Kanyon

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Arizona'da bulunan Büyük Kanyon

Kanyon, Dünya yüzeyinde nehirlerce oluşturulmuş derin vadilere denir. Türkçeye Frenk dillerden gelen Kanyon adı, kaynağı İspanyolca asıllı olan cañón sözüdür.

Oluşumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kalker kayalar içinde, akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşur. Kanyon;güçlü ırmakların kireçli olmayan bölgelerde kazdıkları derin vadileri belirtir. Kanyonların kenarları çok sarp boğazlar biçiminde ortaya çıkar. Kayaların kenarları aşındırmaya karşı gösterdikleri dirence bağlı olarak çeşitli şekiller alır.[1]Kolorado Nehri ve Küçük Colorado Nehri’nin birleştiği yerde, Büyük Kanyon, Arizona Bir kanyon veya vadi, hava koşullarından ve bir nehrin jeolojik zaman ölçekleri üzerindeki aşındırıcı aktivitesinden kaynaklanan yamaçlar veya kayalıklar arasındaki derin bir yarıktır.[2] Nehirler, alttaki yüzeyleri kesmeye doğal bir eğilime sahiptir ve sonunda tortular aşağıya doğru kaldırılırken kaya katmanlarını aşındırır. Bir nehir yatağı kademeli olarak, nehrin aktığı su kütlesiyle aynı yüksekliğe sahip bir taban çizgisine ulaşacaktır. Hava koşulları ve erozyon süreçleri, nehrin kaynak suları ve haliç önemli ölçüde farklı yüksekliklerde olduğunda,[3] özellikle daha yumuşak kaya katmanlarının hava koşullarına karşı daha dirençli sert katmanlarla iç içe geçtiği bölgelerde kanyonlar oluşturacaktır.

Bir kanyon ayrıca, Rocky Dağları, Alpler, Himalayalar veya And Dağları gibi sıradakiler gibi iki dağ zirvesi arasındaki bir yarıktan da görülebilir. Genellikle bir nehir veya dere, dağlar arasında bu tür yarıklar açar. Dağ tipi kanyonların örnekleri, Utah’daki Provo Kanyonu veya Kaliforniya’nın Sierra Nevada’sındaki Yosemite Vadisi’dir. Dağların içindeki kanyonlara veya sadece bir tarafında açıklığı olan kanyonlara kutu kanyon denir. Yarık kanyonlar, genellikle düz duvarlara sahip çok dar kanyonlardır.[4]

Kıta yamacının deniz tabanındaki dik kenarlı vadiler, denizaltı kanyonları olarak adlandırılır. Karadaki kanyonların aksine, denizaltı kanyonlarının bulanıklık akıntıları ve heyelanlardan oluştuğu düşünülüyor.

Birçok kanyonu; uzun süreli erozyonların, yaylalar üzerinde oluşturduğu bilinmektedir. Kanyon yapılarının iki yanlarındaki duvarlar, erozyon ve aşınmaya dayanıklı sert kayalardan oluşur. Bunlar granit ya da kumtaşı gibi oluşumlardır. Kanyon oluşumunda hızlandırıcı etkisi olan hava akımları kuru alanlarda sulak bölgelere nazaran daha etkili olduklarından, kanyonlara bu tür bölgelerde daha sık rastlanır. Sualtı Kanyonları adından da anlaşılacağı üzere, deniz taban seviyesinde oluşan kanyon yapılarıdır. Karasal olanlarla hemen hemen aynı özelliklere sahip olan ve genellikle nehir ağızlarında vücut bulan bu yapıların oluşumlarında, sualtı akıntıları temel etkendir.

