Yavşan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Vikipedi:TaksokutuVikipedi:Taksokutu
Yavşan
A. absinthium (üst) A. mauiensis (alt)
Starr 031001-0105 Artemisia mauiensis.jpg
Bilimsel sınıflandırma
Âlem: Plantae (Bitkiler)
Bölüm: Magnoliophyta
(Kapalı tohumlular)
Sınıf: Magnoliopsida
(İki çenekliler)
Takım: Asterales
Familya: Asteraceae (Papatyagiller)
Alt familya: Asteroideae
Oymak: Anthemideae
Cins: Artemisia
L., 1753
Dış bağlantılar
Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Yavşan ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Yavşan ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.

Yavşan ya da Pelin (Artemisia), papatyagiller (Asteraceae) familyasından 200-400 arasında türü bulunan, genellikle Kuzey ve Güney her iki yarımkürede kuru ya da yarı kurak habitatlarda yetişen, sert otsu ya da çalımsı bir bitki cinsi. Yavşan otu olarak da bilinir ve bu adla anılan Veronica ile karıştırmamak gerekir. Pelin otu (A. absinthium) türü vermut şarabı yapımında kullanılırken tarhun (A. dracunculus) türü mutfakta kullanılan baharattır.

Çoğunun yaprağı beya tüylerle kaplıdır. Türlerinin çoğundan elde edilen uçucu yağlarda güçlü aromalar ile terpenoid ve seskiterpen lakton bileşiklerinden kaynaklanan acı tatları vardır. Memelilerce yenmez, ancak bazı Lepidoptera tırtıllarının besin bitkisidir. Çiçekleri ufaktır ve rüzgârla tozlaşır[1].

Bazı botanikçiler Artemisia cinsini birtakım cinslere ayırma eğilimindedirler; fakat, DNA analizleri[2] Crossostephium, Filifolium, Neopallasia, Seriphidium, Sphaeromeria cinslerinin ayrımını desteklemezken, Stilnolepis, Elachanthemum, Kaschgaria cinslerinin ayrımını destekler.

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Yavşan adı Türkçe kökenlidir[3]. Orta Türkçe dönemine ait Divânu Lügati't-Türk'te «yapçan» (ىَبْجانْ) ve «yawçan» (ىَٯْجانْ) biçimlerinde geçer[4]. Orta Türkçe döneminden beri Türk dillerinde kullanılır: Azerice yovşan (eski yazı: jовшан), Türkmence yovşan (eski yazı: ёвшан), Başkurtça yuşan, Kumukça yuvşan (ювшан), Nogayca yuvsan (ювсан), Kazakça juwsan (жусан), Kırgızca cuuşan (жуушан), Özbekçe yavşån (явшон), Tuvaca çaşpan, Halaçça ạvşān.

Pelin adı Türkçeye Bulgarca пелин pelin kelimesinden geçmiş bir alıntıdır[5] ve benzerleri İslav dillerinde kullanılır: Sırpça пелин pelin, Hırvatça pelin, Slovence pelin, Rusça полынь polın’, Ukraynaca полин polın, Çekçe pelyněk. Balkan İslav dillerinden Arnavutçaya (pelin), Rumenceye (pelin) ve Yunancaya (πελῖνος pelinos) da geçmiştir.

Turhan Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü adlı çalışmasına göre Anadolu'da yavşan'lı ve pelin'li adlandırma:[6]

Artemisia abrotanum → erkek pelin, kara pelin
Artemisia absinthium → acı pelin, acı yavşan, ak pelin
Artemisia campestris → kara yavşan
Artemisia herba-alba → yavşan
Artemisia santonica → deniz pelini, deniz yavşanı, kokulu yavşan
Artemisia songarica → yavşan

Artemisia Latince cins adı Yunan tanrıçası Artemis'in adından çıkmıştır[7]. Kimilerine göreyse MÖ 350 yılında ölen botanikçi ve tıbbi araştırmacı Karyalı II. Artemisia'nın adından gelir[8][9].

Tıbbi kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Halk tıbbında kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de 20 kadar türü yetişir ve bazı türleri iştah açıcı, kurt düşürücü, kuvvet verici ve ateş düşürücü olarak özellikle sıtmaya karşı kullanılır[10].

Farmakolojik kullanımı ve etkinliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Farmakolojide yavşan yağının bakteri (Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis), maya mantarı (Candida albicans, Cryptococcus neoformans), deri mantarı (Trichophyton rubrum, Microsporum canis, Microsporum gypseum), Fonsecaea pedrosoi , Aspergillus niger üzerinde büyümeyi engelleyen inhibitör etkisi vardır[11].

