Kürt tarihi

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Kürt tarihi, Kuzeybatı İran, Kuzey ve Orta Zagroslar ve Doğu Anadolu Bölgesi'nin bir bölümünde var olmuş, bu topraklarda varlığını sürdürmüş ve kendi milli ve kültürel kimliklerini burada oluşturmuş Kürtlerin ortak tarihidir. Kürtler İranî bir halk olduklarından dolayı diğer İranî halklarla (Farslar, Peştunlar, Afganlar, Tacikler, Lurlar, Beluçlar, Osetler, Talışlar, Soğdlar vs.) birlikte devlet kurmuş ve onlarla birlikte yaşamışlardır.

Erken dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Medler[değiştir | kaynağı değiştir]

Medler (Medce: Māda, Yunanca: Μῆδοι, İbranice: מָדַי, Asurice: Kur Mada, Manda) Medler İran'ın kuzeybatı bölgesinde ve Zagros dağlarında yaşamış başta erken dönem olmak üzere birçok dönemde çeşitli Tarihçilerce Kürtlerin Ataları olarak ele alınmış[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13] İrani halk, Nitekim 2000'li yılların başından beridir, ağırlıkla iskeletler üzerine yapılan DNA araştırmaları olmak üzere, Paleo/Arkeo genetik kanıtların buluntularına dayalı araştırmalar sonucunda, Medlerin, Proto-Kürt oldukları bilimsel bir görüş olarak sunulmuştur.[14][15][16] Medlerin Bölgeye tam olarak hakim olması, Kral Siyaksares döneminde olmuştur. Siyaksares çeşitli Med klanları ile ittifak yapmış, Karmaşık savaşan orduyu, düzene sokmuş ve bir fetih hareketine başlamıştır, Siyaksares Medler'in en büyük arzusu olan Asur'u yenmeyi istiyordu. Çünkü Asur devleti Med halkına eziyet etmişti, MÖ 612 yılında Medler Ninova'yı kuşatmış ve Asur imparatorluğu'nu yıkmıştı. Bin yıllık Asur hegamonyasi biterek Mezopotamya'da bir devir kapanmıştı.[17] Kral Siyaksares, fetihlere devam ederek Mezopotamya, Anadolu, Kafkasya ve İran coğrafyasına egemen olmuştu. Tarihçi Herodot'un aktardıklarına göre Medler, eski dönemlerde diğer halklar tarafından Aryanlar olarak[18] adlandırılmıştır. Medler yine kendileriyle aynı dönemde var olmuş, Lidyalılar ve Babillerle rekabet edip savaşmışlardır. Medler İskit akınları ile karşı karşıya kalmıştır. İskitler tüm Asya'yı istila etmişler, Medler için büyük tehlike arz etmişlerdir. Ancak bir gece Med Kralı Siyaksares, İskitler'i yemeğe davet etmiş ve onları sarhoş edip kılıçtan geçirmiştir. Bu olaydan sonra Medler, Siyaksares önderliğinde tekrar Asya'ya hükmedip, antik çağin en büyük imparatorluğu haline geldi.[19][20]

Çeşitli Tarihçilerce Medlerin, Kürt etnogenezi için bir başlangıç ​​noktası olduğuna inanılmaktadır, Medler ve Kürtler arasındaki bağı gösteren ilk tarihi belge, Kâr-nâme'de yer almaktadır, I. Erdeşîr'i Papakan (MÖ. 242) Kürtler'le yapmış olduğu savaşta, Kürt Kralından, Kürt Med Kralı diye bahsetmektedir.[21][22][23]

Orta Çağ'da, Bazı Tarihçiler, Kürtler ile yapmış oldukları savaşları Med işgali olarak yorumlamıştır.[8][9][10] 18. ve 19. Yüzyıllarda Birçok Tarihçi ve Seyyah, Medleri Kürtlerin atası olarak ele almıştır.[2][24][25] 15. yüzyılda 7 dilde yazılmış kutsal bir metinde Kürtçe olan ancak Medce yazıldığı ifadesi yer alan bir Dua bulunmaktadır.[6][26] İran Dillerinde uzman olan dilbilimci David Neil MacKenzie, Shanidze ve H. W. Bailey gibi bazı Bilim Adamları metni incelemiş ve metnin Kürtçe olduğunu söylemişlerdir.[6]

Rus tarihçi ve dilbilimci Vladimir Minorski Medler'in modern Kürtlerin ataları olduğunu söylemiştir. MÖ 8. yüzyılda bölgeyi işgal eden Medlerin dilsel olarak Kürtlere benzediğini'de belirtir. İran Araştırmaları profesörü Gernot Windfuhr, Kürt dillerini Medcenin alt katmanları olarak temellendirmiştir.[27]

California Üniversitesi'nde tarih profesörlüğü yapmış Wadie Jwaideh: "Kürt halkının tanınmış atalarından biri olan Med İmparatorluğu, Kürtlerin Ataları tarafından kurulduğu söylenebilecek harika, nasyonal olan bir devletti."[1]

