Fikriye Hanım

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Fikriye Hanım
Fikriye Hanım.jpg
Doğum Zeynep Fikriye
1887
Yenişehr-i Fener
Ölüm 31 Mayıs 1924 (37 yaşında)
Ankara
Ölüm sebebi Vurulma veya kendini vurma
Milliyet Türk
Vatandaşlık  Türkiye
Ebeveyn(ler) Memduh Hayrettin Bey
Vasfiye Hanım
Akraba(lar) Ragıp Bey (amcası)
Fikriye

Fikriye Hanım ya da ölümünden sonra nüfus kayıtlarına geçen adıyla Zeynep Fikriye Özdinçer[1] (1887; Yenişehr-i Fener - 31 Mayıs 1924; Ankara), Mustafa Kemal Paşa ile ilişkisi ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara'da Milli Mücadele karargâhındaki hizmetleri ile bilinen tarihî kişiliktir.

Kasım 1920’den itibaren Kuvay-ı Milliye Hareketi içinde yer aldı. Milli Mücadele’nin karargâhı olan Direksiyon binasının ve karargâhın daha sonra taşındığı Çankaya Köşkü’nün genel düzeninden sorumlu idi. Mustafa Kemal Atatürk’ün üvey babası tarafından akrabasıdır. “Çankaya’nın ilk hanımefendisi” olarak bilinir.

Mustafa Kemal’e aşkı, yaşamı ve ölümündeki gizemler araştırmalara ve kurgu eserlere konu olmuştur.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Yaşamı hakkında tarihçilerin üzerinde uzlaştığı kesin bilgiler azdır. Doğum tarihi kimi kaynaklarda 1887[2][3] kimi kaynaklarda 1897 olarak belirtilir.[4] Ali Enver adlı ağabeyi, Emine Melahat adına bir ablası ve Jülide adında bir kızkardeşi vardır.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün üvey babası Ragıp Bey tarafından akrabası idi. Babası Memduh Hayrettin Bey (Ragıp Bey’in ağabeyi), annesi Vasfiye Hanım’dır. [not 1]

Fikriye Hanım batı kültürü ile yetişti, Fransızca ve Rumca öğrendi; özel derslerle piyano çalmayı, annesi Vasfiye Hanım’dan ise ut çalmayı öğrendi.[6]

Ailesi Teselya Savaşı’ndan sonra Selanik’e, Balkan Savaşları’nda Selanik’in işgale uğramasından sonra İstanbul’a göç etti. İstanbul’da yaşarken aile üyelerini birer birer kaybetti.[not 2] Anne babasını kaybettikten sonra kızkardeşi Jülide ile birlikte Heybeliada'da yaşadı. Kardeşi Jülide'yi de veremden kaybettikten sonra arkadaşı Memduha Hanım'ın Sultanahmet'teki evinde yaşadı.[7]

Fikriye Hanım, Mustafa Kemal’i ilk defa sekiz yaşında iken tanıdı. Büyük hayranlık beslediği Mustafa Kemal’e aşık oldu; ancak Mustafa Kemal’in imparatorluğun farklı yerlerinde görev alması nedeniyle ilişkileri sürekli kesintiye uğradı.

Fikriye Hanım, Mustafa Kemal’in İstanbul’da 1912’de kiraladığı, annesi Zübeyde Hanım, kardeşi Makbule Hanım ile manevi oğlu Abdürrahim’in yaşadıkları, Akaretler 76 numaradaki eve sıklıkla gidip ev işlerinde yardımcı oldu; [6] 1918’de Mustafa Kemal’in Suriye cephesinden dönüşünden sonra kiraladığı Şişli’deki eve de sıklıkla giderek evin çekip çevrilmesinde yardımcı oldu.