Kanyonlar kurak bölgelerde ıslak alanlardan çok daha yaygındır, çünkü fiziksel ayrışma kurak bölgelerde daha lokalize bir etkiye sahiptir. Nehirden gelen rüzgar ve su gibi daha az dirençli malzemeleri aşındırmak ve kesmek için birleşir. Suyun donması ve genişlemesi de kanyonların oluşmasına yardımcı olur. Su, kayalar arasındaki çatlaklara sızar ve donar, kayaları birbirinden ayırır ve sonunda Don sıkışması olarak bilinen bir süreçte büyük parçaların Kanyon duvarlarını kırmasına neden olur.[5]

Bu doğal oluşumun Dünya'da en bilinen ve en büyük örneği Amerika'da bulunan Antilop Kanyonu ile Arizona'da bulunan Büyük kanyon'dur. Amerika Birleşik Devletleri'nin güneydoğusunda yer alan bu kanyon arkeolojik önem taşır; bunun nedeni Amerika kıtasının ilk sahipleri olarak da bilinen Kadim Pueblo Halkının bu çevrede geniş yerleşimler kurmuş olmasıdır.

Kanyon, Karstik kalkerli arazilerde oluşan çok derin vadilerdir.Türkiye'de kanyon vadilere Kapız adı da verilir.[6]

Geniş bir kanyonun içinden akan bir nehir, duvarları jeolojik bir merdiveni andıran kanyonlar oluştururabilir. Bunlar siperli nehir (entrenched river) olarak anılırlar zira bu tip nehirlerin akış yollarını değiştirmeleri epey zordur. Kolorado Nehri ve Snake Nehri (ABD kuzey-doğu) bu yapılara örnek teşkil edebilecek iki nehirdir.

Kutu Kanyon[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir kutu Kanyonu, genellikle bir nehir kanyonundan daha kısa ve daha dar olan, üç tarafı dik duvarlara sahip, sadece kanyonun ağzından erişime ve çıkışa izin veren küçük bir kanyondur. Kutu kanyonları, Batı Amerika Birleşik Devletleri’nde, girişlerinin çitle çevrili olduğu uygun ağıllar olarak sıklıkla kullanılmıştır.[7]

Amerika Birleşik Devletleri'nin Colorado eyaletinde Ouray ilçesinde Box Canyon (Kutu Kanyon) yer almaktadır.[8] Bir maden kampı olarak kuruldu ve Ouray şehrinin kendisini kalıcı bir topluluk olarak kurmasına yardımcı oldu.[9] Box Canyon, şelalenin yaklaşık yüz metre uzadığı kuvarsit duvarlara sahip 285 feet (87 m) bir şelale olan Box Canyon Falls'a ev sahipliği yapmaktadır.[10] Kanyona erişim, şelalenin tabanına kısa, 500 feet (150 m) ayak izi veya şelalenin tepesine giden dik bir iz ile yapılır.Kanyona giden parkurları kullanmak için bir ücret gereklidir.[11]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Kanyon kelimesi İspanyolca kökenlidir [12] Kanyon kelimesi genellikle Kuzey Amerika’da kullanılır, gorge ve ravine (Fransızca kökenli) kelimeleri Avrupa ve Okyanusya’da ve Kuzey Amerika’nın bazı bölgelerinde kullanılmaktadır.[12]

Büyük Kanyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük Kanyon 'un bir Avrupalı tarafından farkedilmesi ilk kez 1540 yılında; İspanyol Garcia Lopez de Cardenas tarafından olmuştur. İlk bilimsel araştırma ise John Wesley Powell eşliğinde 1869'da gerçekleşmiştir. Kızılderililer ise kanyonun duvarlarında yerleşim birimleri kurmuşlardır.[13] ABD’de yer alan kuzey Arizona’daki büyük kanyon ortalama 1600 m(5.200 ft) derinliktedir ve 4.17 trilyon metreküp hacime sahiptir.[14] Bu kanyon, Dünyanın Yeni Yedi Harikası anketinde 28. finalist idi. Bazıları bunu dünyanın yeni doğal harikası olarak isimlendirdi.