Tanah'ın Yeremya bölümünde Tanrının Med krallarını Babil'i yok etmek için görevlendirdiği yazmaktadır.[28]

Aryanlar/Ariler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ari ırkı (M.Ö 2000-3000) yıllarında Ren nehrinden Etil nehrine kadar uzanan geniş sahalarda, daha sonra dünya tarihinde büyük rol oynayacak olan Hint-Avrupa dilleri konuşan, Arî toplulukları yaşıyordu. Bu topluluklar bugün Sanskritçe, Latince, Kürtçe, Farsça, İngilizce, Fransızca ve Almanca gibi dillerin henüz birbirinden ayrılmadan önce ari, aryan veya Hint-Avrupa dili adı verilen bir dilin lehçelerinin konuşuyorlardı, Antik İran halkları, Avesta’da kendilerini tanımlamak için bu etnik tanımı kullandılar.[29] Günümüzde İran adının Aryan sözcüğünden türediği ileri sürülür. Aryan Sanskritçe'de "asil" veya "onurlu" anlamındaki "Ārya" kelimesinden türetilmiş bir sözcüktür.[30]

Yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda; Veriler, hala yoğun nüfuslarıyla Hurri-Mitani topraklarında yaşayan (“Çok Parçalı Kürtçe”yi konuşan) Kürtlerin Avrasya’daki Aryan atalarına etno-genetik açıdan en yüksek yüzdelerle benzemektedirler. Bu kavrandığında, Güney Rusya’dan göç eden (askeri açıdan örgütlü olan) Aryan kabilelerinin en erken (M.Ö 2240) yıllarında antik Anadolu’da ve Hurri-Mitani bölgelerindeki dilbilim bağlamındaki Hint-Avrupalılaşma süreçlerine de karıştıkları ve Kürtlerin (“Çok Parçalı Kürtçe” konuşanların) atalarının da bu süreçte rol aldıkları anlaşılır.[16][31][32]

Gutiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Gutiler (Guti, Qurti) Zagros Dağlarında yaşayan ve Kürtlerin ön atalarını teşkil ederek, etnogenezine katkıda bulunmuş antik halk.[33][34][35][36] Gutiler hakkında Sümerler, Babiller ve uzun yıllar sonra Asurlular birbirleriyle çelişmeden, Zagros dağlarının Orta ve Kuzey bölgelerinde Guti ya da Qurti adında halkın yaşadiği ve ülkelerine de Gu-ti-um dendiğini yazmışlardır.[37] Sümerler (MÖ 3. binyıl), Babiller (MÖ 2. binyıl), Asurlular (MÖ 1. binyıl) bu bilgiyi kayda geçmişledir. Gutiler (Sümerce: Gu-ti-um)[38] MÖ 3. binyılda Akkad İmparatorluğunu yıktılar (MÖ 2154 yılı). Ardından Zagros Dağlarından inerek Kuzey Mezopotamyada birkaç kuşak Sümer Hanedanliğina krallık yaptılar. Sümer tabletlerinde Gutiler'in, Zagros dağlarında yaşayan (Babil içinde Elam'ın kuzeyinde günümüz Irak ve İran'ın kesiştiği yerde) barbar bir halk oldukları yazılmıştır. Gutiler, Akkad'ı yıktıktan sonra Sümerliler'e hükmediyorlar ve bu sebeple Sümerler tarafından Sümer Kralları Listesi'ne yazılıyorlar.[39] Uruk'ta vali olan ve daha sonra Gutiler'e karşı isyan başlatan Utu-Hengal tarafından son Guti kralı Tirigan mağlup edilerek Guti hükümdarlığına son veriliyor. İncil bilimcilerine göre Guti halkı Tanah'ta "Koa" ('Qoa) olarak geçiyor. Hezekiel Kitabı'nda ise "Koa" Kenan'ın düşmanı olarak geçmektedir.[40]

Lullubiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Lullubiler veya Lulular MÖ 3 bin yıllarında yazılı kaynaklara geçmiş İran'da kalan Zagros dağlarında yaşayan, günümüz Kürtleri'ni oluşturan Ön atalardan biri olduğu Paleo-Arkeolojik ve Dna araştırmaları sonucu bilimsel olarak açıklanan, Bilim adamları ve Tarihçiler tarafından kabul edilen[16][41][42][43][44] antik Halk. Akkad, Babil ve Asurlular yazıtlarında Guti, Lullubi ve Subartu isimlerini kullanırken en az iki tanesini beraber kullanmışlardır, bu halkların akraba olduğu bilinmektedir.