Milli Mücadele yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Anadolu’nun işgaline karşı Millî Mücadele’yi başlatan Mustafa Kemal ve arkadaşları hakkında İstanbul hükûmetinin 11 Nisan’da çıkardığı idam kararı üzerine İstanbul’dan ayrılarak Ankara’ya, Mustafa Kemal’in yanına gitmek istedi. Ankara’dan izin verilmesi üzerine Karadeniz Ereğlisi’nden vapura binerek 13 Kasım 1920'de İnebolu’ya vardı.[8] Mustafa Kemal'in arkadaşlarından Mithat Bey'le birlikte karayoluyla Kastamonu üzerinden Ankara’ya vardı.[9]

Ankara’da Milli Mücadele’nin karargâhı olarak kullanılan ve "Direksiyon binası" olarak adlandırılan konuta yerleşen Fikriye Hanım; Mustafa Kemal’in ve yaverlerinin yaşadığı bu evin genel düzeni sağlama ve mutfağın idaresi görevlerini üstlendi. Bir buçuk yıl Direksiyon binasında, ardından karargâhın taşındığı Çankaya’daki bağ evinde yaşadı.

Fikriye Hanım ile Mustafa Kemal'in evli olmadıkları halde aynı çatı altında kalmaları yadırganan bir durumdu. Dedikoduları önlemek için Mustafa Kemal Paşa ile sessizce ve gizlice evlendikleri, nikâhlarını dönemin Şer'iye ve Evkaf Vekili Mustafa Fehmi Bey’in kıydığı bilgisi çeşitli kaynaklarda yer alan, ancak tarihçilerin üzerinde uzlaşma sağlamadıkları bir konudur.[10][3]

Münih'e gönderilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurtuluş Savaşı’nın Batı Anadolu’da devam ettiği sırada kendisine verem teşhisi konuldu.[4] Sanatoryumda tedavi görmesi için 1922 sonbaharında Mustafa Kemal Paşa’nın isteği ile Münih'e gönderildi.

Türkiye'ye dönüşü ve ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Mustafa Kemal Paşa'nın Latife Hanım'la evlendiğini öğrenince Mart 1923'te İstanbul’a geri döndü ve Ankara’ya geçmek istedi. Doktor Adnan Bey’in 6 Mart 1923 tarihli telgrafıyla Fikriye Hanım’ın Ankara’ya gelme isteği iletildiğinde; cevaben Mustafa Kemal’in izni olmadıkça Ankara’ya gelmesine engel olunmasının uygun olacağı bildirildi.

Mustafa Kemal’in eşi Latife Hanım ile Anadolu gezisinde olduğu sırada Fikriye Hanım kısa bir süre İstanbul’daki bir akrabasının evinde kaldı. Sonra Gelibolu’ya geçerek Vali Mecit Bey’in evinde bir yıl kadar misafir oldu. [4] Mayıs 1924’te Gelibolu’dan İstanbul’a, oradan da Ankara’ya geçti; Çankaya Köşkü’nde Latife Hanım ile tanıştı; üç gün köşkte kaldıktan sonra İstanbul'a dönmek üzere ayrıldı; Karaoğlan Otele yerleşti.[11]

21 Mayıs 1924’te faytonla son kez Çankaya Köşkü'ne geldi; köşkün önünde silahla yaralandı. Kaldırıldığı Memleket Hastanesi’nde 30 Mayıs 1924’te öldü.

Ölümünün nasıl gerçekleştiği, intihar mı cinayet mi olduğu konuları çok tartışılmış;[13][14] araştırmacıların uzlaştığı bir bilgi ortaya konmamıştır.

Salih Bozok’un notlarına göre Fikriye Hanım’ın cenazesi Atatürk'ün arzusuyla hastaneden alınarak kimsenin haberi olmadan Cebeci istikametinde bulunan eski mezarlığa defnedilmiştir; ancak mezarının kesin yeri bilinmemektedir. [15][16]

Ölümü ile ilgili iddialar[değiştir | kaynağı değiştir]

21 Mayıs 1924 günü Fikriye Hanım faytonla Çankaya Köşkü'nden ayrılırken kimi rivayetlere göre tabancayla intihar etmeye kalkıştı, kimi rivayetlere göre tabancayla öldürülmek istendi ve kaldırıldığı hastanede öldü. Kılıç Ali bu olay hakkında "Fayton köşkten ayrılarak yakında bulunan Fuat Bulca'nın köşkü hizasına geldiğinde, Fikriye Hanım, belki de Gazi'ye yahut Latife Hanım'a yöneltmek için çantasında taşıdığı tabancasını çekerek kalbi hizasına ateş eder" derken, Fikriye'nin yeğeni Abbas Hayri Özdinçer şöyle demiştir: "Bize anlatıldığına göre halamı faytonu içinde sırtından vurulmuş olarak buluyorlar [...] dava açma tehdidine karşı hâkim aynen şöyle diyor: 'Bu tabir şevkalar hakkınızda hayırlı olmayacak neticeler doğurabilir.'" Bu olayın Atatürk ile Latife Hanım'ın evliliğini etkilediği ve boşanmada önemli payı olduğu da düşünülmektedir.[17]

