ο ο
Π π pei (πεῖ) pi (πῖ) pi (πι) [p]   [p] 80 פ p Π π
Ρ ρ ro (ρω) ro (ρω) ro (ῥῶ) [r]   [r] 100 ר r, rh Ρ ρ
Σ σ ς sigma (σῖγμα) sigma (σῖγμα) sigma (σίγμα) [s] [z]   [s] [z] 200 ש s Σ σ ς
Τ τ tau (ταῦ) tau (ταῦ) taf (ταυ) [t]   [t] 300 ת t Τ τ
Υ υ u (ὗ) u psilon (ὔ ψιλον) ipsilon (ύψιλον) [y] [yː]   [i] 400 ו u, y Υ υ
Φ φ phei (φεῖ) phi (φῖ) fi (φῖ) [pʰ] [ɸ] [f] 500   ph Φ φ
Χ χ khei (χεῖ) khi (χῖ) khi (χῖ) [kʰ]   [x] 600   kh, ch Χ χ
Ψ ψ psei (ψεῖ) psi (ψῖ) psi (ψι) [ps]   [ps] 700   ps Ψ ψ
Ω ω o (ὦ) o mega (ὠ μέγα) omega (ωμέγα) [ɔː]   [o] 800 ע ō Ω ω

Eski harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

Simge Adı Ses değeri[5] Rakam İbrani
Ϝ[6]

(Ͷ)[7]

Vau, Digama [w] 6 ו
Ͱ[8] Heta [h] ח
Ϻ[9] San [s] צ
Ͷ[10] Tsan [ts]
Ϙ[11]

(ϟ)[12]

Kopa [k] 90 ק
Ͳ[13]

(ϡ)[14]

Sampi [ss] ([ts]) 900

Birleşik harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

Simge Adı Ses değeri[5]
ϛ[15] Stigma [st]
ȣ[16] Ou [u]

Harf birleşmeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yunanca'da kullanılan birçok sesin kendine özel harfi yoktur. Mevcut harflerin bir araya gelmesi ile harf bileşikleri oluşur. Yunanca'da bu yöntemle elde edilen 7 harf bileşiği bulunur. Sözcüğün içinde bulunduğu yere göre harfler kendi seslerini de temsil ediyor olabilir. Fakat genel olarak:

Ünsüz harf birleşmeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

ΜΠ - μπ[değiştir | kaynağı değiştir]

/b/ olarak:

  • ΜΠ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda B olarak okunur; μπικίνι /bikini/
  • ΜΠ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine B okunur; τουρμπίνα /turbina/
  • ΜΠ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa B olarak okunur: Μπαμπάς /babas/

/m/-/b/ olarak:

  • ΜΠ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse mb olarak okunur; γαμπρός /gambros/

ΝΤ - ντ[değiştir | kaynağı değiştir]

/d/ olarak:

  • ΝΤ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda D olarak okunur; ντύνομαι /dinome/.
  • ΝΤ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine D okunur; σουρντίνα /surdina/.
  • ΝΤ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa D olarak okunur; νταντά /dada/.

/n/-/d/ olarak

  • ΝΤ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse nd olarak okunur; πάντα /panda/.

ΓΚ - γκ[değiştir | kaynağı değiştir]

/g/ olarak:

  • ΓΚ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda G olarak okunur; γκάφα /gafa/.
  • ΓΚ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine G okunur; αργκό /argo/.
  • ΓΚ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa G olarak okunur; γκογκό /gogo/.

/n/-/g/ olarak:

  • ΓΚ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse ng olarak okunur; παγκράτι (pangrati).

ΓΓ - γγ[değiştir | kaynağı değiştir]

/n/-/g/ olarak:

  • Sadece kelime ortasında bulunabilir ve bu durumda ng olarak okunur; αγγλος (anglos).

ΓΧ - γχ[değiştir | kaynağı değiştir]

/n/-/g/-/h/ olarak:

  • Sadece kelime ortasında bulunabilir ve bu durumda ngh olarak okunur; συγχωρ /singhor/.