Hurri-Mittani[değiştir | kaynağı değiştir]

Mitanniler, MÖ 1500 ile MÖ 1200 yılları arasında Anadolu'da hüküm sürmüş bir devlettir. Mitannilerin MÖ 1600 yıllarında Hurri bölgelerine göç etmiştir. Bazı Hurri kabileleri, Mitanni egemenliğini kabul ederek onların yeni bir devlet kurmalarına yardım etmiştir. Mitanniler, Hititler'in yıkılışından sonra bölgesel bir güç oldu.[45]

Mitanniler, Kizzuvatna dışında yaşayan Hurrilerin önemli bir kısmını hakimiyeti altına alarak, toprakları bugünkü Kerkük bölgesinden Akdeniz'e kadar uzanan bir devlet kurmuşlardı. Hurri-Mitanni Devleti'nin nüfusunun çoğunluğunu Hurriler oluşturmaktaydı.[46]

Aryan olan Mitanniler, Hurrileri dilsel açıdan Hint-Avrupalılaştırmıştır. Bu kavrandığında DNA araştırmaları ve Paleo-Arkeolojik bir dizi bilimsel çalışma sonucunda; hala Hurri-Mitani topraklarında yaşayan Kürtlerin Aryan(R1a1) atalarına etno-genetik açıdan en yüksek yüzdelerle benzedikleri belirtilmiştir.[47]

Rusya’dan göç eden, Aryan (Mittani) ataların Hurri bölgelerindeki dilbilim bağlamındaki Hint-Avrupalılaşma süreçlerine de rol aldıkları ve Kürtlerin atalarının da bu süreçte bulunduğu anlaşılır.[48]

Karduya[değiştir | kaynağı değiştir]

Karduya ve Karduklar'ın Kürtlerin ataları olduğu ve etnogenezine katkıda bulunduğu yönünde Bilimsel ve Paleo arkeolojik çalışmalar bulunmaktadır.[49][50][51] Ksenophon'un Anabasis kitabında Karduya bölgesinden bahsedilmiştir.[52] Ksenophon eve dönüş yolunda Karduklarla karşılaştıklarını söylüyor. Bu halkın dağlarda oturduklarını, çok savaşçı olduklarını ve krala bağımlı olmadıklarını öğreniyor, Ksenophon Kardukları barbar olarak tanımlıyor ve nasıl savaştıklarıyla ilgili şu bilgileri veriyor:[53]

Bazen de, yükseklere tırmananlar inerlerken Barbarlardan zarar görüyorlardı; çünkü Barbarlar öyle ayağına tez insanlardı ki, çok yakından kaçsalar bile kurtuluyorlar üstelik bir yay ve sapandan başka silah taşımıyorlardı. Ok atmada çok ustaydılar. Yaylarının uzunluğu dört beş ayaktan, oklarının ki ise üç ayaktan daha fazlaydı. Oklarını sol ayaklarıyla yayın aşağı kısmına basıp kirişi kendilerine doğru çekerek fırlatıyorlardı. Okları, kalkanları ve zırhları deliyordu.

Kırtiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırtiler (Kürtçe: Kirtî, Yunanca: Kýrtioi, Latince: Cyrtii) Medya'nın, İran'da kalan topraklarında yerleşik olmuş Med kabilesi, Son bilimsel araştırmalar (Paleo-Arkeolojik)[16] isim benzerliği ve coğrafi yakınlıklar nedeniyle Kürtlerin atalarından olabileceği,Tarihçi ve Bilim adamları tarafından düşünülen topluluktur.[54][55]

Kayusiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Krallık, Kayus ailesi tarafından kuruldu ve yönetildi. Krallık bu yerel kralın ismini taşımaktadır ve krallığın adı Kavusakan yani Kayusun Evi anlamına gelir. Mehrdad Izady Kayusların Kürt olduğunu iddia etse de bazı bilim adamları o dönemde Kürt kelimesinin etnik bir kimliği vurgulamadığını ve terimsel bir sözcük olduğunu söylemektedirler Kürtlerin atası olma ihtimalı azdır ve fazla üstünde durulmaz.

Part imparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçe, Med diliyle temellendirse de, daha çok Part diline benzediğini söylemiştir[56]Bir etnik ad olarak 'Kürd' sözcüğünün ilk defa ne zamandan beri kullanıldığını tespit etmek şu an oldukça zordur.

'Kürd' sözcüğünden önce, buna yakın veya tamamıyla farklı olan bir sözcüğün kullanıldığını tespit etmek için ise geniş bir literatür bilgisine ihtiyaç vardır.

M.T. Kachevsky'nin (1775-1842) "Suriye dilinde 'Partlar'a 'Kerad' deniliyordu. Bu kelime daha sonra 'Kürd' olarak dönüştü. Partlar, Medlerden gelmektedir. Dolaysıyla Partlar da Kürdlerin atalarıdır" dediği bilgisi paylaşılmaktadır.[57]

İslami Dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtler İslamiyet’in doğuşu yıllarında Bizans İmparatorluğu ve resmî dini Zerdüştlük olan Sasani İmparatorluğu arasında parçalanmış durumdaydılar.

