Dolaylı tümleç

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Dolaylı tümleç ya da yer tamlayıcısı, bir cümlede ismin "-e, -de ve -den" hâllerinde bulunan, yüklemin bildirdiği işi yer bakımından belirten öğedir.

Cümlede dolaylı tümleci bulmak için özneyle birlikte yükleme "nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden" soruları sorulur:

  • Şu çiçekleri eve bırakır mısın?
  • Bugün hastaneye gideceğim.
  • Okuldan geliyorum.
  • Banu cebine kalemlerini koydu. (Nereye koydu?)
  • Elçiler saraya yeni giriyordu. (Nereye giriyordu?)
  • Taştan su çıkarıyordu. (Nereden/neden çıkarıyordu?)

"-den" eki cümlede "sebep" veya "zaman" anlamı katıyorsa ya da eylemin "nasıl" gerçekleştiğini tarif ediyorsa, dolaylı tümleç değildir. Bu şekilde olursa "-den" eki alan sözcük veya sözcük grubu zarf tümleci olur:

  • Sağa sola bakmadan içeri girdi. (zarf tümleci)

Zarf tümleci ve dolaylı tümleç karşılaştırması[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Soranlara selam olsun! (Kime selam olsun?)
  • Aldıklarını arabanın bagajında unutmuş. (Nerede unutmuş?)
  • Güzelliğinden, parmaklarını yersin. (Niçin? Güzelliğinden:zarf tümleci)(–den.–dan ekı geldığı için zarf tümleçi olmuştur.)

Akşama, yemeğe gideceğiz. (Ne zaman? Akşama:zarf tümleci) (Yemeğe:Dolaylı Tümleç)(–a.–e hal eki geldiği için zarf tümlecine dönüşür.)

UYARI:-e / -den hal eki için edatı görevinde kullanılıyorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.

-de / -den hal ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine gelirse zarf(belirteç) tümleci olur.
  • Korkudan dili tutulmuştu. -niçin dili tutuldu? korkudan (belirteç "zarf" tümleci)
  • Babasıyla kavga ettiğinden eve uğramıyor. -niçin eve uğramıyor? "babasıyla kavga ettiğinden" (belirteç tümleci)
  • Birazdan hava kararacak. -ne zaman hava kararacak? birazdan (zarf tümleci)
  • Denize yüzmeye gidiyorum. - denize neden gidiyorsun? yüzmeye (zarf tümleci) nereye gidiyorsun? denize dolaylı tümleç
  • Ailesine yürekten bağlıydı. - nasıl bağlıydı? yürekten zarf tümleci, kime bağlıydı? ailesine dolaylı tümleç.