Artemisia absinthium ekstrelerinin bazı gram-pozitif ve gram-negatif bakterilere karşı antimikrobiyal bir aktivite göstermesine rağmen kullanılan maya kültürlerine karşı antifungal bir aktiviteye sahip olmadığı saptanmıştır[12].

Besin olarak kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

A. arborescens

Birçok türünün aromatik yaprakları tıbbidir ve bazıları tadlandırıcı olarak kullanılır. Çoğunun acı tadı vardır. Tarhun (A. dracunculus) özellikle Fransız mutfağında önemli mutfak otudur. Almanya'da vermut şaraplarına tadını veren Artemisia absinthium türüdür. Orta Doğu Arap ülkelerinde olduça acı olan Artemisia arborescens ile nane ve çay birlikte çay olarak demlenir.

Evcilleştirmeye etkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türlerinin çoğundan elde edilen uçucu yağlarda güçlü aromalar ile terpenoid ve seskiterpen lakton bileşiklerinden kaynaklanan acı tatları vardır. Bu acılığın otobur memelilerin yemesine karşı adaptasyon olduğu düşünülüyor[1]. Evcilleştirmenin asıl sebebi, Pleistosen (Buzul Çağı) döneminin bitişinden sonra başlayan çevresel ani iklim değişikliğinden kaynaklanmaktadır. Yakın Doğu'da Pleistosen kısa ve kuru bir periyot izlemiş ve M.Ö. 9000-7000 de sona ermiştir. O zaman, ağaçsız, yavşansız (Artemisia'sız) bir dönem yaşanmıştır[13].

Türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

A. pycnocephala
A. abrotanum
A. annua
A. californica
A. nilagirica
A. pontica
A. vulgaris
A. dracunculus (kurutulmuş tarhun yaprakları)

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "119. Artemisia Linnaeus". Flora of North America. 2006. http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=102682. 
  2. ^ Linda E. Watson, Paul L. Bates, Timothy M. Evans, Matthew M. Unwin & James R. Estes (2002). "Molecular phylogeny of subtribe Artemisiinae (Asteraceae), including Artemisia and its allied and segregate genera". BMC Evolutionary Biology 2: 17. doi:10.1186/1471-2148-2-17. http://www.biomedcentral.com/1471-2148/2/17. 
  3. ^ Hasan Eren, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara 1999; sayfa: 444-445
  4. ^ Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çeviren Besim Atalay, TDK yayınları:521, Ankara 1941, cilt: 3, sayfa: 37
  5. ^ Hasan Eren, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara 1999; sayfa: 328
  6. ^ Prof. Dr. Turhan Baytop (1997), Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK yayınları: 578, Ankara, 1997
  7. ^ Shorter Oxford English dictionary, 6th ed.. United Kingdom: Oxford University Press. 2007. ss. 3804. ISBN 0199206872. 
  8. ^ "Etymology". Ghorganics.com. http://www.ghorganics.com/Wormwood.html. Erişim tarihi: 2012-06-07. 
  9. ^ "Etymology". Britannica.com. http://www.britannica.com/eb/article-9009683/Artemisia-II. Erişim tarihi: 2012-06-07. 
  10. ^ Prof. Dr. Turhan Baytop (1984), Türkiyede bitkiler ile tedavi (Geçmişte ve bugün), İstanbul
  11. ^ Lopes-Lutz D., Alviano D.S., Alviano C.S., Kolodziejczyk P.P. "Screening of chemical composition, antimicrobial and antioxidant activities of Artemisia essential oils".Phytochemistry. 69 (8) (pp 1732-1738), 2008
  12. ^ Başaran Dülger, Murat Ceylan, Moustafa Alistsaous, Emin Uğurlu (1999), Artemisia absinthium L. (Pelin)’un Antimikrobiyal Aktivitesi, TÜBİTAK Tr. J. of Biology, 23 (1999) 377–384
  13. ^ Eşref Deniz (1991), Son otuz yılın bulgularında Anadolu arkeobiyolojisi, VII. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, TC. Kültür Bakanlığı, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Çanakkale 27-31 Mayıs 1991
  14. ^ T.C. Tomarza Kaymakamlığı : Yöre Folkloru
  15. ^ Nevşehir Yöresel Atasözleri
  16. ^ Hasbekli Ömer : Deyimlerimiz
  17. ^ Rasheed Ali Hassan (2006), Irak Türkmen Atasözleri Üzerine Bir İnceleme, İÜ. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı ana bilim dalı, yüksek lisans tezi

Bibliyografya[değiştir | kaynağı değiştir]