Kürtlerin kitlesel olarak İslamiyet'le tanışmaları Halife Ömer döneminde olmuştur.[58][59]

İslam ordusu hicretin 18. yılında Kürdistan coğrafyasını fethetmesiyle çok azı hariç Kürtlerin büyük bir kısmı İslamiyeti kabul edip Müslüman olmuşlardır.[60][61]

İslam sonrası kurulan Kürt Devletleri ve Hanedanlıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Modern dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtlerin 20. yüzyılda kurdukları de facto devletler kısa süre içinde yıkılmıştır.

20. yüzyılda kurulan Kürt devletleri;

Günümüz[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Jwaideh, Wadie (19 Haziran 2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (İngilizce). Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3093-7. 19 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  2. ^ a b Smith Williams, Henry. The Historians' History of the World, 1907, V.2 – P. 584. 
  3. ^ Mathieu, H. (1857). La Turquie et ses différents peuples (Fransızca). E. Dentu. 25 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  4. ^ Arnaduniensis, Elisaeus episcopus (1830). The History of Wartan, and of the Battle of the Armenians: Containing an Account of the Religious Wars Betwen the Persians and Armenians. Transl. from the Armenian by C. F. Neumann (İngilizce). J. Murray. s. 78. 22 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  5. ^ Daryaee, Touraj (2012-02-16). The Oxford Handbook of Iranian History (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-020882-0. 
  6. ^ a b c Russell, James R. (2004). Armenian and Iranian Studies (İngilizce). Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University. s. 594. ISBN 978-0-935411-19-5. 
  7. ^ "University of London/Language of medians" (PDF). 27 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  8. ^ a b ] C. Köhler (2014). Hayton - La Flor des estoires de la terre d’Orient (in French). p. 225. Après perdirent les Sarazins la seignorie " , e les Mediens , qui sont dis Cordins , occuperent la seignorie d'Egipte. 
  9. ^ a b Kapoïan-Kouymjian, Angèle (1988). L'Egypte vue par des Arméniens (XIe-XVIIe siècles) (Fransızca). Editions de la Fondation Singer-Polignac. ISBN 978-2-900927-21-2. 
  10. ^ a b Chʻamchʻyantsʻ, Mikʻayel (1827). History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall (İngilizce). Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend. s. 310. 25 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  11. ^ Potts, Daniel T. (2014). Nomadism in Iran : from antiquity to the modern era. New York. s. 121. 
  12. ^ Theodor Noldeke. Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt (Almanca). ss. 48-49. ss. 48-49. 
  13. ^ P. Lecoq, Les inscriptions de la Perse achéménide, Paris, 1997, s. 46-49 ve s.150 (PDF). 7 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  14. ^ Aslanoğullari, Mehmet (30 Haziran 2017). "Kürtlerin Kökeni". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 2 (3): 87-119. ISSN 2147-5679. [ölü/kırık bağlantı]
  15. ^ Pdf. 11 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2021. 
  16. ^ a b c d Aslanoğulları, Mehmet. "Kürtlerin Kökeni". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi (Volume 3, Issue 2). 11 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2021. 
  17. ^ "MEDIA – Encyclopaedia Iranica". web.archive.org. 5 Ekim 2018. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  18. ^ Herodotus, The Histories. 7.62.1. "The Medes in the army were equipped like the Persians; indeed, that fashion of armor is Median, not Persian. Their commander was Tigranes, an Achaemenid. The Medes were formerly called by everyone Arians, but when the Colchian woman Medea came from Athens to the Arians they changed their name, like the Persians. This is the Medes' own account of themselves". 
  19. ^ Herodotos, Tarih, s.42, İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  20. ^ Herodotos, Tarih, s.61, İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  21. ^ Theodor Noldeke. Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt (Almanca). ss. 48-49. 
  22. ^ Askari, Nasrin (2016). The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes. Leiden. s. 114. ISBN 978-90-04-30791-9. OCLC 946967827. 
  23. ^ Potts, Daniel T. (2014). Nomadism in Iran : from antiquity to the modern era. New York. s. 121. ISBN 978-0-19-936684-2. OCLC 881141443. 
  24. ^ Daryaee, Touraj (2012-02-16). The Oxford Handbook of Iranian History (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-020882-0. 
  25. ^ Mathieu, H. (1857). La Turquie et ses différents peuples (Fransızca). E. Dentu. s. 153. 25 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  26. ^ The Language of the Medians (PDF). 27 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Nisan 2021. 
  27. ^ Windfuhr, Gernot (1975), "Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes", Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457–471. 
