Gelibolu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gelibolu
Çanakkale'nin Türkiye'deki konumu
Çanakkale'nin Türkiye'deki konumu
Çanakkale location Gelibolu.svg
Gelibolu'nun Çanakkale'deki konumu
Ülke Türkiye
İl Çanakkale
Coğrafi bölge Marmara Bölgesi
İdare
 • Kaymakam Bekir Abacı
 • Belediye başkanı Münir Mustafa Özacar (CHP)
Yüzölçümü
 • Toplam 806 km² (311 mil²)
Rakım 24 m (78 ft)
Nüfus
 (2018)
 • Toplam 44,809
 • Kır
12,540
 • Şehir
31.041
Zaman dilimi UTC+03.00 (TSİ)
Posta kodu 17500
İl alan kodu 286
İl plaka kodu 17

Gelibolu, Türkiye'nin Avrupa yakasındaki Doğu Trakya'da, kendi adını taşıyan yarımadanın güney kıyısında, Marmara Bölgesi'nin Çanakkale Boğazı'nın Avrupa tarafında, karşı kıyı Lapseki'den 3 kilometre (1,9 mi) uzaklıkta kurulu bir ilçenin adıdır.[1]

Anzak Koyu, Gelibolu

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Çanakkale, Lapseki ve Gelibolu’nun olduğu Çanakkale Boğazı’nın haritası.

Adı, Yunancada "Güzel Şehir" anlamına gelen Kallipolis'ten gelir.[2] Makedon şehri Kallipolis, MÖ 5. yüzyılda kuruldu.[1] Bir deniz üssü olarak Kallipolis’in zengin bir tarihi vardır.

Ancak ilçe geçmişinin Troya kenti kadar eski olduğu varsayılmaktadır. Yörenin eski adı "Critote"dir. Antik Çağ'da Keltler tarafından iskan edildiği için Eski Yunanca'da "Galliopolis" olarak adlandırılmıştır: Galli (Kelt) + polis (şehir)= Keltler'in şehri. Bu isim, Türkçeye de Gelibolu olarak geçmiştir.

Günümüzde Fransa, Belçika, İsviçre ve Ren kıyılarını içine alan bölgeyi ele geçirmiş ve Romalılar tarafından bu bölgeye Galya, halkına da Galatlar adı verilmiş.

Galatlar olarak adlandırılan bu savaşçı halk MÖ 281 yıllarında Trakya Krallığı'nın içinde bulunduğu bocalama döneminde Balkanlar'a, Çanakkale ve boğazlar üzerinden Anadolu'ya geçmişler. MÖ 278 yılında Anadolu'da Sakarya ve Kızılırmak havzasını kapsayan bölgeye de "Galatia" adı verilmiş.

İmparator I. Justinianus Gelibolu'yu güçlendirdi ve hala bugün bile bazı Bizans kalıntılarının görülebildiği, mısır ve şarap önemli askeri depolar kurdu.[1][3]

1204'teki Latinler tarafından Konstantinopolis'in alınması sonrasında Gelibolu Venedik Cumhuriyeti'nin hakimiyetine geçti. 1204'ten 1235'e kadar Venedik Cumhuriyeti bölgeyi yönetti. 1294'te Cenevizli’ler civardaki bir Venedik kuvvetini yendi.

1306'da Roger de Flor idaresindeki Almogavarlar'dan oluşan bir Katalan Bölüğü Geliboluya yerleşti ve liderlerinin ölümünden sonra neredeyse tüm vatandaşları katletti. Venedik ve Bizans İmparatorluğu'nun müttefik birlikleri şehri kuşattı ama tahkimatları dağıttıktan sonra 1307'de geri çekildiler.[1][3]

Bizans İmparatorluğu bölgeyi 1356'ya kadar yönetti.

Osmanlı çağı[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı İmparatorluğunun Gelibolu’yu fethi[değiştir | kaynağı değiştir]

1 ve 2 Mart 1354 gecesi, güçlü bir deprem Gelibolu‘yu ve surlarını tahrip edip savunmasını zayıflattı. 1354'teki yıkıcı depreminden bir ay sonra Osmanlılar Gelibolu‘yu kuşatıp fethetti. Gelibolu, böylece Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'daki ilk kalesi oldu.[4] Sultan I. Bayezid (1389–1403) Gelibolu’da hala görülen bir kale ve kule inşa ettirdi[1]

1366'da Bizans için Savoyard Haçlı Seferi‘nde Gelibolu geri alındı ama Eylül 1376'da Osmanlılar tarafından yeniden kuşatılan Gelibolu’yu Bizanslılar geri alındı. Gelibolu’da yaşayan Yunanlar’ın ise kalıp gündelik hayatlarına devam etmelerine izin verildi.

1416’da Pietro Loredan komutasındaki Venedikliler Türkleri yendi.[1]

Gelibolu’da İslami yazarlar Ahmed Bican (ö. 1466) ve kardeşi Mehmed Bican'ın (ö. 1451) mezarları da bulunmaktadır[1].