Not: En büyük demek kesinlik içermez çünkü bir kanyonun derinliği,uzunluğu ,sisteminin toplam alanı olmak üzere büyüklüğü değerlendirilir. Himalayalar’daki büyük kanyonların erişilemez oluşu en büyük kanyon tanımı için yeterli değildir. En derin kanyon tanımı özellikle daha kanyonlarının yanı sıra düz platolardan (kenar yüksekliğine sahip) kanyonları içeriyorsa bu tanım da doğruluğu göstermemektedir.

Tibet’teki Yarlung Tsangpo Nehri boyunca uzanan Yarlung Tsangpo Büyük Kanyonu kimileri tarafından 5500 m(18.000 ft) olarak dünyanın en derin kanyonu kabul edilmektedir.Bu kanyon ABD’deki kanyondan biraz daha uzundur.[15] Boğazları nehrin seviyesi ile onu çevreleyen tepeler arasında 6400 m (21.000 ft)farkla orta batı Nepal’deki Kali Gandaki vadisinin En derin kanyon olduğunu düşünmektedir.

Cotahuasi Kanyonu Ve güney Peru’daki Colca kanyonu Amerika’nın en derin kanyonu olmakta birbirini izlemektedir, her ikisi de 3500 metre derinliğe sahiptir.

Afrika’daki en büyük kanyon ise Namibya’daki Balık Nehri kanyonudur.[16]

2013’ün ağustos ayında Ice Bridge operasyonunda (kutup buzundaki değişiklikleri izleyen NASA görevidir) edilen analize dayanarak Grönland Büyük Kanyonun keşfi bildirildi. Bir buz tabakasının altında bulunan bu kanyon 750 km(470 mil) uzunluğunda ölçülerek dünyanın en uzun kanyonu olduğu çıkarımı yapılmıştır.[17]

Avustralya’daki Capertee Vadisi genişlik bakımından dünyanın en büyük ikinci kanyonu olarak bilinmektedir.[18][19]

Kültürel Önemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı kanyonlar kayda değer kültürel öneme sahiptir. Afrika’da Olduvai Vadisinde insan kalıntılarına rastlanmıştır ABD’nin güney batısında kanyonlar eski Pueblo halkı tarafından inşa edilen çok sayıda uçurumdan dolayı arkeolojik öneme sahiptir.

Dünyada modernleşmenin beraberinde getirdiği yeni yaşam şekli, insanları başta çevre sorunları olmak üzere yoğun iş hayatı, trafik, stres, çevre sorunları gibi çağımızın sorunlarıyla karşı karşıya bırakmıştır.

Özellikle doğa sporlarına düşkün olanların ilgisini çekiyorlar. Anadolu coğrafyası oldukça zengin doğası ile bünyesinde çok sayıda kanyon barındırıyor

Kanyonların turizm destinasyonlarının odağında olmaları Kanyonlar Bölgesi olarak isimlendirebileceğimiz, özellikle Pınarbaşı, Azdavay, Şenpazar, Küre ve Cide ilçelerinin bulunduğu Kastamonu’nun Kuzey Batı bölgesinde turizm yönlendirmesinde temel değer olarak yer alacaktır.

Dünya'da önemli örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Afrika[değiştir | kaynağı değiştir]

Namibya[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Afrika[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika[değiştir | kaynağı değiştir]

Arjantin[değiştir | kaynağı değiştir]

Brezilya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kanada[değiştir | kaynağı değiştir]

Kolombiya[değiştir | kaynağı değiştir]

Meksika[değiştir | kaynağı değiştir]

Peru[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika Birleşik Devletleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Asya[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin[değiştir | kaynağı değiştir]

Hindistan[değiştir | kaynağı değiştir]

Endonezya[değiştir | kaynağı değiştir]

Tayvan[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupa[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik Krallık[değiştir | kaynağı değiştir]

Fransa[değiştir | kaynağı değiştir]

İspanya[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukrayna[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Okyanusya[değiştir | kaynağı değiştir]

Avustralya[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeni Zelanda[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer Gezegensel Cisimlerdeki Kanyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'deki Başlıca Kanyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kanyon vadiler Türkiye’de Toroslar’da yaygın olarak görülür. Antalya’daki Köprülü Kanyon,önemli rafting ve trekking merkezidir ve ülkemizdeki güzel bir örnektir.