  28. ^ "Arşivlenmiş kopya". 11 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  29. ^ "Arşivlenmiş kopya". iranicaonline.org. 24 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2021. 
  30. ^ "Definition of Aryan | Dictionary.com". www.dictionary.com (İngilizce). 15 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2021. 
  31. ^ Aslanoğullari, Mehmet (30 Haziran 2017). "Kürtlerin Kökeni". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 2 (3): 87-119. ISSN 2147-5679. [ölü/kırık bağlantı]2147-5679. S-101
  32. ^ Dna. 11 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Nisan 2021. 
  33. ^ D. P. Erdbrink (1968). "Reviewed Work: Türken, Kurden und Iraner seit dem Altertum by E. von Eickstedt". Central Asiatic Journal. Harrassowitz Verlag. 12 (1): 64–65. JSTOR 41926760. 
  34. ^ Incorporated, Facts On File (2009). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East (İngilizce). Infobase Publishing. s. 480. ISBN 978-1-4381-2676-0. 1 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2021. 
  35. ^ According to J.P. Mallory, the original Gutians precede the arrival of Indo-Iranian peoples (of which the Kurds are one) by some 1500 years.Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson. 
  36. ^ "Reference Works - Brill". web.archive.org. 23 Haziran 2020. Erişim tarihi: 25 Mart 2021. 
  37. ^ Egon von Eickstadt,Türkler Kürtler İranlılar,sayfa 57
  38. ^ Sumer King List (ETCSL. The Sumerian King List. Accessed 19 Dec 2010.)
  39. ^ Eller, Jack David. Kürt tarihi ve Kürt kimliği. sayfa 153
  40. ^ -See, for example, J. D. Douglas & Merrill C. Tenney, 2011, Zondervan Illustrated Bible Dictionary (3rd ed.), HarperCollins, p. 1897.
  41. ^ Thomas Bois, The Kurds, 159 s., 1966. (bkz s.10). 
  42. ^ According to J.P. Mallory, the original Gutians precede the arrival of Indo-Iranian peoples (of which the Kurds are one) by some 1500 years.Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson. 
  43. ^ Egon van Eickstedt, (Türkler, Kürtler ve İranlılar. sayfa 59). 
  44. ^ M. Van Bruinessen, Agha, Shaikh and State, 373 s., Zed Books, 1992. s.122. 
  45. ^ "Hurri-Mittani" (PDF). web.archive.org. 2 Nisan 2020. 26 Şubat 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2021. 
  46. ^ "Mittani-Hurri" (PDF). web.archive.org. 2 Nisan 2020. 26 Şubat 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2021. 
  47. ^ Hennerbichler, Ferdinand (30 Mayıs 2012). "The Origin of Kurds". Advances in Anthropology (İngilizce). 2 (2): 720-726. doi:10.4236/aa.2012.22008. 8 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2021. 
  48. ^ Kürtlerin kökeni. 26 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2021. 
  49. ^ "Kurds. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05". web.archive.org. 18 Ekim 2006. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2021. 
  50. ^ N. Maxoudian, "Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC", Journal of the Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952, s. 156–63. 
  51. ^ A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366-374 (see p.371). 
  52. ^ Wadie Jwaideh, The Kurdish national movement : its origins and development, Syracuse Univ. Press, 2006, ISBN 081-563-093-X, s.12
  53. ^ Ksenophon, Anabasis, Sosyal Yayınlar, 2003, ISBN 978-605-127-170-5, s.118. 
  54. ^ "Encyclopædia Iranica | Articles". web.archive.org. 29 Nisan 2011. 9 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  55. ^ Brentjes, Burchard (Berlin) (1 Ekim 2006). "Kyrtioi". Der Neue Pauly (İngilizce). 24 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  56. ^ frye richard. 1984. Erişim tarihi: 11 hazian 2022.  Tarih değerini gözden geçirin: |erişimtarihi= (yardım)
  57. ^ "independentturkish". 
  58. ^ Biçer, “ İslam Tarihi Kitaplarında Kürtler Hakkındaki Rivayetler”, sh. 78
  59. ^ "Arşivlenmiş kopya". 22 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2016. 
  60. ^ Adnan Demircan, Kürtler (Toplum, Din ) s. 209
  61. ^ "Arşivlenmiş kopya". 21 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016. 
  62. ^ [14] M. Th. Houtsma, 1993, E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam 1913-1936 - Page 1033, Brill. 
  63. ^ ] M. Th. Houtsma, 1993, E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam 1913-1936 - Page 1033, Brill. 
  64. ^ M. Th. Houtsma, 1993, EJ Brill'in ilk İslam ansiklopedisi 1913-1936 - Sayfa 1033, Brill. 
  65. ^ Findley, Carter V. (2005). The Turks in world history. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-803939-6. OCLC 61725680. 
  66. ^ The new Islamic dynasties : a chronological and genealogical manual. Bosworth, Clifford Edmund. Edinburgh University Press. 
