Eksiltili cümle

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Eksiltili cümle ya da kesik cümle, tam bir cümle kurulabilmesi için gereken ana unsurları içermeyen cümledir. Türkçenin eklemeli yapısı nedeniyle yüklemler tek başına cümle kurmaya yettiği için, "yüklemi olmayan cümle" olarak da tanımlanabilir. Eksiltili cümleler bazen cümleleri pratik gerekçelerle kısaltmak amacıyla, bazen de edebî amaçlarla kullanılırlar.

  • -Nereye gidiyorsun?
-Okula. (Eksiltili cümle, "gidiyorum" yüklemi düşmüş)
-Bu kadar erken mi? (Eksiltili cümle, "gidiyorsun" yüklemi düşmüş.)
  • Kısa bir sessizlik... Sonra müzik başlar. (İlk cümle eksiltilidir. "Olur", "gerçekleşir" vb. bir yüklem düşmüş.)
  • Önümüzde göz alabildiğine bir kumsal… (Eksiltili cümle, "vardı", "uzanıyordu" vb. bir yüklem düşmüş.)

Türkçede bazı deyim ve atasözleri eksiltili cümle hâlindedir.

  • Evden işe işten eve
  • Akşam ahıra sabah nahıra
  • Rabbena hep bana
  • Kambur kambur üstüne
  • Az veren candan, çok verev maldan

Bazen deyim ve atasözleri, dinleyicilerin devamını bildiği farz edilerek, eksiltili cümle halinde söylenebilir:

  • Üzüm üzüme baka baka... ("kararır" yüklem)
  • Deveyi yardan uçuran... (bir tutam ottur) ("Uçuran" sözcüğü adlaşmış sıfat-fiildir ve yüklem değildir. Atasözünün yüklemi "ottur" sözcüğüdür.)

"Yüklemi olmayan cümle" ifadesi "fiili olmayan cümle" ifadesi ile karıştırılmamalıdır. Örneğin isim cümleleri eksiltili cümle değildir. Bu cümlelerde yüklem, isim soylu bir kelimeye ek-fiil getirilerek oluşturulur. Dolayısıyla, aşağıdaki cümlelerde -fiil olmamasına rağmen- eksiltili cümle değillerdir.

  • Yemek çok lezzetli. (İsim cümlesi, "lezzetli" yüklem, yüklemin sonundaki -dir ek fiili gizli durumda.)
  • Hava ne kadar da sıcakmış. (İsim cümlesi, "sıcakmış" yüklem.)
  • Dün, tören nedeniyle trafik çok yoğundu. ((İsim cümlesi, "yoğundu" yüklem.)
  • Çok yorgunum. (İsim cümlesi, "yorgunum" yüklem, yüklemin sonundaki -dur ek-fiili gizli durumda.)
  • Annen miydi, kapıyı çalan? (İsim cümlesi, "annen miydi" yüklem)
  • Benim bildiğim Atatürk / Camdan çerçeveden uzak (İsim cümlesi, "uzak" yüklem, yüklemin sonundaki -tır ek-fiili gizli durumda.)

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]