Çoruh Vadisi, rafting için Türkiye’nin en önemli birkaç parkurundan biri olarak gösteriliyor.

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Erinç, Sırrı (2012). Jeomorfoloji 1. İstanbul: Der Yayınevi. s. 69. ISBN 9789753532136. 
  2. ^ "Understanding Canyon Formation". www.mountainnature.com. 25 Nisan 2001 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  3. ^ "Canyon - Wikipedia". en.m.wikipedia.org (İngilizce). 15 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  4. ^ Smith, R. J.; Bryant, R. G. (27 Ekim 1975). "Metal substitutions incarbonic anhydrase: a halide ion probe study". Biochemical and Biophysical Research Communications. 66 (4): 1281-1286. doi:10.1016/0006-291x(75)90498-2. ISSN 0006-291X. PMID 3. 
  5. ^ "Büyük Kanyon Jeolojisi". 19 Nisan 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  6. ^ İZBIRAK, Reşat (1992). Coğrafya Terimleri Sözlüğü. 
  7. ^ "box canyon definition - Dictionary - MSN Encarta". web.archive.org. 17 Aralık 2009. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  8. ^ "Özellik Ayrıntı Raporu: Box Canyon". en.m.wikipedia.org (İngilizce). 9 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  9. ^ "National Geographic". en.m.wikipedia.org (İngilizce). 2 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  10. ^ "Box Canyon Şelalesi ve Parkı". en.m.wikipedia.org (İngilizce). Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  11. ^ "Nadir Kuşlar ve Milyarlarca Yıllık Jeoloji". en.m.wikipedia.org (İngilizce). 19 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  12. ^ a b Wiesmann, U. N.; DiDonato, S.; Herschkowitz, N. N. (27 Ekim 1975). "Effect of chloroquine on cultured fibroblasts: release of lysosomal hydrolases and inhibition of their uptake". Biochemical and Biophysical Research Communications. 66 (4): 1338-1343. doi:10.1016/0006-291x(75)90506-9. ISSN 1090-2104. PMID 4. 
  13. ^ "Büyük Kanyon". Erişim tarihi: 7 Ocak 2021. 
  14. ^ "Ulusal Park Arizona,Büyük Kanyon". 28 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  15. ^ "Çin Sanal Müzeler,Kanyon". 3 Eylül 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  16. ^ Cohen, Callan; Spottiswoode, Claire & Rossouw, Jonathan . Southern African Birdfinder. p. 210. Erişim tarihi: 8 Ocak 2021. 
  17. ^ "Daily Telegraph". 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  18. ^ "Daily Telegraph". 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  19. ^ "Dr Karl'ın Bilimdeki Harika Anları". 23 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  20. ^ "Satürn'ün en büyük ayı olan Titan". 31 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  21. ^ https://www.pau.edu.tr/kalemyo/tr/sayfa/incegiz-kanyonu
  22. ^ https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/ncesu-kanyonu
  23. ^ https://kesfihuzur.com/2020/05/23/kapuz-kanyonu-nerede-kapuz-kanyonuna-nasil-gidilir/
  24. ^ http://www.kazdagimilliparki.com/ahndere-kanyonu.html#:~:text=K%C4%B1saca%20%C5%9Eahinderesi%20kanyonu%20Edremit%20k%C3%B6rfezinin,600%2D700%20metrelere%20kadar%20%C3%A7%C4%B1kmaktad%C4%B1r.
  25. ^ https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/kastamonu/gezilecekyer/horma-kanyonu
  26. ^ https://gezilmesigerekenyerler.com/kastamonu/sehriban-kanyonu-nerede-ne-yenir-gezi-bilgileri-kastamonu.html
  27. ^ https://www.dogadernegi.org/goksu-vadisi/
  28. ^ https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mersin/turizmaktiviteleri/lamas-kanyonu