Gelibolu limanından bir manzara
Liman yakınındaki tarihi binalar

19. yüzyılda Gelibolu (Osmanlıca: گلیبولو, Edirne Vilayeti içinde Rumlar, Türkler, Ermeniler ve Yahudilerden oluşan yaklaşık otuz bin nüfuslu bir ilçeydi.[5]

Edirne Vilayet Matbaası Müdürü Şevket Dağdeviren'in yazdığı 1892 tarihli salnameye göre;

Gelibolu Sancağı'na bağlı olan, Gelibolu’dan başlayarak İstanbul civarında son bulan bu coğrafyaya eskiden “Trasya” adı verilirdi. Sancak olarak 6457 evde 25889 Müslüman, 13831 evde 64029 Gayrimüslim, toplamda 89918 nüfus vardır. Gelibolu kazası, Eceabat ve Evreşe adlı iki resmi, Bolayır ve Tayfur adlı iki fahri nahiye müdürlüğü ve kaza olarak 3608 evde 13691 Müslüman, 4768 evde 21780 Rum, 188 evde 1032 Bulgar ve 210 evde 1756 Yahudi, toplamda 38259 nüfusa sahiptir. Eski eserlerden, iç limanda onarılan bir havuz ve bir kule, 12 cami, 4 mescit, 2 medrese, 1 Dar-ül kur’a, 1 lise, 7 ilkokul, 1 kütüphane, 6 kilise, 2 havra, 11 tekke, Abdülhamit tarafından genişletilmiş bir Mevlevîhane, 1 muvakkithane, saat kulesi, hükûmet konağı, adliye, belediye, jandarma, askeri karantina daireleri, gazino, gazhane, reji dairesi, 10 fabrika, 1 otel, 4 han, 7 hamam, 19 yel değirmeni, 1 kiremithane ve Hamidiye adında bir asker hastanesi vardır. Gelibolu kasabasında 22 el tezgahı vardır. Bunların 3'ünde yılda 3.000 zira kazmir, diğer 19'unda yılda 112.000 zira yelken bezi dokunur.[6]

Kırım Savaşı (1853–1856)[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakl. 1880’lerde Gelibolu limanı

1854'te Kırım Savaşı sırasında Gelibolu’da İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin önemli bir kampı vardı ve Gelibolu limanı batı Akdeniz ile İstanbul arasında bir mola yeriydi.[7][8]

Mart 1854'te İngiliz ve Fransız mühendisler, yarımadayı olası Rus saldırısına karşı korumak ve Akdeniz yolunun kontrolünü güvenceye almak için 11.5 km boyunda bir savunma hattı inşa etti.[9]:414

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Trakya'dan yarımadaya yalnızca Keşan'dan ana yolla veya Tekirdağ, Şarköy'den küçük dağ yollarından ve Anadolu'dan Lapseki'den Gelibolu'ya ve Çanakkale'den Eceabat'a vapurla veya 1915 Çanakkale Köprüsü ‘den geçerek ulaşılır.

Gökçeada‘dan (Yunanca: "İmbros") Gelibolu’ya vapurla ulaşılır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Toplam Şehir Kır
1940[10] 44.300 12.713 31.587
1945[11] 54.097 16.496 37.601
1950[12] 31.197 9.893 21.304
1955[13] 35.613 12.341 23.272
1960[14] 36.453 12.945 23.508
1965[15] 35.431 12.945 22.486
1970[16] 36.909 14.716 22.193
1975[17] 35.288 13.466 21.822
1980[18] 37.199 14.721 22.478
1985[19] 40.013 16.715 23.298
1990[20] 40.020 18.670 21.350
2000[21] 46.226 23.127 23.099
2007[22] 47.252 31.246 16.006
2008[23] 44.623 27.160 17.463
2009[24] 45.853 28.989 16.864
2010[25] 44.697 28.326 16.371
2011[26] 45.327 30.273 15.054
2012[27] 44.315 29.998 14.317
2013[28] 43.345 27.927 15.418
2014[29] 44.851 28.962 15.889
2015[30] 44.131 29.151 14.980
2016[30] 43.886 29.276 14.610
2017[30] 44.079 29.843 14.236
2018[30] 44.809 30.341 14.468
2019[30] 44.346 30.394 13.952
2020[30] 43.581 31.041 12.540
Saros'un uzaydan çekilmiş fotoğrafı

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g Wikisource-logo.svg Chisholm, Hugh, (Ed.) (1911). "Gallipoli". Encyclopædia Britannica. 11 (11. bas.). Cambridge University Press. s. 420. 
  2. ^ Καλλίπολις, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus project
  3. ^ a b Callipolis in the New Advent Encyclopedia
  4. ^ Crowley, Roger. 1453: The Holy War for Constantinople and the Clash of Islam and the West. New York: Hyperion, 2005. p 31 1-4013-0850-3.
  5. ^  Önceki cümlelerden biri veya birkaçı şu anda kamu malı olan yayından metin içerir: PD-icon.svg Herbermann, Charles, (Ed.) (1913). "Callipolis". Katolik Ansiklopedi (İngilizce). New York: Robert Appleton Company. 
  6. ^ Kazancıgil Ratip, Gökçe Nilüfer, Dağdevirenzade M. Şevket Bey'in Edirne Tarihi ve Balkan Savaşı AnılarıTürk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şubesi Yayınları, 2005 Edirne
  7. ^ "Crimea". 22 Şubat 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2006. 
  8. ^ "Charles Usherwood's Service Journal, 1852–1856: despatch". victorianweb.org. 28 Kasım 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  9. ^ Porter, Maj Gen Whitworth (1889). History of the Corps of Royal Engineers Vol I. Chatham: The Institution of Royal Engineers. 
  10. ^  . "Vilâyetler, kazalar, Nahiyeler ve Köyler İtibarile Nüfus ve Yüzey ölçü" (PDF). 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 20 Ekim 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ekim 2016. 
  11. ^  . "1945 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021. 
  12. ^  . "Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021. 
  13. ^  . "1955 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021. 
  14. ^  . "İl, İlçe, Bucak ve Köyler itibariyle nüfus" (PDF). 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2021. 
  15. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  18. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  19. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  20. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  21. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  22. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  23. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  24. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  25. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  26. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  27. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  28. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  29. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  30. ^ a b c d e f

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]