Mezar yeri ile ilgili iddialar[değiştir | kaynağı değiştir]

Nereye gömüldüğü kesin olarak bilinmemektedir. Araştırmacı Eriş Ülger, Atatürk'ün yaveri Salih Bozok'un anılarına dayanarak mezar yerinin Kuğulu Park'ta olduğunu söylemektedir. Fikriye Hanım kitabının yazarı Fatih Bayhan ise Fikriye Hanım'ın Ankara'nın Ulus semtindeki - bugün üzerinde bankaların bulunduğu - eski mezarlıkta yatmakta olduğunu belirtmiştir. Can Dündar ise Ankara Etnografya Müzesi'nde Mustafa Kemal Atatürk'ün at üzerinde dev bir heykelinin yükseldiği yere defnedildiğini yazmıştır.[18]

Hakkındaki eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kitaplar
  • Şemsi Belli, Fikriye, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1995.
  • Hıfzı Topuz, "Gazi ve Fikriye" (roman), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003.
  • İsmet Bozdağ, Atatürk'ün başyaveri Salih Bozok anlatıyor: Latife ve Fikriye iki aşk arasında Atatürk, Truva Yayınları, İstanbul, 2005.
  • Oğuz Akay, Gazi Fikriye İle Neden Evlenmedi Latife İle Neden Evlendi, Truva Yayınları, İstanbul, 2005.
  • Halil İbrahim Özcan, Çankaya'nın Duvaksız Gelini Fikriye (roman), Nokta Yayınları, İstanbul, 2007.
  • Fatih Bayhan, Fikriye Hanım, Pegasus Yayınları (roman), İstanbul, 2008.
  • Nesrin Aydemir, İki Aşk Arasında Atatürk, Nokta Yayınları, İstanbul, 2008.
  • Hüseyin Movit, Atatürk'ün Gizli Aşkı Fikriye, Truva Yayınları, 2009.
  • Oğuz Akay, Beni iki kadın çok sevdi: Mustafa Kemal'in yaşamında iz bırakan iki kadın, Alfa Yayınları, 2010.
  • Oğuz Akay, Gel Gitme Kadın, Alfa Yayınları, 2011.
  • Eriş Ülger, Ümid-i Aşkım Fikriye, Bilgi Yayınevi, 2015.
  • Melike İlgün, Fikriye ile Latife- Kemal'e Eren Kadınlar, Artemis Yayınları, 2016.
Tiyatro eserleri
  • Sedat Demirsoy, Fikriye (Direksiyon Villası), tek perdelik oyun. 2021
  • Şeniz Kurultay Gürakan, Fikriye ve Latife - Kuruluşun ve Kurtuluşun Hafızası, iki perdelik oyun.
  • Dilruba Saatçi, Fikriye ve Latife – Mustafa Kemal’i Sevdim, tek perdelik oyun, 2004.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Yazar Mahiye Morgül'ün, Kurtuluş Savaşı’nda karargâh olarak kullanılan ve günümüzde müze olarak kullanlan Direksiyon Binası‘nda Latife Hanım’ın kaldığı odada, karyolasının üstündeki postere dayanarak aktardığı bilgilere göre Latife Hanım’ın Konya Karamanoğulları soyundan Lalotlar (Latince Lalot: elibol) lakaplı aileden Hayrullah Bey'in kızıdır ve baba tarafından şu kişilerle akrabadır: Selma Sultan, Prens Hayri, Prenses Kenize Murad, Kotmara Mihracesi Sajid Han ve emekli Büyükelçi Rauf Hayri (Hatice Sultan’ın eşi). Morgüle’e göre Latife Hanım’ın amcası Mehmet Hayri Bey'in eşi Belkıs Hanım, sadrazam Tevfik Paşa'nın kız kardeşidir. Osmanoğulları'ndan aileye katılanlar, Hatice Sultan ve Fehime Sultan'dır. Anne tarafından akrabaları: dedeleri Ömer bey Kafkasyalı Çapanoğulları'ndan Kafkasya kökenli, Çapan ve Karslı, Ahıskalı, Kafkaslı soyadlı aileler; Kemal Çapan, Merzuka Çapan, Gültekin Çapan, Türkân Çapan; Karslı Mühürdaroğulları'ndan Ziynet Hanım, Emel Kafkaslı, Gülsev Kafkaslı, M. Nazif Kafkaslı, Serkan Kafkaslı ve Seda Kafkaslı'dır. [5]