  67. ^ "Bu dönemde Vehsûdân'ın yeğeni ve Hezbânî Kürtleri'nin lideri Ebü'l-Heycâ b. Rebîbüddevle'nin toprakları, doğu sınırlarında müslümanlara karşı bazı başarılar kazanan Bizans orduları tarafından işgal edildi. 429'da (1038) bölgeye ikinci Oğuz muhacereti gerçekleşti. Göçebe Oğuzlar, Ermeniler'e karşı yaptıkları saldırının ardından Hezbânî Kürtleri'ne hücum ettiler. Bunun üzerine aralarında düşmanlık bulunan Ebü'l-Heycâ b. Rebîbüddevle ile Vehsûdân birleşerek Oğuzlar'ın üzerine yürüdüler; bir kısmını katledip bir kısmını Rey ve Hemedan'a sürdüler". Revvadiler. 25 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  68. ^ Shaddadids, C.E. Bosworth, The Encyclopedia of Islam, Cilt 9, sayfa 170
  69. ^ Seref Han Bitlisi, Serefname, Revvadi Kürtleri
  70. ^ TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 35,  sayfa: 36
  71. ^ https://books.google.fr/books?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117&hl=tr#v=onepage&q&f=false
  72. ^ Encyclopaedia of Islam, Second Edition. 
  73. ^ Ates, A. (31 Aralık 1948). "Islam Ansiklopedisi. Islam alemi tarih, cografya ve biyografya lugati". Oriens. 1 (2): 330. doi:10.2307/1579002. ISSN 0078-6527. 
  74. ^ Minorsky, V.: Kürtler Islam Ansiklopedisi. 
  75. ^ Goran Aşiretinin bir Boyunun adı Şabanqera´dir (Çupanqara) bkz. Izady, M. R.: The Kurds, 1992 Washington, s. 87. 
  76. ^ a b c d e f g Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  77. ^ Tan, Hasan (8 Eylül 2017). "HAKKÂRİ BEYLERİ'NİN TARİHİ (Muhtasar Ahval'ül Umera: Van Vilâyeti Dahilinde ve Hakkâri Merkez ve Kazalarındaki Beylerin Tarihi- Metin ve Tahlil)". 30 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2021. 
  78. ^ Yakut el-Hamevî, Mu'cemü'l-Büldan, Beyrut, 2010, 5.Cilt, s.408, ISBN 9782745114327. 
  79. ^ Şeref Han, (2009). Şerefname. (Çev.: Vedii İlmen), İstanbul: Yaba Yayınları. III.cilt s.99-103. 
  80. ^ Minorsky, Vladimir, 1877-1966. (1957). Studies in Caucasian history: I. New light on the Shaddādids of Ganja. II. The Shaddādids of Ani. III. Prehistory of Saladin. London,: Cambridge University Press. ISBN 0-521-05735-3. OCLC 3860284. 
  81. ^ Encyclopedia of the Middle Ages. Vauchez, André., Dobson, R. B. (Richard Barrie), Lapidge, Michael. Paris: Editions du Cerf. 2000. ISBN 1-57958-282-6. OCLC 51251791. 
  82. ^ William Edward David Allen, 1932, A History of the Georgian People: From the Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century, p. 104, Taylor & Francis, ISBN 0-7100-6959-6, ISBN 978-0-7100-6959-7, She retained and leant upon the numerous relatives of Sargis zakari, an aznauri of Kurdish origin. 
  83. ^ Vardan Arewelts'i's, Compilation of History In these time there lived the glorious princes Zak'are' and Iwane', sons of Sargis, son of Vahram, son of Zak'are', son of Sargis of Kurdish nationality (i K'urd azge') p.82. 
  84. ^ Ardalan, Sheerin, 1955-2002. (2011). Osmanlı ve İran İmparatorluğu arasında : Erdalan Kürtleri. Bucak, Heval. İstanbul: Avesta. ISBN 978-605-5585-05-1. OCLC 949591640. 
  85. ^ Muhammed bin İbrahim bin Muhammed bin Ebil-Fevâris Abdülazîz El-Ensârî El-Hazrecî, Târihu Devletil-Ekrâd, Miilet Genel (Hekimoğlu Ali Paşa) Kütüphanesi, No:695). 
  86. ^ Hakan Özoglu, Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries, SUNY Press s 46. 
  87. ^ Sabra, Adam; Jackson, Sherman A. (2000). "Islamic Law and the State: The Constitutional Jurisprudence of Shihab al-Din al-Qarafi". Journal of Law and Religion. 15 (1/2): 413. doi:10.2307/1051536. ISSN 0748-0814. 
  88. ^ Humphreys, Stephen R. (28 Mayıs 2013). "Ayyubids". Oxford Bibliographies Online Datasets. 1 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2021. 
  89. ^ Bosworth, Clifford Edmund. (1996). The new Islamic dynasties : a chronological and genealogical manual. Enl. and updated ed. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-10714-5. OCLC 35029627. 
  90. ^ [[Bar Habreus]] , Akt. Ephrem Isa Yousif , Les Syriaques Racontent Les Corisades p. 183.-184. (Süryanice ve İngilizce).  URL–vikibağı karışıklığı (yardım)
  91. ^ Bilâd-ı Ekrad Kürdistan - Faruk Aslan. s. s. 78. Erişim tarihi: 15 Haziran 2022. 
  92. ^ Soyudoğan, Muhsin (September 2015). "Tribal Bandistry in Ottoman Ayntab (1690-1730)". Bilkent University: 39–42. 
