Yidiş

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Yidiş
ייִדיש
Ana dili olanlar ABD, İsrail, Arjantin, Brezilya, Birleşik Krallık, Rusya, Kanada, Ukrayna, Beyaz Rusya, Moldova, Litvanya, Belçika, Almanya, İsviçre, İsveç, Polonya, Avustralya vs.[1][2]
Konuşan sayısı > 3.000.000 [1][2]  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Yidiş
Yazı sistemi İbrani
Dil kodları
ISO 639-1 yi
ISO 639-2 yid
ISO 639-3 [[ISO639-3:yid
ydd
yih|yid
ydd
yih]]

Yidiş (Yidiş ייִדיש yidiş / אידיש idiş "yahudi") yaklaşık olarak 1000 yıldan fazla bir süreden beri Avrupa'da yaşayan Aşkenaz Yahudîlerinin kullandığı bir lisândır. Genel kabule göre Yidiş, Almanca kökenli ve fakat İbranice, Aramîce, Latince ve Sılav dillerinden unsurların karışması ile zaman içinde ortaya çıkmış Cermen kökenli müstakil bir lisandır. Kimi kaynaklarda "Yahudî Almancası" olarak tanımlandığı da görülmektedir. Doğu Yidiş ve batı Yidiş olmak üzere iki ana dil gurubuna ayrılır. Yidiş, hem latin alfabesiyle, hem de İbranî alfabesiyle yazılabilir.

Yidiş, ortaçağdan itibaren Avrupa'da Yahudîler'in zorunlu göçleri dolayısıyla öncelikle doğu Avrupa ve Rusya'da bugün doğu Yidiş olarak tanımlanan lisan yayılmış, 18'inci ve 19'uncu yüzyıllardan itibaren Yahudîler'in batı Avrupa'ya göç etmesiyle de batı Yidiş ortaya çıkmıştır. 20;inci yüzyıl itibarıyla İsrail ve Amerika kıtalarına da taşınmıştır.

Yidiş, Aşkenaz Yahûdileri'nin kullandığı üç lisandan biridir. Daha çok yazılı metinlerde sınırlı kalmış olarak kullanılmakta olan İbranîce ve Aramîce'nin yanında Yidiş, Aşkenaz Yahudîleri'nin konuşma dili olma özelliğini kazanmış. Aynı şekilde Seferâd Yahudîleri de "Yahudî İspanyolcası" olarak tâbir edilen ve "Yudezmo" adı verilen bir lisan geliştirmişlerdir.

18'inci yüzyıldan itibaren Yidiş kullanımında büyük oranda doğu Yidiş kullanıldığı için, bugün Yidiş denildiğinde aslında doğu Yidiş kastedilmektedir. Bu zaman zarfında batı Yidiş'in kullanımı büyük oranda terkedilmiştir.

Konuşulduğu ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı sırasında Amerikan Gıda Yönetimi'nin düzenlediği Gıda Muhafaza Kampanyası'nı teşvik etmek amacıyla Yidiş ile yazılan poster, Gıda savaşı kazanacak - Buraya özgürlük uğruna geldiniz, şimdi onu korumaya yardım etmelisiniz. Buğdaya Müttefikler'in ihtiyacı var - ziyan etme. "Şfiz vot gveynen di krayt. İhr kumt ahir tzu gifenen prayhayt. Yetzt must ihr helpen zi tzu başeytzen. Mir mizen di alaylis farzorgen mayt vitz. Lazet kayn zah nit geyn in nivetz." (renkli litograf, Charles Edward Chambers, 1917)

Yidiş dili: ABD'de (1.250.000)[3], Rusya'da (701.000)[4], İsrail'de (215.000)[5], Ukrayna'da (634.000)[6], Beyaz Rusya'da (231.000)[7], Almanya'da (49.210)[8], Kanada'da (49.890)[9], Letonya'da (40.000)[10], Romanya'da (1.100)[11], Estonya'da (570)[12], Arjantin'de[13], Polonya'da[14], Macaristan'da[15], Hollanda'da[16], Moldova'da[17] ve birçok ülkede Musevi azınlıklarca toplam 3.200.000’den fazla kişi tarafından konuşulur.

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint Avrupa dilleri'nini Cermen dilleri kolunun, Batı Almanca-Batı Grubu, Yüksek Almanca bölümünde bulunan Yidiş, her ne kadar farklı bir alfabe ile yazılsa da bu dili bilmeyen insanlarca duyulduğunda Almanca olduğu zannedilebilir. Almanca bilen bir kişi bu dili %60 - %70 oranında anlayabilir. Ancak Yidiş diline İbranice, Aramice ve Slav kökenli dillerden giren ek ve kelimeler bulunduğundan tam anlama mümkün olmaz.

Lehçeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Batı ve doğu lehçesi olmak üzere iki lehçesi vardır. Doğu Avrupa ve Asya’da konuşulan Doğu lehçesi Slav dillerinden etkilenmişken batı lehçesi daha çok Batı Avrupa dilleri ve özellikle İngilizce'den etkilenmiştir.

Medya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bugün dünya üzerinde Yidiş dili ile basılmakta olan 100’den fazla, gazete ve dergi bulunmaktadır. Yidiş dili zengin bir edebiyat dili olduğundan bu dil ile verilmiş eserlerin sayısı bilinmemektedir. Yine dünya üzerinde birçok ülkede Yidiş dilinde oyunların sahneye konduğu tiyatrolar gibi internet üzerinde de birçok site Yidiş dili ile yayın yapmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Yahudi Dilleri.gif
Yahudi dilleri

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]