İsim

Örnekler
elma masa Gülşen Japonya sevgi İstanbul

İsimler veya adlar; özel-genel (cins), canlı-cansız, somut-soyut tüm varlık, kavram ve olayları karşılayan sözcükler. Sıfat, zarf, zamir gibi sözcük grupları isim soylu sözcükler olarak kabul edilir. Türkçede isimler genel olarak kabul edilen dört farklı şekilde sınıflandırılırlar:

• Oluşlarına (maddelerine) göre
• Verilişlerine göre
• Sözcük yapısına göre
• Sayılarına göre

Varlıkların oluşlarına göre isimler

Varlıkların oluşlarına göre isimler iki ayrı ana grupta incelenirler; bunlar soyut ve somut isimdir.

Soyut isim

Soyut isimler veya mana isimleri, klasik tanımla, beş duyu organıyla algılanamayan kavramlara verilen adlardır: sevgi, saygı, inanç, korku, yiğitlik, cesaret, sevinç, aşk vb.

Somut isim

Beş duyudan herhangi biriyle algılayabildiğimiz, kavrayabildiğimiz varlık ve kavramların isimleridir. Yani somut varlıkları karşılayan isimlere somut isimler denir. Bu isimler, herkes tarafından görülen, bilinen, hissedilen, cismi olan, varlığı kişiden kişiye değişmeyen varlıkları karşılarlar. Su, toprak, ağaç, ses, televizyon, rüzgâr, sarı, mavi, duman, koku gibi.

Varlıklara verilişlerine göre isimler

Varlıkların verilişlerine göre isimler iki farklı grupta incelenirler; bunlar özel ve cins isimlerdir.

Özel isim

Sadece tek bir varlığı karşılayan ve bu varlığın benzer diğer varlıklardan ayrılmasını sağlayan sözcüklerdir: Aysel, Tekir, Ankara, Karadeniz vb.

Cins isim

Cins isimler, aynı cinsten olan varlık,kavram veya olguların birini, bir bölümünü veya tamamını karşılayan isimlerdir. Odun, ağaç,kereste, masa, saat gibi. Cins isimler özel isimlerin aksine; çoğu kişinin aklında aynı görüntüyü (imaj) canlandırır; Örneğin Merve ismi Merve adında birini tanımayan bir kişi için anlam ifade etmezken, koyun ifadesi çoğu kişinin zihninde aynı varlığa karşılık gelir. Bu anlamda cins isimler daha genel bir anlam belirtirler. Cins isimlerin görevleri;

• Canlıların genel tanımlarını karşılar; İnsan, kuş, sürüngen, amip vb.
• Eşyaların tanımlarını karşılar; Masa, sandalye vb.
• Mekân ve yön tanımlarını karşılar: oda, sınıf, kuzey, odunluk, sol vb.
• Sayıların tanımlarını karşılar: on, yedi, otuz vb.
• Akrabalık adı olur: teyze, nine, amca vb.
• Soyut isimlerin hepsi bu kapsama girer: saygı, ihtiras, cesaret vb.

Yapılarına göre adlar

Yapılarına göre isimler üç ayrı grupta incelenir; basit isim, türemiş isim, bileşik isim

Basit isim

Yapı olarak kök hâlinde bulunan isimlerdir: un, sıra, kına, ağaç, saat gibi.

Türemiş ad

Yapım eki almış isimlerdir: seç+im, uç+ak, tuz+luk, odun+cu, vb.

Bileşik isim

Birden fazla ismin birleşip kalıplaşması ve yeni anlam kazanmasıyla oluşan isimlerdir:

Pamuk+kale, açık+göz, kuş+burnu, kara+fatma, ana+yasa, uyur+gezer, can+kurtaran, beşi+bir+yerde, hanım+eli

Varlıkların sayılarına göre isimler

Tekil isim

İsimlerin -ler, -lar çoğul eki almamış tekil halidir. Yalın hal de denir:

Çoğul isim

İsimlerin ünlü uyumuna göre -ler, -lar çoğul eki almasıyla yapılır: bulut+lar, keçi+ler, melek+ler, çocuk+lar, insan+lar

Topluluk ismi

Biçim bakımından tekil göründüğü halde çokluk ya da topluluk anlamı veren adlardır.

• Ordu, alay, sürü, kurultay, meclis, takım, aile, grup vb. kelimelerdir.