Ünsüz

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Ünsüz, sessiz ya da konsonant; m, r, g gibi, oluşması esnasında, kısmen de olsa, bir engele çarpan konuşma sesi.[1] Ünsüzler, ünlülerle birlikte kullanılarak heceleri meydana getirirler:[1] de, le, em, es, bi, si gibi.[2]

Türk alfabesinin yapısı gereği hemen hemen tüm sesler bir harf ile karşılanmıştır. Bu nedenle Türkçede ünsüz seslere karşılık gelen harflere ünsüz harfler denir. Ancak pek çok dilde aynı durum söz konusu değildir ve ünsüz harfler bazen birden çok sesi de karşılarlar.

Akciğer ünsüzleri
Eklemleme yeri → Dudaksıl Taçsıl Damaksıl Köksül Gırtlaksıl
Çiftdudaksıl Dişsil-dudaksıl Dişsil Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Üstdamaksıl (Ön) Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Yutaksıl Üstgırtlaksıl
Eklemleme biçimi ↓
Patlamalı [p] [b] [t] [d] [ʈ] [ɖ] [c] [ɟ] [k] [ɡ] [q] [ɢ] [ʡ] [ʔ]
Genizsil [m] [ɱ] [n] [ɳ] [ɲ] [ŋ] [ɴ]
Titrek [ʙ] [r] [ʀ]
Çarpmalı [] [ɾ] [ɽ]
Sürtünmeli [ɸ] [β] [f] [v] [θ] [ð] [s] [z] [ʃ] [ʒ] [ʂ] [ʐ] [ç] [ʝ] [x] [ɣ] [χ] [ʁ] [ħ] [ʕ] [ʜ] [ʢ] [h] [ɦ]
Yansürtünmeli [ɬ] [ɮ]
Sürtünmesiz [ʋ] [ɹ] [ɻ] [j] [ɰ]
Yansürtünmesiz [l] [ɭ] [ʎ] [ʟ]
Notlar
  • Çift olarak yazılan sembollerden soldaki ötümsüz, sağdaki ötümlü ünsüzleri gösterir.
  • Koyu alanlar, sesletimi imkânsız olduğu değerlendirilen ünsüzleri gösterir.

Akciğer dışı ünsüzler
Şaklamalar Ötümlü içpatlamalılar Dışgırtlaksıllar
[ʘ] Çiftdudaksıl [ɓ] Çiftdudaksıl [ʼ] Örnekler:
[ǀ] Dişsil [ɗ] Dişsil/dişyuvasıl [] Çiftdudaksıl
[ǃ] (Art)dişyuvasıl [ʄ] Damaksıl [] Dişsil/dişyuvasıl
[ǂ] Dişyuvasıl-damaksıl [ɠ] Artdamaksıl [] Artdamaksıl
[ǁ] Yandişyuvasıl [ʛ] Küçükdilsil [] Dişyuvasıl sürtünmeli
Diğer simgeler
[ʍ] Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl sürtünmeli
[w] Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl sürtünmesiz
[ɥ] Ötümlü dudaksıl-damaksıl sürtünmesiz
[ɫ] Artdamaksıllaşmış dişyuvasıl yansürtünmesiz
[ɕ] Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ʑ] Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ɧ] Ötümsüz artdişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
  • [ɧ] sesinin çıkış yeri tartışmalıdır.
Patlamalı sürtünmeliler
Çubuklu Çubuksuz Tanım
[t͡s] [ʦ] Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[d͡z] [ʣ] Ötümlü dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ʃ] [ʧ] Ötümsüz artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[d͡ʒ] [ʤ] Ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ɕ] [ʨ] Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
[d͡ʑ] [ʥ] Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ɬ]  – Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı yansürtünmeli
Eşzamanlı ünsüzler
[k͡p]  – Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı
[ɡ͡b]  – Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı
[ŋ͡m]  – Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl genizsil

Yumuşak ve sert ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak, ötümlü veya tonlu ün­süzler denir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere ise sert, ötümsüz veya tonsuz ünsüzler denir: ç, f, h, k, p, s, ş, t

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "consonant." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.
  2. ^ Ergin 90