  2. ^ Kimi kaynaklarda Fikriye Hanım’ın bir Mısırlı işadamı ile evlenip ayrıldığı anlatılır. Tarihçi Eriş Ülger’e göre Fikriye Hanım değil ama ablası Emine Melahat, Mısırlı bir doktorla evlenmiştir; Emine Melahat Hanım’ın orada kolera salgınından ölümü üzerine Fikriye Hanım’ın annesi ile birlikte İskenderiye’ye gitmiş ve zorlukla geri dönmüştür.[2]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Fikriye Hanım'ın ölümüyle ilgili dosya düştü". Cnnturk.com. 13 Nisan 2014. 27 Kasım 1999 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2022. 
  2. ^ a b Karabağlı, Hülya. "Atatürk'ün Fikriye Hanım'a yazdığı şiir: Ümmid-i aşkım saracak seni, cefakâr teninden". T24. 21 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  3. ^ a b Kurt, Süleyman (28 Ağustos 2011). "Cepheden Fikriye'ye". Haberturk.com. 15 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  4. ^ a b c Sarıkaya, Makbule (8 Şubat 2021). "Fikriye Hanım (1897-1924)". Atatürk Ansiklopedisi. 17 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  5. ^ Morgül, Mahiye. "Antik Karadeniz'de Fonetik Yolculuk" (PDF). 7 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  6. ^ a b Yalçuk, Sena (4 Ağustos 2022). "Fikriye Hanım ve Atatürk: Vatan Meseleleri Arasında Silinmiş Bir Aşk - Tarih". 8 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  7. ^ "Çankaya Köşkü'nün İlk Hanımefendisi Fikriye Hanım/ Atatürk'ün Emir Çavuşu Ali Metin anlatıyor". Atatürk’ün şimdiye kadar yayınlanmamış anıları (Ziya Oranlı, 1967). Mustafakemalim.com sitesi. 20 Ekim 2020. 1 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  8. ^ "Zonguldak'tan Ankara'ya gönderilen 767 nolu telgraf!". Zonguldak Haber. 30 Mart 2022. 28 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  9. ^ "'Mustafa Kemal ile evlenmeye gidiyorum'". Memleket. 11 Mart 2008. 28 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  10. ^ Topuz, Hıfzı (Ocak 2002). Gazi ve Fikriye (6. bas.). İstanbul: Remzi Kitabevi. ss. 154-180. 
  11. ^ "Fikriye Atatürk'ten çocuk mu aldırdı?". Memleket.com.tr. 5 Mart 2008. 28 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  12. ^ Hıfzı Topuz, "Gazi ve Fikriye", Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003
  13. ^ Ardıç, Engin (10 Ocak 2013). "Fikriye nasıldı?". Sabah. 28 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  14. ^ Dündar, Can (28 Şubat 2010). ""Halam intihar etmedi, sırtından vurdular"". Milliyet. 4 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  15. ^ "Fikriye Hanım'ın mezarı Çankaya'da". Sabah.com.tr. 18 Temmuz 2006. 21 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  16. ^ "Fikriye Hanım'ın Defnedildiği Mezarlık". Ali Hikmet Ince Yazıları. 22 Şubat 2019. 8 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  17. ^ Çalışlar, İpek (Ağustos 2006). Latife Hanım (8. bas.). İstanbul: Doğan Kitap. ss. 277-287. 
  18. ^ Dündar, Can (Haziran 1995). Fikriye!..., Gölgedekiler. İmge Kitabevi. s. 43. ISBN 979-975-533-118-7. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]