Özne-yüklem uyumu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Özne-yüklem uyumu; Türkçe bir cümlede özne ve yüklemin şahıs (kişi), tekillik-çoğulluk ve olumluluk-olumsuzluk yönünden uyumlu olmalarıdır. Özne-yüklem uyumsuzluğu, anlam karmaşasına veya gramer açısından bozukluklara neden olur.

Şahıs yönünden[değiştir | kaynağı değiştir]

Dilbilgisi kurallarına uygun bir cümlede özne ve yüklemin şahıs yönünden uyumlu olması gerekir. Bu durum yüklemin, özneye ait şahıs eklerini alması anlamına gelir. Türkçedeki şahıs ekleri -m, -im, -n, -in, -sin, -k, -iz, -niz, -iniz, -siniz, -ler ve -sinler'dir. Bunlar büyük ve küçük ünlü uyumlarına uyacak şekilde değişiklik gösterirler:

  • (Ben) yarın Ankara'ya gideceğim. (1. tekil şahıs)
  • Sen neden onlarla gitmiyorsun? (2. tekil şahıs)
  • Ahmet benim en iyi arkadaşım(dır). (3. tekil şahıs. -dır ek-fiildir.)
  • Biz buraların en eski sakinlerindeniz. (1. çoğul şahıs)
  • Siz lütfen dışarıda bekleyin(iz). (2. çoğul şahıs)
  • Öğrenciler odalarına yerleşti(ler). (3. çoğul şahıs)

Tekillik-çoğulluk yönünden[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede bir cümlenin öznesi tekil ise yüklemi de tekil, çoğul ise yüklemi de çoğul olur.[1] Ancak bu kural her zaman aranmaz.[2] Teklik-çokluk uyumu çoğul ekleri ve 3. çoğul şahıs eki ile sağlanır.

  • Elma yere yuvarlandı . (tekil-tekil)
  • Öğrenciler ödevlerini teslim ettiler. (çoğul-çoğul)

Tekillik-çoğulluk uyumu her cümlede bulunmaz. Örneğin öznesi hayvanlar, bitkiler, soyut kavramlar gibi "insan olmayan" cümlelerde yüklem "genellikle" tekildir:

  • Sarı, turuncu yapraklar bahçeyi kaplamıştı.
  • Yüklemine göre cümleler ikiye ayrılır.
  • Komşunun kedileri bahçede oynuyordu.
  • Sınav sonuçları elimize ulaştı.

Ancak edebî sanatların kullanıldığı cümlelerde yüklem "genellikle" çoğul olur:

  • Erik ağaçları baharın geldiğini müjdeliyorlar.

Özneyi oluşturan varlıkların adedi belirtilmişse yüklem "genellikle" tekil olur:

  • Toplantıya sadece on bir delege katıldı.
  • Bu sabah iki kişi seni sordu.

Cümledeki eylem "toplu halde" yapılmışsa yüklem "genellikle" tekil olur:

  • İşçiler çalışma koşulları nedeniyle grev yaptı.
  • Askerler karargah binasının önünde toplandı.

Ancak eylem şahıslar tarafından "teker teker" yapılmışsa yüklem "genellikle" çoğul olur:

  • Öğrenciler ayakkabılarını boyuyorlardı.

Özne belgisiz zamir olduğunda yüklem "genellikle" tekil olur:

  • Çoğu, adımı dahi duymamıştı.
  • Herkes dışarıda toplansın.
  • Kimse ödevini yapmamış.

Olumluluk-olumsuzluk yönünden[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede özne olarak kullanılan bazı sözcükler sürekli olarak olumlu, bazı sözcükler ise sürekli olarak olumsuz anlam taşırlar. Bu nedenle olumlu bir özne ile olumsuz bir yüklem veya tam tersi kullanıldığında ortaya anlam karmaşası çıkabilir ve cümle gramer açısından hatalı hâle gelir.

  • Herkes törene katıldı.
  • Törene kimse katılmadı.
  • Hiçbir şeyde gözüm yok.
  • Gösteriye ne annem ne de babam gelebildi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]