ΤΣ - τσ[değiştir | kaynağı değiştir]

Peltek /ç/ olarak:

  • ΤΣ τσ Τσ bileşikleri Yunancada her zaman, Türkçede olmayan bir peltek /ç/ şeklinde telâffuz edilir. Ses daha çok t'ye kayar; τσακμάκ /ćakmak/.

ΤΖ - τζ[değiştir | kaynağı değiştir]

Peltek /c/ olarak:

  • ΤΖ τζ Τζ bileşikleri Yunancada her zaman, Türkçede olmayan bir peltek /c/ şeklinde telâffuz telâffuz edilir. Ses daha çok z'ye kayar; τζάμι /źami/.

ΓΙ - γι[değiştir | kaynağı değiştir]

ΓΙ bileşiği y olarak okunur.

Ünlü harf birleşmeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

ΑΙ - αι[değiştir | kaynağı değiştir]

ΑΙ - αι birleşmesi, /e/ olarak okunur. Ancak ι harfinde umlaut (iki nokta) olursa (ΑΪ - αϊ) /ay/ sesi verir.

ΑΥ - αυ[değiştir | kaynağı değiştir]

Av ya da Af olarak okunur. Sözcük içindeki yerine göre sesletim değişir. İkiliden sonra ünlü harfler ve β,ρ,γ,λ,ν,δ,μ,ζ harfleri gelirse ikili /av/ diye okunur. Bu harfler akılda tutmak için "vergilendirmez" kelimesi akılda tutulabilir. Diğer harfler gelirse ikili /af/ diye okunur.

EI - ει[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşim, /i/ sesini verir.

ΕΥ - ευ[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu birleşim, /ev/ ya da /ef/ olarak okunur. Sözcük içindeki yerine göre sesletim değişir. İkiliden sonra ünlü harfler ve β,ρ,γ,λ,ν,δ,μ,ζ harfleri gelirse ikili /ev/ diye okunur. Diğer harfler gelirse ikili /ef/ diye okunur.

ΟΙ - οι[değiştir | kaynağı değiştir]

ΟΙ - οι birleşimi, /i/ sesini verir. ΟΪ - οϊ /oy/ sesini verir. Eğer ι harfi üzerindeki iki nokta olmasaydı, diftong i olur

ΟΥ - ου[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşim, /u/ sesi verir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ The Development of the Greek Alphabet within the Chronology of the ANE (2009), Quote: "Naveh gives four major reasons why it is universally agreed that the Greek alphabet was developed from an early Phoenician alphabet. 1 According to Herodutous "the Phoenicians who came with Cadmus... brought into Hellas the alphabet, which had hitherto been unknown, as I think, to the Greeks." 2 The Greek Letters, alpha, beta, gimmel have no meaning in Greek but the meaning of most of their Semitic equivalents is known. For example, 'aleph' means 'ox', 'bet' means 'house' and 'gimmel' means 'throw stick'. 3 Early Greek letters are very similar and sometimes identical to the West Semitic letters. 4 The letter sequence between the Semitic and Greek alphabets is identical. (Naveh 1982)"
  2. ^ a b The date of the earliest inscribed objects; A.W. Johnston, "The alphabet", in N. Stampolidis and V. Karageorghis, eds, Sea Routes from Sidon to Huelva: Interconnections in the Mediterranean 2003:263-76, summarizes the present scholarship on the dating.
  3. ^ Cook, B. F. (1987). Greek inscriptions. University of California Press/British Museum, s.9.
  4. ^ Hatice Şirin User, Başlangıçtan Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ, Ankara 2006, s. 85.
  5. ^ a b IPA
  6. ^ Digamma, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  7. ^ Pamphylian Digamma, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  8. ^ Heta, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  9. ^ San, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  10. ^ Tsan, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  11. ^ Koppa, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  12. ^ Numeric Koppa, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  13. ^ Sampi, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  14. ^ Numeric Sampi, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  15. ^ Stigma, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)
  16. ^ Ou, Nick Nicholas' Home Page(İngilizce)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]