Ünlü (dilbilim)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
  Ön Öne
yakın
Merkez Arkaya
yakın
Arka
Kapalı
Blank vowel trapezoid.svg
i •y
ɨ •ʉ
ɯ •u
ɪ •ʏ
e •ø
ɘ •ɵ
ɤ •o
ɛ •œ
ɜ •ɞ
ʌ •ɔ
a •ɶ
ɑ •ɒ
  Kapalıya yakın
Yarı kapalı
Orta
Yarı açık
Açığa yakın
Açık
Bölümler arasında bazı bölümlerde iki adet ünlü vardır. Bu ikili grupta
sağdaki ünlü yuvarlaktır, soldaki ise düzdür. Ayrıca uzun ünlüler Uluslararası Fonetik Alfabe
sembolü [ː] ile belirtlir.


Ünlü, sesli[1][2] veya vokal[3]; ses yolu görece açık durumda iken, ses tellerinin titreşmesi ile (duyulabilecek şekilde) bir engele takılmadan oluşan; hecenin en küçük birimini oluşturan konuşma sesi.[4] Ünsüz veya sessiz karşıtıdır. Ünlülük kavramı harflerden ziyade "sesleri" tanımlar zira bir harf bazı kelimelerde ünlü, bazı kelimelerde ise ünsüz bir sesi simgeleyebilir.[5]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Uygurcada da görülen ün kelimesi Eski Türkçede "ses, avaz" anlamlarına, "ünü-" fiili ise "seslenmek, bağırmak" anlamlarına gelir.[6] Ünlü sözcüğü muhtemelen 19. yüzyılda "meşhur" anlamında kullanılmaya başlanmıştır.[6]

Türk yazı dillerinde ünlülerin gösterimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk dilinin bilinen ilk dönemlerinde 9 ünlünün bulunduğu belirtilmiştir: a, e, é, ı, i, o, ö, u, ü. Bugün kapalı e sesi (é) yalnızca Azerice yazı dilinde bulunur.

Türkçe[değiştir | kaynağı değiştir]

a, e, ı, i, o, ö, u ve ü harfleri ünlü harfler, diğer harfler ise ünsüz harfler olarak adlandırılır.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünlüler, çıkış yeri ve dilin durumuna, dudakların durumuna, ağzın açıklığına göre şu şekilde sınıflandırılır:

  • Çıkış yeri ve dilin durumuna göre
    • Arka ünlüler: a, ı, o, u
    • Ön ünlüler: e, i, ö, ü
  • Dudakların durumuna göre
    • Düz ünlüler: a, e, ı, i
    • Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
  • Ağzın açıklığına göre
    • Geniş ünlüler: a, e, o, ö
    • Dar ünlüler: ı, i, u, ü
Ünlüler Düz Yuvarlak
Geniş Dar Geniş Dar
arka a ı o u
ön e i ö ü

Diğer dillerde ünlü[değiştir | kaynağı değiştir]

Dünyadaki birçok dilin kendisine özgü farklı ünlü sistemi vardır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü Ahmet Topaloğlu. Ötüken Yayınları. 1989.
  2. ^ "sesli." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Ağustos 2012
  3. ^ "vokal." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Ağustos 2012
  4. ^ "vowel." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.
  5. ^ "y" harfi ünlü mü, ünsüz mü? 20 Ağustos 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. OxfordDictionaries.com. Erişim: 8 Ağustos 2012.
  6. ^ a b "ün." Nişanyan Sözlük. Erişim: 7 Şubat 2015.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]