  93. ^ "Osmanlı Arşivi (BOA), İBNÜLEMİN TASNİFİ BELGELERİ [İ.E] No. 22 - 2046 (Hicri-11-09-1127)". 30 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  94. ^ Dr. Araştırmacı-Yazar Veysel Başçı - Dunbuli Beyliği Tarihi ve Tarihi Kronikleri, syf:63 (PDF). 11 Ocak 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  95. ^ "Oberling, Pierre; Dawud, Ali Al-e Dawud". 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  96. ^ Ozoglu, Hakan; Özo?lu, Hakan (12 Şubat 2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (İngilizce). SUNY Press. s. 58. ISBN 978-0-7914-5993-5. 2 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  97. ^ Maisel, Sebastian (21 Haziran 2018). The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society s132 (İngilizce). ABC-CLIO. s. 132. ISBN 978-1-4408-4257-3. 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  98. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān (2016). Şerefname : Kürt tarihi. İbrahim Sunkur. Van. s. 282. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  99. ^ Miynat, Ali. "Eyyubi Hanedanlığı'nın Son Kalesi: Hasankeyf'in Düşüşü (The Fall of Hasankeyf, the Last Castle of the Ayyubid Dynasty)". TARİH İNCELEMELERİ DERGİSİ (İngilizce). 12 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  100. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān (2016). Şerefname : Kürt tarihi. İbrahim Sunkur. Van. s. 201. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  101. ^ Çiftçi, Erdal (Nisan 2018). Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929 (Thesis tez) (English). Bilkent University. 9 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  102. ^ Zeki Bey, Mehmet Emin (1945). Kürd ve Kürdistan Ünlüleri (in Turkish). Spånga: Apec. p. 126. ISBN 91-89014-45-6. 
  103. ^ M. Streck, “Bohtan”, MEBİA, C. 2, MEB, İstanbul 1979, s. 773. 
  104. ^ Baluken, Yusuf. "Bukhti Emirate of Jazira" (İngilizce). 12 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  105. ^ Han, Şeref (Çev. İbrahim Sunkur) (2016). Şerefname. Van: Sîtav. ss. 174-195. ISBN 978-605-66520-1-1. 
  106. ^ a b Pekol, Fati̇h (21 Mart 2017). "ZİRKİ BEYLİKLERİ VE BEYLERİ TARİHİ". 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  107. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 290. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  108. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 234. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  109. ^ "Gırdıkan Beyliği". 21 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  110. ^ "Artuklu.edu(Gırdıkan Beyliği)". 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  111. ^ Şerefname 272-274. 25 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  112. ^ "Zirki beylikleri". 21 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  113. ^ "Zirki Beylikleri Tarihi". 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  114. ^ "S, 267". 6 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  115. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 162. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  116. ^ "Zirki Aşireti Beylikleri". 21 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  117. ^ "Artuklu.edu(tercil)" (PDF). 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Mart 2021. 
  118. ^ "277-281". 6 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  119. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 317. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  120. ^ "About: Mokryan". dbpedia.org (İngilizce). 21 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2021. 
  121. ^ Yıldız, Erdal. "Şerefhan Şerefnâme Kürt Tarihi cilt 1" (İngilizce). 25 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. s 321
  122. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 344. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  123. ^ Izady, Mehrdad. The Kurds and Kurdıstan: A Concise Handbook. Washington: Crane Russak. p. 87. ISBN 9780844817293. OCLC 25409394. 
  124. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi. Sunkur, İbrahim,. Van. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  125. ^ Acikyildiz, Birgul (2014-08-20). The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. I.B.Tauris. p. 48. ISBN 9781784532161. 
  126. ^ Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 (İngilizce). BRILL. ss. 1144-1145. ISBN 978-90-04-09790-2. 12 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  127. ^ Yıldız, Erdal. "Şerefhan Şerefnâme Kürt Tarihi cilt 1" (İngilizce). 25 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. s 236-244
  128. ^ "Zirki Beylikleri ve beyleri tarihi - Tez Arşivi". tezarsivi.com. 21 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2021. 
  129. ^ Yıldız, Erdal. "Şerefhan Şerefnâme Kürt Tarihi cilt 1" (İngilizce). 25 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021.  S 274-278
  130. ^ Yıldız, Erdal. "Şerefhan Şerefnâme Kürt Tarihi cilt 1" (İngilizce). 25 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. s 368-372
  131. ^ Kaplan, Yasar. "Pınyanış Hükümeti/Government of Pinyanish". Uluslararası Tarihte Hakkâri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 17-19 Ekim 2015, s. 477-518 (İngilizce). 11 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  132. ^ Ünal, Mehmet Ali (1999). Osmanlı devri üzerine makaleler-araştırmalar. Kardelen Kitabevi. s. 175. ISBN 978-975-94306-0-3. 30 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  133. ^ "BARĀDŪST". iranicaonline.org. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  134. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān, 1543-. Şerefname : Kürt tarihi s 340. Sunkur, İbrahim,. Van. s. 340. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  135. ^ Bidlīsī, Sharaf Khān (2016). Şerefname : Kürt tarihi. İbrahim Sunkur. Van. ISBN 978-605-66520-1-1. OCLC 984148348. 
