Sıfat

Örnekler
sarı gül hızlı araba şu çocuk hangi kitap birkaç kişi beş adım 1/4 litre zeytinyağlı sarma

Sıfat ya da önad; isimlerin ya da diğer sıfatların önüne gelerek onları miktar, sıra, konum, renk, biçim, insanda bıraktığı duygu vb. gibi çeşitli yönlerden tanımlayan, tarif eden sözcük türü.

Sıfatlar mutlaka diğer sıfatlardan veya isimlerden önce gelirler. Anlatıma zenginlik kazandırırlar. Sıfatların çıkartılması durumunda cümle devrik duruma gelmez sadece anlatım bayağılaşır. Aşağıdaki örnekte kalın yazılmış olan sıfatların çıkartılması durumunda cümle hala anlaşılır durumdadır:

"Büyük balkon kapılarından içeriye ıhlamur kokulu hoş bir bahar havası geliyordu." (Orhan Pamuk, Masumiyet Müzesi)

"Balkon kapılarından içeriye bahar havası geliyordu."

Türkçede sıfat olarak kullanılan sözcüklerin hemen hemen hepsi, farklı görevlerde de kullanılabilirler. Bu nedenle, örneğin "Kırmızı sözcüğü bir sıfattır," gibi bir genelleme yapılamaz, sözcüğün cümledeki görevi incelenir:

"Kırmızı ceketimi giydim." (sıfat)

"Kırmızıyı giydim." (zamir)

Sıfatlar iki ana gruba ayrılırlar:

• Niteleme sıfatları
• Belirtme sıfatları

Niteleme sıfatları

Bir varlığın rengini, biçimini, boyunu, durumunu; kısaca "nasıl" olduğunu belirten sıfatlardır.

• kırmızı araba
• uzun köprü
• kırık bardak
• yuvarlak masa
• yüksek duvar
• sayın başkan

Eklerle türetilen niteleme sıfatları

Türkçede "-li, -siz, -lik, -ki, -ci" gibi bazı yapım ekleri isim soylu kelimelerin sonuna gelerek niteleme sıfatı olarak kullanılmalarını sağlarlar.

• Ankaralı çocuk
• Simitçi amca
• Halkçı parti
• Evli çift
• Kırmızılı kadın
• Akılsız adam
• Bugünkü maç
• Aşağıdaki soru
• Yemeklik soğan

Ortaçlar:

Fiillerden "-en, -esi, -mez, -r, -dik, -ecek, -miş" yapım ekleriyle türetilmiş sıfatlara sıfat-fiil veya ortaç denir.

• Gelecek sene
• Yanık süt
• Tanıdık adam
• Dönülmez yol
• Dövülmüş sarımsak
• Öpülesi el
• Yüzen çocuk
• Okuryazar toplum

Belirtme sıfatları

İsimleri ve diğer sıfatları sayı yönünden tamlayan, yerlerini işaret eden, özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren sıfatlar ve soru şeklinde olan sıfatların tümüne birden belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların "geçici" özelliklerini bildirirler. Belirtme sıfatları 4 gruba ayrılırlar:

• İşaret sıfatları
• Sayı sıfatları
• Belgisiz sıfatlar
• Soru sıfatları

İşaret sıfatı

Adları işaret yönünden belirten sıfatlardır. Hangi sorusu sorarak bulunur. İşaret zamirleri ile karıştırılmamaları gerekir.

• bu araba
• şu elbise
• o çocuk

Sayı sıfatı

Varlıkların miktarını rakamsal veya kesirsel olarak ifade ederler ve dörde ayrılırlar:

• Asıl sayı sıfatı: Ek almamış sayı sıfatıdır.
  • Dokuz ekmek
  • İki kavun
  • -5 derece

• Kesir sayı sıfatı: Varlıkların bütünün "kaçta kaçı" olduğunu belirtmek için kullanılır.
  • Dörtte bir hisse
  • Üçte iki uzunluk
  • 2,5 metre
  • Yarım ekmek
  • Çeyrek elma
  • Yüzde beş artış
  •  %25 kâr

• Üleştirme sayı sıfatı: Rakamların sonuna -er, -ar, ve -şer, -şar eklerinden biri getirilerek oluşturulan, "bölüşme" belirten sıfatlardır:
  • Onar gün
  • Yedişer tabak
  • Birer pasta

• Sıra sayı sıfatı: Varlıkların herhangi bir kritere göre diziliş sırasındaki konumunu belirten sıfatlardır:
  • Üçüncü sıra
  • İlk ev
  • 5. madde
  • Son söz

• Topluluk sayı sıfatı: Birbirinin aynı olan birden fazla varlığı tanımlamak için kullanılır ve rakamların sonuna "-z" ekinin getirilmesiyle oluşturulur
  • İkiz yatak
  • Üçüz kardeşler

Belgisiz Sıfatlar

Varlıkların sayılarını ve miktarlarını yaklaşık olarak, belli belirsiz bildiren ve hangi varlıktan bahsedildiği konusunda net bir bilgi vermeyen sıfatlardır.

• birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi vb.

"Bir" sözcüğü "tek bir adet" anlamında kullanıldığında asıl sayı sıfatı olur ve adet bildirir:

• Misafirimiz için masaya bir tabak daha gerekli.

"Herhangi bir" anlamında kullanıldığında ise belgisiz sıfattır:

• Bir yaz günü, vapurla yola çıktık.

Soru sıfatı

Yanıtı yine bir sıfat olan soru sözcükleridir:

• Hangi taraf?
• Kaç kişi?
• Ne renk?
• Nasıl bir araba?

Yapılarına göre sıfatlar

Basit Sıfatlar

Yapım eki almamış ve bileşik olmayan sıfatlardır:

• iyi film
• dar kıyafet
• şu adam
• iki kişi

Türemiş sıfatlar

Türemiş sıfatlar, yapım ekleriyle oluşturulmuş sıfatlardır. İsim ve fiil kök ve gövdelerine çeşitli eklerin getirilmesiyle oluşturulurlar:

• yanık ekmek
• ulusal bayram
• gelecek sene
• gülen çocuk
• ikinci devre

Birleşik Sıfatlar

Bileşik sıfatlar, bileşik sözcüklerin sıfat görevi yapanlarıdır:

• ağırbaşlı çocuk
• yurtsever insan
• zeytinyağlı yemek

Bileşik sıfatlar, çoğunlukla bileşik adlara sıfat yapan eklerin getirilmesi ile oluşturulurlar ve sıfat tamlamalarında tamlayan olurlar. Örneğin "karabiber" sözcüğü bir birleşik addır ve "karabiber kavanozu" bir isim tamlamasıdır. Ancak "karabiberli yemek" sıfat tamlamasıdır.

Bileşik sıfatlar "kaynaşmış bileşik sıfatlar" ve "kurallı bileşik sıfatlar" şeklinde ikiye ayrılırlar. Kaynaşmış bileşik sıfatlara "açıkgöz, boşboğaz, yurtsever, cingöz, kuşbakışı, okuryazar" gibi sözcükler (sıfat görevinde kullanıldıklarında); kurallı bileşik sıfatlara da "yıkık duvarlı bahçe, iki kapılı ev, sırma saçlı kız" gibi tamlamalar örnek verilebilir.