Büyük ünlü uyumu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Düz Yuvarlak
Geniş Dar Geniş Dar
Kalın a ı o u
İnce e i ö ü

Büyük ünlü uyumu ya da kalınlık-incelik kuralı, Türkçe sözcüklerin ayırt edilmesinde kullanılan ses uyumlarından biri. Türkçedeki öztürkçe sözcüklere ait ortak bir özelliktir.

Kalınlık kuralı: Bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olur:

  • adım, ağız, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç

İncelik kuralı: Bir sözcüğün birinci hecesinde ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur:

  • beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük

Değişim geçirmeyen ekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede bazı yapım ve çekim ekleri büyük ses uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmezler.

-gil, -ken, -leyin, -mtırak ve -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez:

  • akşam-leyin, bakla-­gil, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor gibi.

-daş eki incelik kuralına uyan sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar:[Not 1]

  • din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş.

-ki aitlik eki kalınlık kuralına uyan sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar:

  • akşamki, yarınki, duvardaki, yoldaki, ondaki, onunki.
  • Yazıdaki sıfatları bulunuz. (uymaz)

Bağlaç olan ki ise "ayrı yazıldığı için" büyük ünlü uyumu aranmaz:

  • Derslerine sıkı çalış ki başarılı olabilesin. (bağlaç)

İstisnâlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük ünlü uyumu, başka dillerden Türkçeye geçmiş olan sözcüklerde aranmaz. Bu sözcükler Türkçeye geçirilirken her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmezler:

  • ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, sevda vs.

Büyük ünlü uyumu her Türkçe sözcükte sağlanmayabilir. Bazı sözcükler öztürkçe olmasına rağmen zamanla ses değişimi vs. gibi çeşitli etkenlerle büyük ünlü uyumu kurallarının dışında kalmışlardır:

  • anne (ana), dahi (daha), elma (alma), hangi (kangı), hani (kanı), inanmak (ınanmak), kardeş (karındaş->kardaş), şişman (-man ekinin özelliği ile) vb.[1]

Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz:

  • açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli

Büyük ünlü uyumuna uymayan veya bu uyumun aranmadığı sözcüklere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından genellikle son hecenin ünlüsüne uyar:

  • adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vs.

Son ünlüleri kalın harf olmasına karşın ince şekilde telaffuz edilen bazı alıntı kelimeler, ince ünlü ile başlayan ekler alır:

  • alkol > alkolü, hakikat > hakikati, kabul > kabulü, kontrol > kontrolü, saat > saate.

Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

  • Türk, berk, yap, sert, sürt, et, ay vs.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ünsüz sertleşmesi kuralına ise uyar: meslektaş vs.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]