  136. ^ Donboli/Tebriz. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2021. 
  137. ^ Other leaders of the Donbolī tribe had remained loyal to the Qajars, and several became important figures in the 19th century. Foremost among them was a great-grandson of Najafqolī Khan by the same name, who rebuilt the citadel at Tabrīz in 1224/1809 (Minorsky, “Tabrīz,” p. 590). 
  138. ^ Dāwud, ʿAli Āl-e; Oberling, Pierre (30 Ağustos 2020). "DONBOLĪ". Encyclopaedia Iranica Online (İngilizce). 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  139. ^ Pdf (PDF). 9 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). 
  140. ^ Tapper, Richard (11 Ağustos 2020). "SHAHSEVAN". Encyclopaedia Iranica Online (İngilizce). 1 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2021. 
  141. ^ Serab Hanlığı Şikaki Aşiret reisi Ali han tarafından kurulmuştur. 
  142. ^ Han, Şeref (Çev. İbrahim Sunkur) (2016). Şerefname. Van: Sîtav. s. 242. ISBN 978-605-66520-1-1. 
  143. ^ Matthee, Rudi. (2005), The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900, Princeton University Press, p. 18, "The Safavids, as Iranians of Kurdish ancestry and of nontribal background (...)"
  144. ^ Savory, Roger. (2008). "EBN BAZZĀZ". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1. p. 8, "This official version contains textual changes designed to obscure the Kurdish origins of the Safavid family and to vindicate their claim to descent from the Imams."
  145. ^ Amoretti, Biancamaria Scarcia; Matthee, Rudi. (2009), "Ṣafavid Dynasty", In Esposito, John L. (ed.) The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Oxford University Press; "Of Kurdish ancestry, the Ṣafavids started as a Sunnī mystical order (...)"
  146. ^ Tapper, Richard. (1997), Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan, Cambridge University Press, p. 39, "The Safavid Shahs who ruled Iran between 1501 and 1722 descended from Sheikh Safi ad-Din of Ardabil (1252-1334). Sheikh Safi and his immediate successors were renowned as holy ascetics Sufis. Their own origins were obscure: probably of Kurdish or Iranian extraction (...)"
  147. ^ Matthee, Rudi. (2008), "SAFAVID DYNASTY", Encyclopaedia Iranica; "As Persians of Kurdish ancestry and of a non-tribal background, the Safavids did not fit this pattern, though the state they set up with the assistance of Turkmen tribal forces of eastern Anatolia closely resembled this division in its makeup."
  148. ^ Bowering, Gerhard (2015). Islamic Political Thought: An Introduction. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-6642-7. p. 13, "The Safavids, of Kurdish origin and Turkic-speaking, arose from the Sunni Sufi fraternity of the Safawis organized in Azerbaijan by Safı al-Din (d. 1334)...".
  149. ^ E. J. van Donzel (1994). Islamic desk reference. BRILL. ISBN 90-04-09738-4. p. 222, "Several dynasties, such as the Marwanids of Diyarbakir, the Ayyubids, the Shaddadis and possibly the Safawids, as well as prominent personalities, were of Kurdish origin."
  150. ^ Bowering, Gerhard; Crone, Patricia; Kadi, Wadad; Mirza, Mahan; Stewart, Devin J.; Zaman, Muhammad Qasim (2013). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13484-0. p. xii, "The Turkic-speaking Safavids of Kurdish origin arose from a Sunni Sufi fraternity that was organized in Azerbaijan by Safı al-Din (d. 1334)...".
  151. ^ Manz, Beatrice Forbes (2021). Nomads in the Middle East. Cambridge University Press. p. 169, "The Safavid dynasty was of Iranian – probably Kurdish – extraction and had its beginnings as a Sufi order located at Ardabil near the eastern border of Azerbaijan, in a region favorable for both agriculture and pastoralism."
  152. ^ A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of Lak tribe, Sir Percy Molesworth Sykes, A History of Persi, Macmillan and co., limited, 1930, p. 277. 27 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  153. ^ One of the contenders for power was Karim Khan Zand, a member of the Lak tribe near Shiraz, William Marsden, Stephen Album, Marsden's Numismata orientalia illustrata, Attic Books, 1977, ISBN 978-0-915018-16-1, p. 158. 24 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  154. ^ Karim Khan, the founder of the Zand dynasty of Persia that succeeded the Afsharids, was himself born to a family of these Lak deportees (of the Zand tribe), Mehrdad R. Izady, The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis, 1992, ISBN 978-0-8448-1727-9, p. 12. 3 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.


Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]